Acente, komisyoncu, simsar, ticari temsilci ve leasing kiracısı birbirinden farklı hukuki konumlardadır ve her birinin ücret, yetki ve fesih kuralı ayrıdır. Acentelik sözleşmesinde belirsiz süreli sözleşme üç ay önceden ihbarla feshedilir, ilişki bitince koşulları varsa denkleştirme tazminatı istenebilir (TTK m. 121-122). Komisyoncu kendi adına ama vekâlet verenin hesabına işlem yapar (TBK m. 532), ticari temsilcinin yetkisi ise sicile tescil edilir (TBK m. 547).
Bu yazı acentelik ve bayilik ilişkisini, komisyon, simsarlık ve ticari temsil sözleşmelerini ve finansal kiralama (leasing) sözleşmesini, yani ticari hayatta sık imzalanan aracılık ve finansman sözleşmelerini kanun maddeleriyle birlikte anlatır.
Bu yazıda
- Acente kimdir, yetkisi nereye kadardır?
- Acente ücreti, giderleri ve hapis hakkı
- Acentelik sözleşmesinin feshi, denkleştirme tazminatı ve rekabet yasağı
- Bayilik sözleşmesi aniden feshedilirse neler yapılır?
- Komisyon sözleşmesi ve komisyoncunun sorumluluğu
- Simsarlık ücreti ne zaman doğar?
- Ticari temsilci, ticari vekil ve mağaza çalışanının yetkisi
- Finansal kiralama (leasing) sözleşmesi
Acente kimdir ve hangi yetkilere sahiptir?
Acente, sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölgede sürekli olarak bir tacir adına sözleşmelerde aracılık etmeyi veya sözleşme yapmayı meslek edinen kişidir. Ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletme çalışanı gibi işletmeye bağlı bir konumda olmaması gerekir (TTK m. 102). Bu ayrım önemlidir; bir kişi işletmeye bağlı çalışıyorsa acente değildir ve acentelik hükümleri uygulanmaz. Distribütörlük veya bayilik adı taşıyan bir sözleşmede de belirleyici olan, satışı kimin adına yaptığınız ve fiilen nasıl çalıştığınızdır.
- Aynı bölgede birden fazla acente: Yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça müvekkil aynı yer veya bölgede aynı ticaret dalı için birden fazla acente atayamaz. Acente de aynı yer veya bölgede birbiriyle rekabet eden birden çok ticari işletme hesabına acentelik yapamaz (TTK m. 104).
- Sözleşme imzalama yetkisi: Özel ve yazılı bir yetki almadan acente müvekkili adına sözleşme yapmaya yetkili değildir. Yetki veren belgelerin acente tarafından tescil ve ilan ettirilmesi zorunludur. Yetkisiz sözleşme yapılırsa müvekkil haber alır almaz icazet verebilir; vermezse acente sözleşmeden kendisi sorumlu olur (TTK m. 107 ve 108).
- Tahsilat: Müvekkilin özel ve yazılı izni veya vekâleti olmadan acente, bizzat teslim etmediği malların bedelini kabule ve bedelini bizzat ödemediği malları teslim almaya yetkili değildir. Bu işlemlerden doğan alacağı yenileyemez veya miktarını indiremez (TTK m. 106).
Acente ücreti, giderleri ve hapis hakkı
Acente, kurulan işlem yerine getirildiği anda ve ölçüde ücrete hak kazanır; taraflar bunu sözleşmeyle değiştirebilir. Üçüncü kişinin işlemi yerine getirmeyeceği kesinleşirse ücret hakkı düşer. Sözleşmede hüküm yoksa ücretin miktarı ticari teamüle göre belirlenir (TTK m. 114 ve 115).
- Ödeme zamanı: Hak kazanılan ücret, doğum tarihinden itibaren en geç üç ay içinde ve her hâlde sözleşmenin sona erdiği tarihte ödenir. Acente, ücretin hesabı için gerekli bilgileri ve defter kayıtlarının suretlerini müvekkilden isteyebilir (TTK m. 116).
- Giderler: Acente, yükümlülüklerini yerine getirmek için yaptıklarından ancak olağanüstü giderlerin ödenmesini isteyebilir. Avans ve olağanüstü giderler için ticari işletmeyle ilgili iş görenin faiz hakkına ilişkin hüküm uygulanır; sözleşmede başka bir düzenleme varsa önce o incelenmelidir (TTK m. 117 ve 118).
