Mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü verilenlere yabancı kimlik numarasını içeren, hiçbir harca tabi olmayan ve ikamet izni yerine geçen bir kimlik belgesi düzenlenir (6458 sayılı Kanun m. 83). Statü sahipleri çocuklarını okula gönderebilir, çalışabilir ve sosyal hizmetlerden yararlanabilir; buna karşılık adres, kimlik ve çalışma bilgilerini belirli sürelerde bildirmek zorundadır. Bu yükümlülüklere uymamak bazı hakların sınırlanmasına yol açabilir.
Bu yazı koruma statüsü sahiplerinin ikamet ve kimlik belgesini, seyahat belgesini, çalışma ve sağlık haklarını, bildirim yükümlülüklerini, statünün sona ermesi ve iptalini, dosyaya erişimi ve gönüllü dönüş desteğini anlatır.
Bu yazıda
- Belirli ilde ikamet ve bildirim yükümlülüğü
- Kimlik belgesi ve seyahat belgesi
- Eğitim, sağlık ve sosyal yardım
- Çalışma hakkı ve sınırlamaları
- Bildirim yükümlülükleri ve hak kısıtlaması
- Statünün sona ermesi, yeniden değerlendirme ve iptal
- Dosyaya erişim, BMMYK ile görüşme ve barınma
- Gönüllü dönüş desteği
- Kaynaklar
Belirli ilde ikamet ve bildirim yükümlülüğü
Şartlı mülteci veya ikincil koruma sahibine, kamu düzeni veya kamu güvenliği nedeniyle belirli bir ilde ikamet etme ve belirlenen süre ve usullerle bildirimde bulunma yükümlülüğü getirilebilir. Bunun yanında adres kayıt sistemine kayıt yaptırmanız ve ikamet adresinizi valiliğe bildirmeniz gerekir (m. 82). Başvuru aşamasında da benzer yükümlülükler getirilebildiği için başvuru ve itiraz yazımıza göz atın.
Kimlik belgesi ve seyahat belgesi
Kimlik belgesi ikamet izni yerine geçer; şekli ve geçerlilik süresi Bakanlıkça belirlenir (m. 83). Belgenin türünü ve kayıt statünüzü doğru bilmeniz gerekir: geçici koruma kimliği ile şartlı mülteci kimliği farklı koruma düzenlerine aittir.
Mültecilere valiliklerce Sözleşmede belirtilen seyahat belgesi düzenlenir. Şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin seyahat belgesi talepleri Pasaport Kanununun 18. maddesi çerçevesinde değerlendirilir (m. 84). Yurt dışına çıkmadan önce hangi belgeyle çıkabileceğinizi ve yeniden girişte neyin aranacağını valilik veya göç idaresinden öğrenin.
Eğitim, sağlık ve sosyal yardım
Başvuru sahibi veya statü sahibi kişi ve aile üyeleri ilköğretim ve ortaöğretim hizmetlerinden faydalanır; ihtiyaç sahibi olanların sosyal yardım ve hizmetlere erişimleri de sağlanabilir (m. 89). Yani koruma başvurusu yapan ailenin çocukları okula gidebilir.
Herhangi bir sağlık güvencesi olmayan ve ödeme gücü bulunmayan başvuru sahipleri, başvuru kaydından itibaren bir yıl süreyle Genel Sağlık Sigortası hükümlerine tabidir; özel ihtiyaç sahipleri için bir yıl süre sınırı aranmaz (m. 89).
Koruma altındaki kişilere Türk vatandaşlarından fazla hak tanınmaz: başvuru sahibine, başvurusu reddedilene veya uluslararası koruma statüsü sahibi kişilere sağlanan hak ve imkânlar, Türk vatandaşlarına sağlanan hak ve imkânlardan fazla olacak şekilde yorumlanamaz. Statü sahipleri ise karşılıklılık şartından muaftır (m. 88).
Çalışma hakkı ve sınırlamaları
Başvuru sahibi veya şartlı mülteci, uluslararası koruma başvurusu tarihinden altı ay sonra çalışma izni almak için başvurabilir (m. 89). Çalışma izni almadan çalışmaya başlamayın; önce izin sürecini tamamlayın, çünkü izinsiz çalışma yaptırım doğurur. Çalışma izni sürecinin genel çerçevesi için vize ve çalışma izni yazımıza bakabilirsiniz.
Mülteci veya ikincil koruma statüsü sahibi ise statü almasından itibaren bağımlı veya bağımsız olarak çalışabilir; kendisine verilecek kimlik belgesi çalışma izni yerine de geçer. Yabancıların çalışamayacağı iş ve meslekler hakkındaki mevzuat saklıdır (m. 89).
Mülteci ve ikincil koruma sahiplerinin çalışması iş piyasasındaki duruma göre belirli bir süre için sektör, meslek, iş kolu veya coğrafi alan itibarıyla sınırlandırılabilir. Türkiye'de üç yıl ikamet edenler ile Türk vatandaşıyla evli olanlar veya Türk vatandaşı çocuğu bulunanlar için bu sınırlamalar uygulanmaz (m. 89).
