Anlaşmalı boşanma, yalnızca bir dilekçeyle ya da imzalanmış bir protokolle tamamlanmaz; evlilik en az bir yıl sürmüş olmalı, hâkim tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmeli ve mali sonuçlarla çocuklara ilişkin düzenlemeyi uygun bulmalıdır (TMK m. 166/3). Boşanmanın fer'i sonuçlarına ilişkin anlaşmalar da hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz (TMK m. 184). Bu nedenle protokol, mahkeme önünde onaylanana kadar bağlayıcı bir sonuç doğurmaz.
Bu yazı, anlaşmalı boşanmanın koşullarını, protokolde nelerin yer alması gerektiğini, protokolden dönme ve sonradan değiştirme ihtimalini, duruşmaya katılma kuralını ve boşanma görüşmelerinde arabuluculuğun nasıl işlediğini anlatır.
Bu yazıda
- Anlaşmalı boşanmanın koşulları
- Protokolde yer alması gereken konular
- Hâkimin rolü ve ikrarın etkisi
- Duruşmaya gelmeyen eş
- Protokolden dönme ve sonradan değiştirme
- Davayı kabul, feragat ve sulh arasındaki fark
- Arabuluculukta gizlilik, ücret ve süre
- Anlaşma belgesinin icra edilebilirliği
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Anlaşmalı boşanmanın koşulları
Evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Boşanma kararının verilebilmesi için bunun yanında hâkimin iki şeyden emin olması gerekir: tarafların iradelerini serbestçe açıkladığı ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkında kabul edilen düzenlemenin uygun olduğu (TMK m. 166/3).
Bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesi de aynı yolun parçasıdır; ancak kabul tek başına yeterli sayılmaz. Hâkim yine tarafları dinler, mali sonuçları ve çocuk düzenlemesini değerlendirir. Çekişmeli yolun nasıl işlediğini merak ediyorsanız çekişmeli boşanma davası ve anlaşmalı boşanma şartları yazılarına bakabilirsiniz.
Protokolde yer alması gereken konular
Protokolde mali konular ile çocukların durumu mutlaka yer almalıdır. Kanun hâkimin bu iki alandaki düzenlemeyi uygun bulmasını şart koştuğundan, bu konularda eksik bırakılan bir protokol onay aşamasında sorun çıkarabilir. Hazır bir protokol şablonunu aynen kullanmak yerine, sizin durumunuza uymayan maddeleri çıkarın ya da düzeltin. Pratikte şu başlıklar ayrı ayrı yazılır:
- Çocuklar: velayet kimde kalacak, diğer ebeveynle kişisel ilişki nasıl kurulacak, okul ve sağlık giderlerine kim hangi ölçüde katılacak.
- Nafaka: iştirak, yoksulluk gibi nafakaların olup olmayacağı; her nafakanın amacı ve koşulları farklıdır, tek bir sabit oran yoktur.
- Tazminat: maddi ve manevi tazminat talepleri; bu konuyu maddi ve manevi tazminat yazımızda da görebilirsiniz.
- Mal rejimi: mallar her durumda yarı yarıya bölünmez; mal rejimi, edinme tarihi, kişisel mal niteliği, borçlar ve katkı iddiaları sonucu etkiler. Boşanma davası ile mal rejiminin tasfiyesi aynı işlem değildir.
- Aile konutu ve eşya: evde kimin kalacağı ve ev eşyasının kime ait olacağı.
Hâkimin rolü ve ikrarın etkisi
Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur (TMK m. 166/3). Yani hâkim protokolü tek taraflı olarak değiştirmez; önerir, taraflar kabul ederse karar verilir. Kabul edilmezse anlaşmalı sonuç oluşmaz.
Normal boşanma davasında tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz; anlaşmalı boşanmada ise bu hüküm uygulanmaz. Ancak bu, hâkimin her şeyi kabul etmek zorunda olduğu anlamına gelmez; iradelerin serbestçe açıklandığına ve protokolün uygun olduğuna kanaat getirmesi gerekir (TMK m. 166 ve 184).
Duruşmaya gelmeyen eş
Anlaşmalı boşanmada hâkim tarafları bizzat dinler; yalnızca vekilin katılması bu koşulu karşılamaz. Bu nedenle eşinizin duruşmaya gelmemesi hâlinde anlaşmalı boşanmanın gerçekleşmesi beklenmemelidir. Duruşma tarihini, adres bilgilerinizi ve tebligatları takip edin; gelemeyecekseniz mazeretinizi önceden bildirin.
Protokolden dönme ve sonradan değiştirme
İmzalı protokol, hâkimin değerlendirmesi ve kesinleşmiş karar farklı aşamalardır. Henüz hâkim onaylamadıysa fer'i sonuçlara ilişkin anlaşma geçerlilik kazanmamıştır (TMK m. 184). Karar verildikten sonra ise bazı konular kendi koşullarına bağlı olarak değiştirilebilir. Örneğin nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması ancak değişen koşullara göre mahkemeden istenebilir (TMK m. 176); çocuğa ilişkin düzenleme, yeni olgular çocuğun yararını etkiliyorsa yeniden ele alınabilir (TMK m. 183). Mevcut kararı tek taraflı olarak değiştiremezsiniz.
