Vesayet, sulh hukuk mahkemesinin vesayet makamı, asliye hukuk mahkemesinin denetim makamı olarak görev yaptığı kamu vesayeti düzeniyle yürütülür (TMK m. 397). Vesayet makamı, görevi yapabilecek yetenekte bir ergini vasi olarak atar; haklı sebepler engel olmadıkça öncelikle vesayet altına alınacak kişinin eşi veya yakın hısımlarından biri atanır (TMK m. 413 ve 414). Vasi kural olarak iki yıl için atanır ve her yıl hesabını vesayet makamının incelemesine sunar (TMK m. 456 ve 454). Küçük üzerindeki vesayet ergin olmasıyla kendiliğinden sona erer (TMK m. 470).
Bu yazı vesayetin hangi durumlarda gerektiğini, vesayet makamı ve izin gerektiren işlemleri, vasinin kim olabileceğini, görevlerini ve ücretini, görevden alınmasını ve vesayetin sona ermesiyle birlikte doğan sorumluluğu anlatır. Kısıtlama sebepleri için aynı serideki kısıtlama ve kayyım yazımıza bakabilirsiniz; ayrıca kısıtlama kararı yazımız da yararlı olabilir.
Bu yazıda
- Vesayet ne zaman gerekir, hangi durumları belirtmelisiniz?
- Vesayet makamı, yetki ve usul
- Vasi kim olabilir, kim olamaz, kim kaçınabilir?
- Vasinin ilk işleri ve görev süresi
- Vasinin yetkileri ve izin gereken işlemler
- Ücret, hesap verme ve kısıtlının kazancı
- Görevden alma
- Vesayetin sona ermesi, sorumluluk ve zamanaşımı
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Vesayet ne zaman gerekir?
Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır; velayet ana ve babadan kaldırılırsa çocuğa bir vasi atanır (TMK m. 404 ve 348). Ergin kişiler bakımından ise akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim, özgürlüğü bağlayıcı ceza ve kendi isteği kısıtlama sebepleridir (TMK m. 404-408). Yaşlı olmak tek başına her işlem için vesayet gerektirmez; kişinin işlemlerini yürütme durumu, sağlık koşulları ve korunma ihtiyacı birlikte değerlendirilir. Başvurmadan önce güncel sağlık bilgilerinizi ve hangi işlemlerde güçlük yaşandığını hazırlayın; uygun koruma yolunu avukatınızla belirleyin.
Vesayet makamı hangi mahkemedir, hangi usul uygulanır?
- Makamlar: Kamu vesayeti, vesayet makamı ve denetim makamından oluşan vesayet daireleri tarafından yürütülür. Vesayet makamı sulh hukuk mahkemesi, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir (TMK m. 397).
- Yetki: Vesayet işlerinde yetki, küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir. Vesayet makamının izni olmadıkça vesayet altındaki kişi yerleşim yerini değiştiremez (TMK m. 411 ve 412).
- Usul: Vesayet işleri çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır. Çekişmesiz yargıda niteliğine uygun olduğu ölçüde basit yargılama usulü uygulanır ve resen araştırma ilkesi geçerlidir. Kararlara karşı istinaf süresi iki haftadır (HMK m. 382, 385 ve 387).
- İtiraz: Vesayet makamının kararlarına karşı tebliğ gününden başlayarak on gün içinde denetim makamına itiraz edilebilir. Vasinin eylem ve işlemlerine karşı ise ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi ve her ilgili vesayet makamına şikâyette bulunabilir (TMK m. 461).
Vasi kim olabilir?
Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar; haklı sebepler engel olmadıkça öncelikle vesayet altına alınacak kişinin eşi veya yakın hısımlarından biri, vasilik koşullarına sahipse atanır (TMK m. 413 ve 414). Haklı sebepler engel olmadıkça vasiliğe, vesayet altına alınacak kişinin ya da ana veya babasının gösterdiği kimse atanır; gösterilen kişide de vasilik koşulları aranır (TMK m. 415). Kısıtlılar, kamu hizmetinden yasaklılar veya haysiyetsiz hayat sürenler, menfaati vesayet altındaki kişiyle önemli ölçüde çatışanlar veya onunla arasında düşmanlık bulunanlar ve ilgili vesayet daireleri hâkimleri vasi olamaz (TMK m. 418).
