Deniz alacaklarını teminat altına almak için geminin yalnızca ihtiyati haczine karar verilebilir; bu alacaklar için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulması veya geminin başka bir surette seferden menedilmesi istenemez, deniz alacağı olmayan alacaklar için de gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 1353). İhtiyati haciz kararının verildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde icra dairesinden infaz istenmezse karar kendiliğinden kalkar (m. 1364).
Bu yazı, deniz alacaklısı olanların veya gemi sahiplerinin karşılaşabileceği üç konuyu birlikte anlatır: müşterek avarya (garame payı, dispeç ve zamanaşımı), gemi alacağından doğan kanuni rehin hakkı ve bu hakkın düşmesi, ve gemi hakkında ihtiyati haciz ile kesin haciz (başvuru süresi, geminin seferden menedilmesi, serbest bırakma şartları).
Bu yazıda
- Müşterek avarya nedir?
- Garame payını kim öder?
- Dispeç nedir, kim yaptırır?
- Müşterek avaryada zamanaşımı
- Gemi alacağı ve kanuni rehin hakkı
- Rehin hakkı ne zaman düşer?
- Gemi için ihtiyati haciz: hangi alacaklar için istenebilir?
- İhtiyati haciz kararından sonra ne zamana kadar başvurulur?
- İhtiyati haczedilen gemiye ne olur, nasıl serbest bırakılır?
- Kesin haciz için deniz alacağı şart mı?
- Sık yapılan hatalar
Müşterek avarya nedir?
Kısa cevap: Gemiyi, yükü ve navlunu birlikte tehdit eden bir tehlikeden korumak için bile bile yapılan olağanüstü fedakârlık veya katlanılan olağanüstü gider hâlinde müşterek avarya hareketi vardır; zarar ve giderler gemi, yük ve navlun arasında paylaştırılır.
Ortak bir deniz sergüzeştine atılmış gemiyi, yükü ve navlunu birlikte tehdit eden bir tehlikeden onları korumak amacıyla ve makul bir hareket tarzıyla bile bile olağanüstü fedakârlık yapılması veya olağanüstü gidere katlanılması hâlinde müşterek avarya hareketi vardır; zarar ve giderler gemi, yük ve navlun arasında paylaştırılır (m. 1272). Örneğin tehlikedeki geminin yükünün bir kısmının denize atılması bir fedakârlık olabilir. Yük sahibi olarak hasarın sadece sizin yükünüze değil, ortak güvenlik için yapılan harekete dayandığını ve payın diğer ilgililerle paylaşılacağını bilmek, taşıyanın "garame" talebini anlamanız bakımından önemlidir.
Garame payını kim öder?
Kısa cevap: Garame payının kişisel borçluları, hareketin meydana geldiği andaki donatan, navlunun boşaltma tarihindeki alacaklısı ve diğer eşyanın boşaltma tarihindeki maliktir.
Garame paylarının kişisel borçluları, müşterek avarya hareketinin meydana geldiği andaki donatan, navlunun boşaltma tarihindeki alacaklısı ve diğer eşyanın boşaltma tarihindeki maliktir. Kaptan, garame payları ödenmedikçe veya teminat gösterilmedikçe garameye giren eşyayı teslim edemez (m. 1274 ve 1277). Dolayısıyla yükünüz limana vardığında teslim edilmeyebilir: teminat vermek veya payı ödemek gerekebilir. Teminatı hangi koşulla vereceğinizi ve payın nasıl hesaplandığını yazılı olarak talep edin.
Dispeç nedir, kim yaptırır?
Dispeç, müşterek avaryada zararın tespiti ve paylaştırılması raporudur. Donatan bunu gecikmeksizin yaptırmakla yükümlüdür; yaptırmazsa sigortacı dâhil ilgililerden herhangi biri yaptırabilir. Dispeççiyi ilgililer oybirliğiyle atar, oybirliği yoksa mahkeme atar (m. 1278 ve 1280). Dispeç raporu elinize geçtiğinde kalemleri ve paylaştırma oranlarını inceleyin; itiraz edecekseniz hangi kalemin hangi gerekçeyle hatalı olduğunu belirtin.
Müşterek avaryada zamanaşımı
Müşterek avarya garame payı alacakları bir yılda zamanaşımına uğrar. Süre, geminin zararın tespitinin ve paylaştırılmasının yapılacağı varma yerine vardığı tarihten itibaren işlemeye başlar (m. 1285). Süreyi takvime işleyip yazılı talepte bulunmak ve gerekiyorsa dava veya icra yoluna gitmek gerekir.
Gemi alacağı ve kanuni rehin hakkı
Kısa cevap: Gemi alacağı, sahibine gemi ve eklentisi üzerinde kanuni rehin hakkı verir.
Gemi alacağı, sahibine gemi ve eklentisi üzerinde kanuni rehin hakkı verir. Bu rehin hakkı gemiye zilyet olan herkese karşı ileri sürülebilir; ana parayı, faizi, takip ve yargılama giderlerini de güvence altına alır (m. 1321 ve 1322). Yani gemi el değiştirse bile rehin hakkı, gemiye zilyet olan yeni kişiye karşı ileri sürülebilir; bu da alacaklıya önemli bir güvence sağlar. Bu hakkı kaybetmemek için süreleri izlemek gerekir.
