Boşanmada velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir; ancak velayet otomatik olarak anneye ya da babaya verilmez, çocuğun yararı ölçüttür (TMK m. 182 ve 336). Dava sürerken çocuğun bakım ve barınma düzeni geçici önlemlerle belirlenebilir (TMK m. 169). Velayetin kimde olduğu fark etmeksizin ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır; çocuğun mallarını yönetmek ise velayetin ayrı bir yönüdür ve özel kurallara bağlıdır (TMK m. 352-363).
Bu yazı, boşanma sürecinde çocuğun nerede yaşayacağını, velayet sahibinin hangi kararları aldığını, bakım ve eğitim giderlerinin paylaşımını, ergin çocuğa destek yükümlülüğünü ve çocuk malvarlığının yönetimini adım adım anlatır.
Bu yazıda
- Dava sürerken çocuk nerede yaşayacak?
- Velayet kime verilir? Neler ölçüt olur?
- Velayet sahibinin kararları ve çocuğun görüşü
- Bakım ve eğitim giderleri
- Ergin çocuk ve eğitim
- Çocuğun malları: yönetim, gelir ve kullanım
- Hâkim izni, kayyım ve özen yükümlülüğü
- Velayet sona erince ve velayetin kaldırılması
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Dava sürerken çocuk nerede yaşayacak?
Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin gerekli geçici önlemleri re'sen alır (TMK m. 169). Yani çocuğun geçici bakım ve barınma düzeni yargılama sırasında belirlenebilir. Okul, sağlık, günlük bakım ve güvenlik bilgileri bu aşamada önemlidir. Çocuğu eşler arasındaki pazarlığın parçası yapmak yerine, mevcut düzeni ve çocuğun ihtiyaçlarını mahkemeye sunulabilir biçimde toparlayın: kimin hangi saatlerde bakım verdiğini, doktor ve okul kayıtlarını ve günlük programı gösteren belgeler işinize yarar. Dava süresi için boşanma davası ne kadar sürer yazısına bakabilirsiniz.
Velayet kime verilir? Neler ölçüt olur?
Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır; ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir; boşanmada velayet çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m. 336). Velayet yalnızca ebeveynin cinsiyetine göre belirlenmez. Çocuğun yararı, bakım düzeni, ihtiyaçları ve somut koşullar birlikte değerlendirilir. Okul düzeni, sağlık kayıtları ve fiilî bakımın sürekliliği değerlendirmeye katkı sağlar; ancak tek bir unsur otomatik sonuç vermez. Karşı tarafın geliri yüksek diye velayet kesin ona verilmez; gelir tek başına belirleyici değildir, fiilî bakım, güvenlik ve çocuğun gelişimi birlikte değerlendirilir. Çocuk hangi ebeveynde kalacağını tek başına belirlemez; yaşına ve olgunluğuna uygun görüşü önemlidir, ama ölçüt çocuğun yararıdır. Ayrıntı için velayet davası yazımıza bakın.
Koşullar sonradan değişirse düzenleme değişebilir: yeni olgular çocuğun yararını etkiliyorsa hâkim gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Velayet sahibi ebeveynin yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m. 349).
Velayet sahibinin kararları ve çocuğun görüşü
Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini gözeterek gerekli kararları alır ve uygular (TMK m. 339). Çocuğun okulunu bu çerçevede velayet sahibi seçer; ancak olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanınır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesi göz önünde tutulur. Eğitim görevinin kapsamı da kanunda yazılıdır: çocuk olanaklara göre eğitilir, bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlâkî ve toplumsal gelişimi sağlanır; engelli çocuklar dahil yetenek ve eğilimlerine uygun genel ve meslekî eğitim verilir (TMK m. 340). Ana, baba ve çocuk ailenin huzur ve bütünlüğünün gerektirdiği şekilde birbirlerine yardım etmek, saygı ve anlayış göstermekle yükümlüdür (TMK m. 322).
Kişisel ilişki kararına uyulmaması, ayrıca çocuğu diğer ebeveyne karşı etkilemeye çalışmak da sonuç doğurur: ana ve babadan her biri diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK m. 324). Çocuğu uyuşmazlıkta haberci veya baskı aracı yapmayın.
Üvey çocuklarda eşler ergin olmayan üvey çocuklarına özen göstermekle yükümlüdür; kendi çocuğu üzerinde velayeti kullanan eşe diğer eş uygun biçimde yardım eder ve durum zorunlu kıldığı ölçüde çocuğun ihtiyaçları için onu temsil eder (TMK m. 338).
Bakım ve eğitim giderleri
Çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana ve baba tarafından karşılanır (TMK m. 327). Boşanma sonrasında çocuk kendisine bırakılmayan ebeveyn de bu giderlere gücü oranında katılmak zorundadır; hâkim istem hâlinde irat biçimindeki giderin gelecek yıllarda ne kadar ödeneceğini de karara bağlayabilir (TMK m. 182). Küçüğe fiilen bakan ana veya baba, diğerine karşı çocuk adına nafaka davası açabilir; nafaka miktarı çocuğun ihtiyaçları ile ana babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınarak belirlenir, çocuğun gelirleri de göz önünde tutulur (TMK m. 329 ve 330). Nafaka yükümlülüklerini sürekli ve ısrarla yerine getirmeyen, kaçma hazırlığı yapan veya mallarını gelişigüzel harcayan ebeveyne karşı hâkim gelecekteki nafaka yükümlülükleri için güvence isteyebilir (TMK m. 334). Nafaka türleri için iştirak nafakası makalesine bakabilirsiniz.