- Müvekkilin borçları: Müvekkil acenteye mallarla ilgili belgeleri vermek, sözleşmenin yerine getirilmesi için gerekli bilgileri ve iş hacminin önemli ölçüde düşük olabileceğini bildirmek, işleri kabul edip etmediğini uygun sürede bildirmek ve ücreti ödemek zorundadır. Acentenin aleyhine şartlar geçersizdir (TTK m. 120).
- Hapis hakkı: Acente, müvekkilindeki bütün alacakları ödeninceye kadar acentelik sözleşmesi dolayısıyla elinde veya üçüncü kişinin elinde bulunan taşınırlar, kıymetli evrak ve senet aracılığıyla kullanabildiği mallar üzerinde hapis hakkına sahiptir (TTK m. 119). Hakkı kullanmadan önce alacağın belgelendirilmesi sağlıklı olur.
Acentelik nasıl sona erer; denkleştirme tazminatı ve rekabet yasağı
Belirsiz süreli acentelik sözleşmesini taraflardan her biri üç ay önceden ihbarda bulunarak feshedebilir. Belirli süreli sözleşme bile haklı sebeple her zaman feshedilebilir. Haklı sebep veya ihbar süresi olmadan fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmamasından doğan zararı tazmin eder (TTK m. 121).
Denkleştirme tazminatı
Müvekkil acentenin bulduğu müşterilerden sonrasında da önemli menfaat elde ediyor, acente ücret hakkını kaybediyor ve hakkaniyet gerektiriyorsa acente uygun tazminat isteyebilir. Tazminat son beş yıllık ortalamayı aşamaz ve sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir (TTK m. 122). Süre kaçırılırsa hak düşebileceğinden, sözleşme bittiği gün takvim tutulmalıdır.
Sözleşme sonrası rekabet yasağı
Acentenin faaliyetlerini sözleşme sonrası için sınırlayan anlaşma yazılı yapılmalı ve müvekkilce imzalı belge acenteye verilmelidir. Anlaşma en çok iki yıl için, yalnızca acenteye bırakılan bölge veya müşteri çevresi ve aracılık edilen konularda yapılabilir; müvekkil uygun tazminat öder (TTK m. 123). Acentelik bittikten sonra bütün taleplerin de bittiği düşünülmemelidir; sona erme sonrasında ücret veya denkleştirme gibi talepler koşullara bağlı olarak sürebilir, bu nedenle müşteri ve satış kayıtları saklanmalıdır.
Bayilik sözleşmesi aniden feshedilirse tazminat istenebilir mi?
Her bayilikte acentelikteki gibi denkleştirme hakkı doğmaz. Kanun, denkleştirme hükmünün hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ile benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi hâlinde de uygulanabileceğini öngörür (TTK m. 122). Dolayısıyla bayilik veya distribütörlük, sözleşmenin içeriği ve hakkaniyet açısından ayrıca değerlendirilir.
- Sözleşmedeki fesih şartlarını, süreyi ve ihbar usulünü okuyun.
- Bayilik için yaptığınız yatırımı ve müşteri çevresini hangi ölçüde sizin oluşturduğunuzu belgelendirin.
- Satış geçmişini ve fesih bildirimini birlikte saklayın.
- Marka kullanımının fesihten sonra devam edip etmeyeceğini ayrıca netleştirin; bu konu çoğu zaman ayrı bir uyuşmazlık doğurur.
Komisyon sözleşmesi ve komisyoncunun sorumluluğu
Komisyoncu, ücret karşılığında kendi adına ve vekâlet verenin hesabına kıymetli evrak ve taşınırların alım veya satımını üstlenen kişidir. Yaptığı iş hakkında vekâlet vereni bilgilendirmek ve talimatın yerine getirildiğini hemen bildirmek zorundadır (TBK m. 532 ve 533).
- Fiyat talimatının altında satış: Belirlenen bedelin altında satan komisyoncu, malı satmasaydı vekâlet verenin daha fazla zarar göreceğini ve yeniden talimat almanın mümkün olmadığını ispat etmedikçe, aradaki farkı gidermekle yükümlüdür (TBK m. 535).