Hangi maddeden ve hangi nedenle dönmek istediğinizi, davanın hangi aşamada olduğuyla birlikte değerlendirmek gerekir. Nafaka tarafında uyarlama için nafaka artırım davası yazısına bakabilirsiniz.
Davayı kabul, feragat ve sulh arasındaki fark
Feragat, kabul ve sulh farklı kurumlardır ve sonuçları aynı değildir. Feragat ve kabul kesin hüküm gibi hukuki sonuç doğurur (HMK m. 311); sulh ise görülmekte olan bir davada tarafların uyuşmazlığı anlaşarak sona erdirmesidir (HMK m. 313). Bir boşanma davasından vazgeçmek her talebi aynı biçimde etkilemez; nafaka, tazminat ve mal varlığı taleplerinin kapsamı ayrı incelenmelidir.
Arabuluculukta gizlilik, ücret ve süre
Arabuluculuk daveti, uzlaşma için ileri sürülen görüş ve teklifler ve görüşmelerdeki kabul beyanları dava açıldığında delil olarak ileri sürülemez; bunlar hakkında tanıklık da yapılamaz (6325 sayılı Kanun m. 4 ve 5). Aksi kararlaştırılmadıkça gizlilik herkes için geçerlidir. Bu yüzden görüşmelerde açıkça konuşmak, sonradan aleyhinize kullanılma riskini taşımaz; yine de gizliliğin kapsamını arabulucuyla başlangıçta netleştirin.
Ücret konusunda aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu ücreti, faaliyetin sona erdiği tarihte yürürlükteki Arabulucu Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir; ücret ve masraf taraflarca eşit karşılanır (m. 7). Tutar her yıl değiştiğinden güncel tarifeyi resmî kaynaktan kontrol edin. Aksi kararlaştırılmadıkça taraflardan birinin arabulucuya başvuru teklifine otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır; taraflar süreci sürdürmek, sonlandırmak veya vazgeçmek konusunda serbesttir (m. 3 ve 13).
Anlaşma belgesinin icra edilebilirliği
Arabuluculukta anlaşırsanız, anlaşma belgesinin icra edilebilirliğine ilişkin şerh verilmesini isteyebilirsiniz (m. 18). Dava açılmadan önce başvurulmuşsa şerh, arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden, dava sırasında başvurulmuşsa davanın görüldüğü mahkemeden istenir. Şerhli belge ilam niteliğindedir. Ancak boşanmanın kendisi bu belgeyle gerçekleşmez; boşanma kararını yalnızca mahkeme verir.
Duruşma öncesi hazırlık listesi
- Evlilik süresini kontrol edin. Anlaşmalı yolda evliliğin en az bir yıl sürmüş olması aranır; nüfus kayıt örneğinizdeki evlilik tarihini doğrulayın.
- Protokolü eksiksiz yazın. Mali sonuçlar ile çocukların durumu hakkında açık ve uygulanabilir maddeler bulunmalıdır; “sonradan konuşuruz” türü belirsiz maddeler hâkimin onayını zorlaştırır.
- İmzadan önce sonuçlarını anlayın. Nafaka, tazminat ve mal rejimine ilişkin bir maddeden vazgeçiyorsanız bunun ileride dava hakkınızı nasıl etkileyebileceğini bir avukata inceletin.
- Duruşmaya bizzat katılın. Hâkim tarafları dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmek zorundadır; yalnız vekilin katılması bunu karşılamaz.
- Değişiklik önerisine hazırlıklı olun. Hâkim çocukların ve tarafların menfaatini gözeterek değişiklik önerebilir; bunu tarafların ikisi de kabul ederse boşanmaya hükmolunur.
Hâkim düzenlemeyi uygun bulmazsa ya da taraflardan biri öneriyi kabul etmezse anlaşmalı sonuç oluşmaz; bu durumda dava çekişmeli olarak sürebilir. Bu nedenle protokolü hazırlarken hâkimin çocukların yararına öncelik vereceğini baştan hesaba katın. Arabuluculuk yoluyla ulaşılan bir uzlaşma, protokolün hazırlanmasına yardımcı olabilir; ancak boşanma kararını yalnızca mahkeme verir.
Kısaca hatırlamanız gerekenler
- Anlaşmalı yolda evliliğin en az bir yıl sürmesi aranır.
- Hâkim tarafları bizzat dinler; iradelerin serbestçe açıklandığına ve protokolün uygun olduğuna kanaat getirmelidir.
- Fer'i sonuçlara ilişkin anlaşmalar hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz.
- Arabuluculukta söylenenler dava açıldığında delil olarak ileri sürülemez.
- Arabuluculuk anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi verilmesi istenebilir.
Sık yapılan hatalar
- Protokolü hâkim onayı olmadan bağlayıcı sanmak: Onaylanmadıkça fer'i sonuçlara ilişkin anlaşma geçerli olmaz.
- Hazır protokolü okumadan imzalamak: Sizin durumunuza uymayan maddeleri bırakmayın.
- Çocukları pazarlığın parçası yapmak: Çocuk düzeni çocuğun yararına göre değerlendirilir.
- Duruşmaya vekille katılmayı yeterli saymak: Hâkim tarafları bizzat dinler.
- Arabuluculukta gizliliği genişletmek: Gizlilik kuralı vardır; yine de neyin kapsama girdiğini netleştirin.