Rehin hakkı ne zaman düşer?
Gemi adamı ücreti, bedensel zarar, kurtarma ücreti, resim ve haksız fiil alacaklarının rehin hakkı, alacağın doğduğu tarihten itibaren bir yılın sonunda düşer; gemi bu süre geçmeden ihtiyaten haczedilip cebrî icrayla satılmışsa düşmez. Müşterek avarya garame payı için bu süre altı aydır (m. 1326). Bu yüzden gemi alacağınız varsa tarihi kaçırmadan ihtiyati haciz yoluna başvurmayı değerlendirin.
Gemi için ihtiyati haciz: hangi alacaklar için istenebilir?
Kısa cevap: Yalnızca deniz alacakları için; ve yalnızca ihtiyati haciz, seferden men ihtiyati tedbiriyle istenemez.
Deniz alacağı; geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya veya hasar, geminin işletilmesi ile doğrudan ilgili can kaybı veya bedensel zararlar, kurtarma faaliyeti gibi kanunda sayılan hususlardan birinden veya birkaçından doğan istemdir (m. 1352). Deniz alacaklarının teminat altına alınması için geminin sadece ihtiyati haczine karar verilebilir; bu alacaklar için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulması veya başka bir surette geminin seferden menedilmesi istenemez. Akdî veya kanuni bir rehin ile teminat altına alınmış deniz alacakları hakkında da aynı hüküm uygulanır; deniz alacaklarından başka alacaklar için gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez. Alacağın sayılan deniz alacaklarından biri olması ihtiyati haciz sebebidir; vadesi gelmemiş deniz alacaklarında ise İcra ve İflas Kanunu'nda öngörülen şartlar gerçekleşirse ihtiyati haciz istenebilir (m. 1353). Bu nedenle sözleşme, fatura ve sicil bilgilerini ve geminin yerini gecikmeden bir deniz ticareti avukatına sunun; geminin hareket planı kritik olabilir.
İhtiyati haciz kararından sonra ne zamana kadar başvurulur?
Kısa cevap: Karar tarihinden itibaren üç iş günü içinde icra dairesinden infaz istenmelidir; aksi hâlde karar kendiliğinden kalkar.
Alacaklı, ihtiyati haciz kararının verildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki veya geminin bulunduğu yerdeki icra dairesinden kararın infazını istemek zorundadır; aksi hâlde ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar (m. 1364). İcra dairesi istem üzerine derhâl ihtiyati haczi uygular ve haciz İcra ve İflas Kanunu'na göre gece ve resmî tatil sayılan zamanlarda da yapılabilir (m. 1365). Süreyi karar günü başlatın; karar alındıktan sonra icra müdürlüğüne başvuruyu bekletmeyin.
İhtiyati haczedilen gemiye ne olur, nasıl serbest bırakılır?
İhtiyati haczine karar verilen bütün gemiler, bayrağı ve hangi sicile kayıtlı oldukları dikkate alınmaksızın icra müdürü tarafından seferden menedilerek muhafaza altına alınır. Geminin ihtiyaten haczedilerek seferden menedildiği kaptana, malike veya malik olmayan donatana ya da bunların temsilcisine tebliğ edilir ve gemi tebligat yapılan kişiye yediemin sıfatıyla bırakılır; icra müdürü kararı liman başkanlığına, gümrük idaresine ve ilgili sicile bildirir (m. 1366). İhtiyaten haczolunan gemi, istenildiği zaman icra dairesine teslim edilmek ve bunu sağlamak amacıyla geminin değeri depo edilmek veya icra memurunca kabul edilecek taşınmaz rehni, gemi ipoteği ya da itibarlı banka kefaleti gösterilmek şartıyla borçluya bırakılabilir (m. 1370). Gemi sahibi olarak haciz sonrası serbest bırakma şartlarını önceden öğrenmek, seferin gecikmesinden doğan zararı azaltabilir.
Kesin haciz için deniz alacağı şart mı?
Kısa cevap: Hayır. Gemilerin icra yoluyla haczinde alacağın deniz alacağı olması aranmaz.
Gemilerin icra yoluyla haczinde alacağın deniz alacaklarından olması şartı aranmaz. İhtiyati hacze ilişkin seferden men ve muhafaza işlemleri ise kesin hacizde de uygulanır; gemi ipoteği alacaklıları ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapabilir (m. 1381 ve 1382). Bu nedenle deniz alacağı olmayan bir alacaklı ihtiyati haciz isteyemese bile, gemiye karşı icra yoluyla haciz konusunu kanundaki genel şartlarla değerlendirebilir.
Sık yapılan hatalar
- Deniz alacağı olmayan bir alacak için gemiye ihtiyati haciz istemek.
- Gemiyi seferden men etmek için ihtiyati tedbir istemek.
- İhtiyati haciz kararından sonra üç iş günü içinde infaz talep etmemek.
- Gemi adamı ücreti, kurtarma ücreti gibi alacaklarda bir yıllık rehin düşme süresini kaçırmak.
- Garame payı için teminat vermeden yükün tesliminin beklenmesini sanmak.