Kanunda aksine hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir; kira bedeli, anapara faizi ve ücret gibi dönemsel edimlerde süre beş yıldır (TBK m. 146-147). İcra takibi zamanaşımını keser ve süre, takibe ilişkin her işlemden sonra yeniden işlemeye başlar (TBK m. 154 ve 157). Hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate almaz; borçlunun bunu ileri sürmesi gerekir (TBK m. 161). Eski bir icra dosyasının sistemde görünmesi ise borcun hâlâ güncel ve tahsil edilebilir olduğunu tek başına göstermez.
Bu yazı, alacakların zamanaşımı sürelerini, sürenin ne zaman başlayıp neyle kesildiğini, ilamlı ve ilamsız takipte zamanaşımının farkını ve eski icra dosyası karşısında borçlunun neye bakması gerektiğini anlatır. Dosyanın düşmesi konusunda icra dosyası ne zaman düşer yazımızı da inceleyebilirsiniz.
Bu yazıda
- Zamanaşımı süreleri ve başlangıcı
- Zamanaşımını kesen işlemler ve yeni süre
- Zamanaşımının ileri sürülmesi, feragat ve faiz alacağı
- Usulden reddedilen davada ek süre
- İlamlı takip ve aciz belgesinde zamanaşımı
- Eski icra dosyası sistemde görünüyorsa neye bakmalı?
- Sık yapılan hatalar
Alacaklar kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Kanunda aksine bir hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi dönemsel edimler ile konaklama ve yeme içme bedelleri gibi sayılan alacaklar için beş yıllık süre uygulanır. Bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez (TBK m. 146-148).
Süre ne zaman başlar, nasıl hesaplanır?
Zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla yani istenebilir hâle gelmesiyle işlemeye başlar. Muacceliyet bir bildirime bağlıysa süre, bildirimin yapılabileceği günden itibaren işler. Süre hesaplanırken başladığı gün sayılmaz; zamanaşımı, sürenin son günü de hak kullanılmaksızın geçince gerçekleşir (TBK m. 149 ve 151).
Zamanaşımını ne keser, yeni süre ne kadar olur?
Zamanaşımını şu işlemler keser (TBK m. 154):
- Borçlunun borcu ikrar etmesi; özellikle faiz ödemesi, kısmen ifada bulunması, rehin vermesi veya kefil göstermesi.
- Alacaklının dava ya da def'i yoluyla mahkemeye veya hakeme başvurması.
- Alacaklının icra takibinde bulunması veya iflas masasına başvurması.
Zamanaşımı kesilince yeni bir süre işlemeye başlar. Borç bir senetle ikrar edilmiş veya bir mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır (TBK m. 156). Zamanaşımı icra takibiyle kesilmişse, alacağın takibine ilişkin her işlemden sonra yeniden işlemeye başlar (TBK m. 157). Bu nedenle dosyada işlem yapıldıkça süre yeniden başlar; uzun süre işlemsiz bırakılan dosyalarda zamanaşımı riski doğabilir. Yeni sürenin başlangıcını ve kesen işlemi gösteren belgeleri saklamak önemlidir.
Zamanaşımı kendiliğinden uygulanmaz
Zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz. Zamanaşımına uğradığını düşünen borçlunun, bu savunmasını süresinde ve ilgili merciin önünde ileri sürmesi gerekir (TBK m. 161). Zamanaşımından önceden vazgeçilemez; sözleşmeye "zamanaşımından feragat ediyorum" şeklinde bir hüküm konulması geçerli değildir. Müteselsil borçlulardan birinin feragati diğerlerine karşı ileri sürülemez; asıl borçlunun feragati de kefile karşı ileri sürülemez (TBK m. 160).
Anapara ve faiz
Asıl alacak zamanaşımına uğrayınca ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğramış olur (TBK m. 152). Alacaklı açısından anaparanın süresini kaçırmamak, faizin de korunması demektir.
Dava usulden reddedilirse
Dava veya def'i; mahkemenin yetkisiz ya da görevsiz olması, düzeltilebilecek bir yanlışlık yapılması veya vaktinden önce açılmış olması nedeniyle reddedilmiş ve bu arada zamanaşımı ya da hak düşürücü süre dolmuşsa alacaklı altmış günlük ek süre içinde haklarını kullanabilir (TBK m. 158).
İlamlı takipte ve aciz belgesinde zamanaşımı
- İlama dayanan takip: Son muamele üzerinden on sene geçmekle zamanaşımına uğrar. Noter senedine dayanan takip ise senedin mahiyetine göre Borçlar Kanunu veya Ticaret Kanunu'ndaki zamanaşımlarına tabidir (İİK m. 39). Alacaklı açısından, uzun süre işlem yapılmayan ilamlı dosyada düzenli aralıklarla icra işlemi yapmak önemlidir.
- İtiraz yolu: İlamlı takipte borçlu, icra emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine başvurarak borcun zamanaşımına uğradığını ileri sürebilir; icra emrinin tebliğinden sonraki dönemde gerçekleşen zamanaşımı için geri bırakma istekleri her zaman yapılabilir (İİK m. 33).
