Taşıma sözleşmesi, taşıma senedi düzenlenmese bile tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradeleriyle kurulur; eşyanın taşıyıcıya teslimi sözleşmenin varlığına karinedir (TTK m. 856). Taşıyıcı işi başka bir firmaya yaptırsa da asıl taşıyıcı ile fiilî taşıyıcı müteselsilen sorumludur (TTK m. 888); yurt dışına giden bir kara taşımasında ise Türk Ticaret Kanunu'nun yanında uluslararası kurallar ve özel hükümler de devreye girebilir (TTK m. 852).
Bu yazı taşıma sözleşmesinin tarafları ile taşıma senedinin işlevini, ücretin kim tarafından ve ne zaman ödeneceğini, gönderenin sözleşmeyi bozma hakkını, alt taşıyıcı kullanıldığında kimi muhatap alacağınızı ve uluslararası taşımada hangi belgelerin önem taşıdığını anlatır. Anlatım, Hukuk Rehberi'ndeki taşıma sözleşmesi ve taşıma senedi rehberlerinin cevaplarına dayanır.
Bu yazıda
- Taşıma sözleşmesinin tarafları ve kapsamı
- Taşıma senedi: nüshalar, içerik, ispat gücü ve çekince
- Senet yoksa yük senedi ve diğer belgeler
- Taşıma ücreti, gönderilenin sorumluluğu ve teslimde ödeme
- Gönderenin fesih hakkı ve yükleme-boşaltma yükümlülüğü
- Nakliyeci işi başka firmaya verdiyse kimi muhatap alacaksınız?
- Uluslararası kara taşımasında Türk kanunu yeterli mi?
- Sık yapılan hatalar
Taşıma sözleşmesinin tarafları ve kapsamı
Taşıyıcı eşyayı varma yerine götürüp gönderilene teslim etmeyi veya yolcuyu ulaştırmayı üstlenir; gönderen ya da yolcu da taşıma ücretini ödemeyi borçlanır. Kanunda eşya her türlü yükü kapsar ve taşıma işleri ticari işletme faaliyeti sayılır (TTK m. 850). Yani bir nakliye firmasıyla, bir lojistik şirketiyle ya da kargo işletmesiyle yaptığınız anlaşma bu kitabın hükümlerine tabidir.
Taşımacılık sizin asıl işiniz değilse de durum değişmez: eşya veya yolcu taşımayı arızi olarak üstlenen kişi hakkında da bu hükümler uygun düştükleri ölçüde uygulanır (TTK m. 851). Örneğin bir esnaf, müşterisinin siparişini kendi aracıyla götürmeyi üstlendiyse taşıyıcıya ilişkin kurallara bakılır.
Taşıma ilişkisinde üç rol vardır: gönderen, taşıyıcı ve gönderilen (alıcı). Satış faturası satıcı ile alıcı arasındaki ilişkiyi, taşıma belgeleri ise teslim ve taşıma koşullarını gösterir; bu yüzden fatura ile taşıma senedi aynı şeyi ispatlamaz. Uyuşmazlıkta önce kimin hangi rolde olduğunu belirleyin.
Taşıma senedi: nüshalar, içerik ve ispat gücü
Taşıma senedi üç özgün nüsha olarak hazırlanır ve gönderen tarafından imzalanır. Bir nüsha gönderene aittir, biri eşyaya eşlik eder, üçüncüsü taşıyıcıda kalır. Gönderen, taşıyıcının da senedi imzalamasını isteyebilir (TTK m. 856).
Senede şu kayıtlar yazılır (TTK m. 857):
- düzenlenme yeri ve tarihi;
- gönderen, taşıyıcı ve gönderilenin kimlik ve adresleri;
- eşyanın teslim alınacağı ve edileceği yer;
- eşyanın işaretleri ve paket sayısı;
- taşıma ücreti ve teslimde ödeme kaydı gibi bilgiler.
Taraflar uygun gördükleri başka kayıtları da ekleyebilir. İki tarafça imzalanan senet, taşıma sözleşmesinin yapıldığına, içeriğine ve eşyanın taşıyıcı tarafından teslim alındığına kanıt oluşturur. Eşyanın ve ambalajının dış görünüşünün iyi olduğuna ve paket sayısının senetteki kayıtlara uygun olduğuna da karine vardır; ancak taşıyıcı haklı bir çekince koymamışsa (TTK m. 858).