Bildirim yükümlülükleri ve hak kısıtlaması
Çalışma durumuna ait güncel bilgileri ve gelirlerinizi, taşınır ve taşınmazlarınızı otuz gün içinde; adres, kimlik ve medeni hâl değişikliklerinizi ise yirmi iş günü içinde bildirmekle yükümlüsünüz (m. 90). Bildirimlerinizi kayda geçirmek için belge alın.
Yükümlülüklerine uymayanlara ve başvuruları veya statüleriyle ilgili olumsuz karar verilenlere, eğitim ve temel sağlık hakları hariç, diğer haklardan yararlanma bakımından sınırlama getirilebilir. Değerlendirme bireysel yapılır ve karar yazılı olarak tebliğ edilir (m. 90). Yani bildirimi kaçırmak her hakkın kaybı anlamına gelmez ama ciddi sonuçları olabilir; süre takvimini önceden çıkarın.
Statünün sona ermesi, yeniden değerlendirme ve iptal
Vatandaşı olduğunuz ülkenin korumasından kendi isteğinizle yeniden yararlanırsanız, yeni bir vatandaşlık kazanırsanız, ayrıldığınız ülkeye kendi isteğinizle dönerseniz veya kendi isteğinizle Türkiye'den ayrılırsanız statünüz sona erebilir. Statü verilmesine neden olan şartların ortadan kalkması da sonuç doğurabilir (m. 85).
Statünüz yeniden değerlendirilirse nedenler size yazılı olarak bildirilir ve statünün devam etmesi gerektiğine ilişkin nedenlerinizi sözlü veya yazılı biçimde sunma fırsatı verilir. Sona erme kararı gerekçeleriyle tebliğ edilir (m. 85).
Statü; sahte belge, hile, aldatma yoluyla veya beyan edilmeyen gerçeklerle verilmişse ya da verildikten sonra hariçte tutulması gerektiği anlaşılıyorsa iptal edilir. İptal kararı maddi gerekçeleri ve hukuki dayanaklarıyla tebliğ edilir (m. 86). Böyle bir karar aldığınızda tebliğ tarihini kaydedin ve itiraz yolunu araştırın; koruma kararlarının süreleri için başvuru yazımıza bakın.
Dosyaya erişim, BMMYK ile görüşme ve barınma
Başvuru sahibi ve statü sahibi ile yasal temsilcisi veya avukatı, kişisel dosyada yer alan belgeleri inceleyebilir ve birer örneğini alabilir. Millî güvenlik, kamu düzeni ve suç önleme ile ilgili belgeler incelenemez ve verilemez. Bilgi ve belgelerde gizlilik esastır (m. 94).
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliğinin, uluslararası koruma başvurusunda bulunmuş kişilere sınır kapıları dahil erişimi sağlanır. Başvuru sahibinin kabul etmesi şartıyla başvurusuyla ilgili bilgilere de erişebilir ve başvurunun her aşamasında görüşlerini yetkililere iletebilir (m. 92).
Barınma ihtiyaçlarını kendisinin karşılaması esastır. Genel Müdürlük başvuru sahibi veya statü sahipleri için kabul ve barınma merkezleri kurabilir; merkez dışında ikamet edenler de merkezlerdeki hizmetlerden yararlandırılabilir (m. 95). Yani kabul ve barınma merkezinde kalmak zorunda değilsiniz, ancak ikamet yükümlülüğü getirilmişse buna uymanız gerekir.
Gönüllü dönüş desteği
Başvuru sahibi ve uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerden gönüllü olarak geri dönmek isteyenlere ayni ve nakdi destek sağlanabilir. Genel Müdürlük bu çalışmaları uluslararası kuruluşlar ve sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliği içinde yürütebilir (m. 87). Gönüllü dönüş statünüzün sona ermesine yol açabileceğinden kararı vermeden önce sonuçlarını netleştirin.
Sık yapılan hatalar ve pratik hatırlatmalar
- Kimlik belgesinin süresini takip etmemek; geçerlilik süresi ve uzatma usulü Bakanlıkça belirlenir.
- Adres değiştirip yirmi iş günü içinde bildirmemek; bu bildirim hem kaydınız hem de haklarınızdan yararlanma bakımından önemlidir.
- Çalışma izni sürecini tamamlamadan işe başlamak; şartlı mülteci veya başvuru sahibiyseniz önce izin gerekir.
- Gelir, taşınır ve taşınmaz bilgilerini otuz gün içinde güncellememek.
- Yeniden değerlendirme bildirimine cevap vermemek; statünüzün devamına ilişkin nedenlerinizi sunma fırsatından yararlanın.
- Kişisel bilgileri ve belgeleri güvenli olmayan kanallarla paylaşmak; dosya bilgileri gizlilik esasına tabidir.
Aile üyelerinizin hepsinin statüsü aynı olmak zorunda değildir. Her kişinin uyruğu, belgesi ve başvuru dayanağı farklı olabileceğinden aile üyeleri için ayrı bir dosya özeti hazırlayın ve her belgenin tarihini not edin. Bir hakkınızın kısıtlandığını düşünüyorsanız yazılı kararı, tebliğ tarihini ve gerekçeyi isteyin; kısıtlama değerlendirmesinin bireysel yapılması ve eğitim ile temel sağlık haklarının kısıtlama dışında kalması gerekir.
Kaynaklar
- 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (m. 82-90, 92, 94, 95)