Çocuk korunması gereken bir durumdaysa ve ana, baba ile çocuğun ödeme gücü yoksa, aile yanına veya kuruma yerleştirmenin gerektirdiği giderler Devletçe karşılanır; nafakaya ilişkin hükümler saklıdır (TMK m. 347). Velayetin kaldırılması bu giderleri karşılama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (TMK m. 350).
Ergin çocuk ve eğitim
Bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder; ancak çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi sürüyorsa ana ve baba, durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde eğitim sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdür (TMK m. 328). Üniversitede okuyan ergin çocuğa destek, ana babanın gücüne göre belirlenir. Erginlik sonrası talebin dayanağı ve tarafı ayrıca belirlenmelidir.
Çocuğun malları: yönetim, gelir ve kullanım
Ana ve baba, velayetleri devam ettiği sürece çocuğun mallarını yönetme hakkına sahiptir ve bununla yükümlüdür; kural olarak hesap ve güvence vermezler (TMK m. 352). Evlilik sona erince velayet kendisinde kalan eş, hâkime çocuğun malvarlığının dökümünü gösteren bir defter vermek ve önemli değişiklikleri bildirmek zorundadır (TMK m. 353). Çocuğun malvarlığı ebeveynin kişisel parası gibi kullanılamaz; gelir ve harcamaları kişisel hesaplarınızdan ayrı tutun.
- Kullanma hakkı: Ana ve baba, kusurları sebebiyle velayetleri kaldırılmadıkça çocuğun mallarını kullanabilir (TMK m. 354).
- Gelirler: Çocuk mallarının gelirleri öncelikle çocuğun bakımı, yetiştirilmesi ve eğitimi için, hakkaniyete uyduğu ölçüde de aile ihtiyaçları için harcanır; gelir fazlası çocuk mallarına katılır (TMK m. 355).
- Sermaye ve tazminat: Olağan ihtiyaçlar gerektirdiği ölçüde sermaye biçiminde ödemeler ve tazminatlar kısmen kullanılabilir; zorunluluk varsa hâkim ana babaya diğer mallara başvurma yetkisi de tanıyabilir (TMK m. 356).
- Bağış ve miras: Faiz getiren yatırım veya tasarruf hesabı açılmak üzere ya da ana babanın kullanmaması koşuluyla çocuğa yapılan kazandırmaların gelirleri ana baba tarafından kendi menfaatlerine harcanamaz (TMK m. 357). Mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufla çocuğun saklı payını ana babanın yönetimi dışında bırakabilir ve yönetimi bir üçüncü kişiye bırakmışsa onun sulh hâkimine hesap vermesini öngörebilir (TMK m. 358).
- Çocuğun kazancı: Ana ve baba tarafından bir meslek veya sanat için çocuğa verilen mal veya çocuğun kişisel kazancının yönetimi ve bunlardan yararlanma hakkı çocuğa aittir; evde ana babasıyla yaşıyorsa bakımına uygun bir katkı istenebilir (TMK m. 359).
Hâkim izni, kayyım ve özen yükümlülüğü
Ana ve baba yoksulsa, çocuğun özel durumu olağanüstü harcama gerektiriyorsa veya olağan dışı bir sebep varsa, hâkimin izniyle çocuğun mallarından onun bakım ve eğitimine yetecek belli bir miktar harcayabilir (TMK m. 327). Bu izin çekişmesiz yargı işidir; görevli mahkeme aksine düzenleme yoksa sulh hukuk mahkemesidir ve talep eden veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (HMK m. 382 ve devamı).
Ana ve baba çocuğun mallarını yönetirken yeterince özen göstermezse hâkim malların korunması için uygun önlemleri alır; talimat verebilir, malların tevdi edilmesine veya güvence gösterilmesine karar verebilir (TMK m. 360). Çocuğun mallarının tehlikeye düşmesi başka şekilde önlenemiyorsa yönetim bir kayyıma devredilebilir; gelirlerin kanuna uygun harcanacağından kuşku varsa gelirlerin yönetimi de kayyıma bırakılabilir (TMK m. 361). Çocuk ile ana veya baba arasında yapılacak ve çocuğu borç altına sokabilecek işlemler için de kayyımın katılması ve hâkimin onayı gerekir (TMK m. 345). Velayet altındaki çocuk borçlarından kendi malvarlığıyla sorumludur; ayırt etme gücüne sahipse ana babanın rızasıyla aile adına işlem yapabilir ve ana baba bu işlemlerden borç altına girer (TMK m. 343 ve 344).
Velayet sona erince ve velayetin kaldırılması
Ana ve baba, velayetleri veya yönetim hakları sona erince çocuğun mallarını hesabıyla birlikte ergin çocuğa, vasisine veya kayyıma devreder; geri vermede vekil gibi sorumludurlar (TMK m. 362 ve 363). Kanuna uygun şekilde çocuk veya aile için yapılan harcamalardan dolayı tazminatla yükümlü tutulmazlar. Velayetin kaldırılması, çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (TMK m. 350).
Sık yapılan hatalar
- Velayetin otomatik olarak anneye verileceğini varsaymak: Ölçüt çocuğun yararıdır.
- Çocuğun parasını izinsiz kullanmak: Olağanüstü harcamalarda hâkim izni gerekir.
- Çocuğun malvarlığını kişisel hesaba karıştırmak: Gelir ve harcamaları ayrı tutun.
- Bakım giderlerini ergin olunca bitmiş saymak: Eğitim sürüyorsa yükümlülük devam edebilir.
- Çocuğu çatışmanın aracı yapmak: Kişisel ilişkiyi zedeleyen davranışlar sonuç doğurur.