- Aciz belgesi: Aciz belgesinde yazılı borç, belgenin düzenlenmesinden itibaren yirmi yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Borçlunun mirasçıları, mirasın açılmasından itibaren bir sene içinde alacaklı hakkını aramamışsa borcun zamanaşımına uğradığını ileri sürebilir (İİK m. 143).
Eski icra dosyası sistemde görünüyorsa borç hâlâ var mı?
Dosyanın UYAP'ta ya da icra müdürlüğünün kayıtlarında görünmesi, tek başına güncel borç tutarını veya tahsil edilebilirliği göstermez. Şu adımları izleyin:
- Dosya hesabını isteyin: Ana para, faiz ve masraf kalemleri ile ödeme ve tahsilat kayıtlarını görün.
- Son işlem tarihini bulun: Son haciz, tebligat, ödeme ya da satış talebi hangi tarihte yapılmış? Zamanaşımı ve düşme hesabı buna göre değişir.
- Dosya durumunu kontrol edin: Haciz talebi kanuni süre içinde yapılmazsa dosya muameleden kaldırılır; yeniden haciz istemek için alacaklının yenileme talebi borçluya tebliğ edilir (İİK m. 78). Bu tebligatın size ulaşıp ulaşmadığına bakın.
- Dosyanın tamamını inceletin: Zamanaşımı veya yenileme iddiası ancak bütün evraka bakılarak değerlendirilebilir. Dosya türü (ilamlı ya da ilamsız) cevabı değiştirir.
Örneklerle zamanaşımı
Zamanaşımı hesabı, alacağın türüne göre farklı sonuç verir. Aşağıdaki örnekler kuralın nasıl işlediğini göstermek içindir; her somut olayda alacağın doğum nedeni, vadesi ve araya giren işlemler ayrıca incelenmelidir.
- Kira alacağı: Kira bedelleri dönemsel edim sayıldığı için beş yıllık süreye tabidir. Her kira dönemi kendi vadesinden itibaren ayrı ayrı değerlendirilir.
- Genel alacak: Satış bedeli ya da ödünç gibi sayılan özel bir süre kapsamına girmeyen alacaklarda on yıllık genel süre uygulanır.
- Kısmi ödeme: Borçlu zamanaşımı dolmadan borcun bir bölümünü öderse bu, borcun ikrarı sayılarak zamanaşımını keser ve yeni süre başlar.
- İcra takibi: Alacaklı takip başlattığında süre kesilir; takibe ilişkin her işlemden sonra yeniden işlemeye başlar. Takip yıllarca işlemsiz bırakılırsa borçlu zamanaşımını ileri sürebilir.
Borçlu olarak ne yapmalısınız?
- Alacağın doğduğu ve muaccel olduğu tarihi belgelerden tespit edin.
- O tarihten sonra sizin imzanızla yapılmış ikrar, ödeme, taksit anlaşması, rehin veya kefil gösterme gibi kesici bir işlem olup olmadığına bakın.
- Takip varsa icra dosyasındaki işlem tarihlerini çıkarın; her işlemin süreyi yeniden başlattığını unutmayın.
- Zamanaşımı savunmasını yetkili mercide, süresinde ve açıkça ileri sürün. Alacaklıya telefonla "zamanaşımına uğradı" demek yeterli değildir.
- Ödeme yapmadan ya da yeni bir belge imzalamadan önce hukuki durumunuzu inceletin; imzalayacağınız her ikrar süreyi yeniden başlatabilir.
Alacaklı olarak ne yapmalısınız?
Zamanaşımının dolmasına yakın bir alacağınız varsa takip ya da dava yoluyla süreyi kesin ve kesen işlemin belgesini saklayın. Dava yetkisiz veya görevsiz mahkemede açıldıysa ve usulden reddedildiyse altmış günlük ek süreyi kaçırmayın. Takip açıldıktan sonra dosyanın işlemsiz kalmamasına, haciz ve satış sürelerinin izlenmesine dikkat edin; süre kaçırılırsa dosya düşebilir ve alacağınızın tahsili güçleşebilir.
Zamanaşımı ile icra süreleri karıştırılmamalı
Alacağın zamanaşımı ile icra dosyasındaki süreler ayrı kavramlardır. Örneğin haciz isteme hakkı ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir sene geçmekle düşer; bu, alacağın kendisinin zamanaşımına uğradığı anlamına gelmez. Dosya düşmüş olsa bile alacaklı, alacağı zamanaşımına uğramadıkça yeniden takip başlatabilir ya da yenileme talebinde bulunabilir. Borçlunun elindeki iki ayrı savunmayı, yani alacağın zamanaşımına uğradığını ve takipteki sürelerin kaçırıldığını, birbirinden ayırarak değerlendirmek gerekir.
Sık yapılan hatalar
- Sürenin dolduğunu düşünüp zamanaşımı savunmasını hiç ileri sürmemek.
- Kısmi ödeme, imzalı ikrar veya taksit anlaşmasının zamanaşımını kestiğini unutmak.
- İlamlı ve ilamsız takibi aynı süreye tabi sanmak.
- Eski dosyada "kapanmış" varsayıp hesabı hiç sormamak.