Taşıyıcının çekince koyması ve içeriğin denetlenmesi
Taşıyıcı senede haklı bir sebeple çekince koyabilir; örneğin kayıtların doğruluğunu denetleyecek uygun araçlara sahip olmaması gibi bir nedene dayanabilir. Çekince konmazsa dış görünüş ve paket kayıtlarına ilişkin karine geçerli olur. Bu nedenle senedi imzalamadan önce okuyun, eksik ya da yanlış bir kayıt varsa düzeltin.
Gönderen istemde bulunmuşsa ve taşıyıcının buna uygun araçları varsa taşıyıcı eşyanın ağırlığını, miktarını veya içeriğini denetlemekle yükümlüdür; denetleme giderlerini de isteyebilir. Denetim sonucu iki tarafça imzalanan senede yazılırsa bu yazı kayıtlara uygunluğa karine oluşturur (TTK m. 858). Palet sayısı doğru ama koli içeriği eksik çıkıyorsa, teslim alınan birimin tanımına, sayım imkânına ve belge üzerindeki çekincelere bakılır; paketleme listesi ile taşıma senedini eşleştirmek faydalıdır.
Senet düzenlenmediyse ne olur?
Senet düzenlenmemişse sözleşme yine de kurulmuştur; gönderenin istemi üzerine taşıyıcı eşya ve taşıma hakkında yeterli bilgileri içeren bir yük senedi imzalayıp vermek zorundadır (TTK m. 856, 859). Pratikte teslim fişi, yükleme kaydı, sevk irsaliyesi, yazışmalar ve mesajlar ispat için değerlidir; hepsini saklayın.
Fatura satış ilişkisini gösterir, taşıma belgeleri ise eşyanın kime, hangi durumda ve hangi koşullarla teslim edildiğini. Yüksek değerli bir gönderide yalnızca alışveriş ekranına güvenmek yerine fatura, ödeme kaydı ve ürün tanımını birlikte hazırlamak daha açıklayıcıdır.
Taşıma ücreti, gönderilen ve teslimde ödeme
Taşıma ücreti kural olarak eşyanın tesliminde ödenir; taşıyıcı ücretten başka eşya için yapılan ve duruma göre gerekli olan giderleri de isteyebilir (TTK m. 870). Ücret miktara göre kararlaştırılmışsa senetteki kayıtların doğru olduğu varsayılır.
Eşya teslim yerine vardıktan sonra gönderilen teslimi veya hakları ileri sürerse ücretin ödenmemiş kısmını taşıma senedinde gösterilen tutarla sınırlı olarak öder. Senet yoksa veya ibraz edilmemişse makul olması şartıyla kararlaştırılan ücreti öder. Gönderenin sorumluluğu devam eder (TTK m. 871).
Teslimde ödemeli gönderilerde teslim, kararlaştırılan bedelin ödenmesi şartına bağlanabilir ve ödeme nakden veya nakde eş değer bir araçla yapılmalıdır. Taşıyıcı bedeli tahsil etmeden teslim ederse, kusuru olmasa bile gönderene karşı eşyanın tesliminde ödenmesi gereken tutarla sınırlı olarak sorumlu olur (TTK m. 872). Yani teslimde ödeme şartını göz ardı eden bir taşıyıcı bunun bedelini ödemek zorunda kalabilir.
Yükleme-boşaltma ve gönderenin fesih hakkı
Aksi sözleşmeden, durumun gereğinden veya ticari teamülden anlaşılmadıkça gönderen eşyayı taşıma güvenliğine uygun biçimde araca koymak, istiflemek, bağlamak, sabitlemek ve aynı şekilde boşaltmak zorundadır; taşıyıcı da yüklemenin işletme güvenliğine uygun olmasını sağlamakla yükümlüdür (TTK m. 863). Bu nedenle yükleme sırasında oluşan hasarda her zaman sürücüyü sorumlu tutmak doğru olmaz: yüklemeyi kimin üstlendiği, sözleşme, yükleme tutanağı ve talimatlar birlikte değerlendirilir. Makul bir yükleme-boşaltma süresi için ayrıca ücret istenemez; taşıyıcı kendi risk alanından kaynaklanmayan nedenlerle bundan fazla beklerse bekleme ücretine hak kazanır.
Gönderen taşıma sözleşmesini her zaman feshedebilir. Bu durumda taşıyıcı, kararlaştırılan ücret ile bekleme ücreti ve giderlerden tasarruf ettiği kısımlar düşüldükten sonra kalan tutarı veya kararlaştırılan taşıma ücretinin üçte birini isteyebilir. Fesih taşıyıcının risk alanından kaynaklanıyorsa üçte bir istenemez (TTK m. 865).