- Alıcının ödememesi: Kural olarak komisyoncu, yetkisi olmadan veresiye mal satması dışında, işlem yaptığı borçluların ödememesinden sorumlu olmaz. Açıkça garanti vermişse veya yerel ticari teamül gerektiriyorsa sorumlu olur; garanti veren ayrıca ücret isteyebilir (TBK m. 537).
- Ücret: Komisyoncu ücretini kendisine verilen işi yapınca isteyebilir; işin yapılmaması vekâlet verene yükletilebilen bir sebepten kaynaklanıyorsa da isteyebilir. Başka sebeplerle yapılamazsa yalnızca emeğinin yerel âdete göre belirlenecek karşılığını isteyebilir (TBK m. 539).
- Ücret hakkının kaybı ve hapis hakkı: Komisyoncu dürüstlük kurallarına aykırı davranırsa, özellikle satın aldığından fazla veya sattığından eksik bedel bildirirse ücret hakkını kaybeder. Sattığı malın bedeli ve satın aldığı mal üzerinde hapis hakkı bulunur (TBK m. 540 ve 541).
- Masraflar: Vekâlet verenin yararı için yapılan bütün giderler ve ödenen paralar faiziyle istenebilir; ardiye ve taşıma bedelleri vekâlet verenin hesabına geçirilebilir, ancak komisyoncunun kendi çalışanlarının ücretleri geçirilemez (TBK m. 538).
Simsar ne zaman ücrete hak kazanır?
Simsar, yalnızca yaptığı faaliyet sonucunda sözleşme kurulursa ücrete hak kazanır. Ücret belirlenmemişse tarifeye, tarife yoksa teamüle göre ödenir. Simsarın giderlerinin ödeneceği kararlaştırılmışsa sözleşme kurulmasa bile giderleri ödenir. Taşınmaz simsarlığı yazılı yapılmalıdır (TBK m. 520, 521 ve 522). Simsar, üstlendiği borca aykırı davranarak diğer tarafın menfaatine hareket ederse veya dürüstlük kurallarına aykırı olarak diğer taraftan ücret sözü alırsa ücrete ve giderlere ilişkin haklarını kaybeder (TBK m. 523).
Ticari temsilci, ticari vekil ve mağaza çalışanı
Ticari temsilci, işletme sahibinin işletmeyi yönetmek ve ticaret unvanı altında temsil etmek üzere açıkça ya da örtülü yetki verdiği kişidir. İşletme sahibi yetkiyi ticaret siciline tescil ettirmek zorundadır; ancak sorumluluğu tescilin yapılmış olmasına bağlı değildir (TBK m. 547).
- Yetkinin kapsamı: Temsilci iyiniyetli üçüncü kişilere karşı işletmenin amacına giren her türlü işlemi yapmaya yetkili sayılır; fakat açıkça yetkili kılınmadıkça taşınmazları devredemez veya bir hak ile sınırlandıramaz (TBK m. 548). Taşınmaz işleminde yetki belgesi ayrıca kontrol edilmelidir.
- Birlikte imza sınırlaması: Temsil yetkisinin şube ile veya birlikte imzayla sınırlandırılması, ticaret siciline tescil edilmedikçe iyiniyetli üçüncü kişilere karşı hüküm doğurmaz. Bu iki sınırlama dışındakiler tescil edilmiş olsa bile iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (TBK m. 549).
- Yetkinin sona ermesi: Sona erme tescil ve ilan edilmediği sürece yetki iyiniyetli üçüncü kişiler için geçerliliğini korur. İşletme sahibi yetkileri her zaman geri alabilir; ölümü veya ehliyet kaybı yetkiyi sona erdirmez (TBK m. 550 ve 554).
- Ticari vekil: Ticari temsilcilik yetkisi verilmeden işletmeyi yönetmek veya bazı işlerini yürütmek için yetkilendirilen kişidir. Yetkisi işletmenin alışılmış işlemlerini kapsar; açıkça yetkilendirilmedikçe ödünç para alamaz, kambiyo taahhüdünde bulunamaz, dava açamaz veya davayı takip edemez (TBK m. 547 ve 551).
- Mağaza çalışanı: Toptan, yarı toptan veya perakende satış yapan işletmelerin görevli ve hizmetlileri, yazıyla aksine duyuru yapılmadıkça alışılmış bütün satış işlemlerini yapmaya, ilgili faturaları imzalamaya ve alışılmış işlemlerden doğan borçlara ilişkin ihtar ve ayıp bildirimlerini işletme adına yapmaya veya kabul etmeye yetkilidir (TBK m. 552).
- Rekabet yasağı: Ticari temsilciler, ticari vekiller ve diğer tacir yardımcıları, işletme sahibinin izni olmadan kendi veya üçüncü kişi hesabına işletmenin yaptığı türden iş yapamaz. Aykırılıkta işletme sahibi zararın giderilmesini veya işlerin kendi hesabına yapılmış sayılmasını isteyebilir (TBK m. 553).
Finansal kiralama (leasing) sözleşmesi
Leasing sözleşmesine taşınır ve taşınmaz mallar konu olabilir; bilgisayar yazılımlarının çoğaltılmış nüshaları hariç patent gibi fikrî ve sınai haklar konu olamaz. Asli niteliğini koruyan her mal tek başına sözleşmenin konusu olabilir (6361 sayılı Kanun m. 19).
- Şekil ve tescil: Sözleşme yazılı veya Kurulun belirlediği uzaktan yöntemlerle kurulur. Taşınmazlar tapu kütüğünün şerhler hanesine, özel sicili olan taşınırlar ilgili sicile, diğer taşınırlar Birlik tarafından tutulan özel sicile tescil edilir. Tescilden sonra üçüncü kişilerin ayni hak iktisapları kiralayana karşı ileri sürülemez (m. 22).
- Bakım, sigorta ve hasar: Aksine hüküm yoksa kiracı malın bakımından ve korunmasından sorumludur; bakım ve onarım masrafları kiracıya aittir. Malın sigorta ettirilmesi zorunludur ve primleri kiracı öder. Hasar ve ziya sorumluluğu kiracıya aittir; sorumluluk ödenen sigorta miktarının karşılanmayan kısmıyla sınırlıdır (m. 24).
- Ayıp: Kiracının seçimi ve talebi üzerine üçüncü kişiden sağlanan malın ayıplı olmasından kiralayan sorumlu tutulamaz; aynı hüküm malın bizzat kiracıdan sağlanması hâlinde de uygulanır. Satıcıya karşı haklar sözleşmedeki düzenlemeye göre incelenmelidir (m. 24).
- Kiracının iflası: İflas memuru finansal kiralama konusu malların tefrikine karar verir; karara yedi gün içinde itiraz edilebilir. Kiracı aleyhine icra takibinde de malların takibin dışında tutulmasına karar verilir. İtirazlar icra mahkemesince en geç bir ay içinde karara bağlanır (m. 28).
- Devir: Kiracı, kiracılık sıfatını veya sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerini kiralayandan yazılı izin almak kaydıyla devredebilir. Kiracı değişikliği sicile tescil edilir veya şerh olunur; kiralayan da sözleşmede aksi yoksa malın mülkiyetini üçüncü kişiye devredemez (m. 26 ve 27).
- Kira kanunu hükümleri: Finansal kiralama sözleşmesine Borçlar Kanunu'ndaki konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkin hükümler ve kısmi ödemeli satış hükümleri uygulanmaz (m. 34). Kira artışı ve tahliye gibi konularda sözleşmeye ve 6361 sayılı Kanun'a bakılır.
- Süre sonu: Taraflardan her biri sürenin bitiminden en az üç ay önce bildirmek kaydıyla mevcut veya yeni şartlarla sözleşmenin uzatılmasını talep edebilir. Uzatma tarafların anlaşmasına bağlıdır; süre dolunca, aksi kararlaştırılmadıkça sözleşme kendiliğinden sona erer (m. 30).
Sık yapılan hatalar
- Acentelik, bayilik ve çalışan ilişkisini aynı sayıp hangi hükümlerin uygulanacağını sözleşme imzalanmadan netleştirmemek.
- Denkleştirme tazminatı için sözleşmenin bitiminden itibaren bir yıllık süreyi izlememek.
- Komisyoncuya veya ticari vekile yetki verirken yetkinin kapsamını, taşınmaz ve kambiyo işlemlerini yazılı olarak ayırmamak.
- Leasing konusu malda sigorta ve bakım yükümlülüğünün kiracıda olduğunu unutmak.
Kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman ve Tasarruf Finansman Şirketleri Kanunu: mevzuat.gov.tr