Taşıma sırasında güzergâh değişikliği veya benzeri bir talimat vermek istiyorsanız talimatı yetkili kişi olarak, zamanını ve ek koşulları kayıtlı biçimde iletin. Teslim engeli çıkarsa taşıyıcı talimat almak zorundadır; talimat alınamazsa tasarruf hakkı sahibinin menfaatine en uygun tedbirleri almakla yükümlüdür (TTK m. 869).
Nakliyeci işi başka firmaya verdiyse kimi muhatap alırsınız?
Taşıma kısmen veya tamamen üçüncü bir kişi olan fiilî taşıyıcıya yaptırılmışsa, fiilî taşıyıcı kendi taşıması sırasında ortaya çıkan zarardan asıl taşıyıcı gibi sorumludur; asıl taşıyıcı ve fiilî taşıyıcı müteselsilen sorumludur (TTK m. 888). Sözleşmeyi yaptığınız firma işi devretti diye sorumluluktan kurtulmaz; ikisine karşı da başvurabilirsiniz. Fiilî taşıyıcı asıl taşıyıcıya ait bütün defileri ileri sürebilir.
Uygulamada taşıma emri, fatura, teslim kayıtları ve araç-sürücü bilgilerini karşılaştırarak zincirdeki firmaları ve hangi aşamayı üstlendiklerini belgeleyin. Sözleşmedeki muhatabınız (akdî taşıyıcı) ile eşyayı fiilen taşıyan firma (fiilî taşıyıcı) ayrı roller olarak değerlendirilebilir.
Uluslararası kara taşımasında Türk kanunu yeterli mi?
Deniz, demir ve hava yoluyla taşıma ile posta idaresine ilişkin özel hükümler saklıdır (TTK m. 852); sınır ötesi karayolu taşımasında da uluslararası sözleşmeler ve özel kurallar devreye girebilir. İç taşımanın süre ve sınırlarını sınır ötesi taşımaya aynen uygulamayın.
Hangi hukukun uygulanacağı konusunda da taraflar hukuk seçebilir; seçim yoksa taşıyıcının esas işyeri aynı zamanda yüklemenin veya boşaltmanın yapıldığı ülke ya da gönderenin esas işyerinin bulunduğu ülke ise sözleşme bu ülke hukukuna tabi olur (MÖHUK m. 29). Bu yüzden uluslararası bir gönderi söz konusu olduğunda CMR belgesi, taşıma senedi, yükleme ve teslim ülkeleri ile taşıyıcı bilgileri dosyada bulunmalıdır; yalnızca aracın plakasına bakmak yetmez.
Kargo uygulamasından örnek sorular
Paket başkasına teslim edilmiş görünüyorsa teslim alan bilgisini, zamanı, adresi ve teslim doğrulamasını isteyin; siparişte bildirdiğiniz adresi ve yetkilendirdiğiniz kişileri ayrıca kontrol edin. Adres eksikliği yüzünden dönen paketin ücretini kimin karşılayacağı, adres bilgisinin kimden kaynaklandığına, sözleşmeye ve yapılan bildirimlere bağlıdır; sipariş kaydıyla taşıma etiketini karşılaştırın. İade kargosu kaybolduğunda satıcıya iade talebini, verilen kodu, taşıyıcıya teslim belgesini ve takip numarasını birlikte sunun; kimin hangi taşıma düzenini belirlediği önem taşıyabilir. Depolama ve taşıma aynı faturadaysa hasarın hangi dönemde ve kimin zilyetliğinde oluştuğunu belirleyip depo giriş-çıkış belgeleriyle taşıma teslimlerini tek çizelgede gösterin.
Sık yapılan hatalar
- Senedi okumadan imzalamak ve taşıyıcının koyduğu çekinceyi fark etmemek.
- Teslim fişi, yükleme kaydı ve yazışmaları saklamamak.
- Taşıma senedi ile satış faturasını aynı belge sanmak.
- İşi devralan alt taşıyıcıyı muhatap alıp asıl taşıyıcıyı unutmak.
- İç taşımanın sınırlarını uluslararası taşımaya uygulamak.
Taşıma sorumluluğu, gecikme ve hasar bildirimi için taşıyıcının sorumluluğu yazımıza da göz atabilirsiniz.