Vasilikten kaçınmak
Altmış yaşını doldurmuş olanlar, bedensel engelleri veya sürekli hastalığı sebebiyle görevi güçlükle yapabilecek olanlar, dörtten çok çocuğun velisi olanlar, üzerinde vasilik görevi bulunanlar ve sayılan üst düzey görevliler vasiliği kabul etmeyebilir (TMK m. 417). Vasiliğe atanan kişi, durumun kendisine tebliğinden başlayarak on gün içinde vasilikten kaçınma hakkını kullanabilir; ilgili herkes de vasinin atandığını öğrendiği günden başlayarak on gün içinde atamanın kanuna aykırı olduğunu ileri sürebilir (TMK m. 422). Kaçınmış veya atamasına itiraz edilmiş olsa bile vasi, yerine başkası atanıncaya kadar vasiye ait görevleri yerine getirmekle yükümlüdür (TMK m. 423). Vasi kural olarak iki yıl için atanır; vesayet makamı bu süreyi her defasında ikişer yıl uzatabilir ve dört yıl dolunca vasi vasilikten kaçınma hakkını kullanabilir (TMK m. 456).
Vasi ilk iş olarak ne yapar?
Vasiliğe atanma kararının kesinleşmesi üzerine vasi ile vesayet makamının görevlendireceği bir kişi tarafından vakit geçirilmeden yönetilecek malvarlığının defteri tutulur. Kıymetli evrak ve değerli eşya vesayet makamının gözetiminde güvenli yere konur (TMK m. 438 ve 439). Vesayet altındaki kişinin kendisi veya malvarlığının yönetimi için gerekli olmayan paralar, faiz getirmek üzere vesayet makamının belirlediği milli bir bankaya yatırılır veya Hazine menkul kıymetlerine çevrilir; yatırmayı bir aydan fazla geciktiren vasi faiz kaybını öder (TMK m. 441).
Vasinin yetkileri ve izin gereken işlemler
- Kişisel işler: Vasi, kısıtlıyı korumak ve bütün kişisel işlerinde ona yardım etmekle yükümlüdür. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kısıtlıyı koruma amacıyla bir kuruma yerleştirebilir veya orada alıkoyabilir ve durumu derhâl vesayet makamına bildirir (TMK m. 447).
- Taşınmaz: Taşınmazların alımı, satımı ve rehnedilmesi vesayet makamının iznine bağlıdır. Satış, vesayet makamının talimatı uyarınca ve ancak vesayet altındaki kişinin menfaati gerektirdiği hâllerde mümkündür (TMK m. 462 ve 444).
- Dava ve sulh: Acele hâllerde vasinin geçici önlem alma yetkisi saklı kalmak üzere dava açma, sulh olma, tahkim ve konkordato yapılması vesayet makamının iznine bağlıdır (TMK m. 462).
- Evlat edinme ve miras: Vesayet altındaki kişinin evlat edinmesi veya evlat edinilmesi için vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da izni gereklidir. Mirasın kabulü veya reddi için de iki makamın izni aranır (TMK m. 463).
- Yasaklar: Vesayet altındaki kişi adına kefil olmak, vakıf kurmak ve önemli bağışlarda bulunmak yasaktır (TMK m. 449).
- İzinsiz işlem: Kanunen gerektiği hâlde vasinin yetkili vesayet dairelerinin iznini almadan yaptığı işlemler, vesayet altındaki kişinin vasinin izni olmaksızın yaptığı işlem hükmündedir (TMK m. 465).
- Meslek ve kazanç: Vesayet makamı bir meslek veya sanatın yürütülmesi için izin vermişse o kişi bununla ilgili olağan işlemleri yapmaya yetkilidir ve bütün malvarlığıyla sorumludur (TMK m. 453). Vesayet altındaki kişi, kendi tasarrufuna bırakılmış mallar ile vasinin izniyle çalışarak kazandığı malları serbestçe yönetir ve kullanır (TMK m. 455).
Ücret, hesap verme ve görevden alma
Vasi, vesayet altındaki kişinin malvarlığından, olanak yoksa Hazineden karşılanmak üzere kendisine ücret verilmesini isteyebilir; ücreti yönetimin gerektirdiği emek ve yönetilen malvarlığının gelirine göre vesayet makamı belirler (TMK m. 457). Vasi, malvarlığını iyi bir yönetici gibi özenle yönetmek, hesap tutmak ve vesayet makamının belirlediği tarihlerde, her hâlde yılda bir defa hesabı onun incelemesine sunmakla yükümlüdür (TMK m. 454). Vasi görevini ağır surette savsaklar, yetkilerini kötüye kullanır, güveni sarsıcı davranışlarda bulunur veya borç ödemede acze düşerse vesayet makamı tarafından görevden alınır; vasinin yetersizliği kusuru olmasa bile görevden alma sebebi olabilir (TMK m. 483). Ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi veya her ilgili görevden alınmasını isteyebilir; vesayet makamı sebebi başka yoldan öğrenirse vasiyi resen görevden almakla yükümlüdür (TMK m. 484).
Vesayetin sona ermesi ve sorumluluk
- Sona erme: Küçük üzerindeki vesayet onun ergin olmasıyla kendiliğinden sona erer; erginliğe mahkemece karar verilmişse mahkeme küçüğün hangi tarihte ergin olacağını tespit ve ilan eder (TMK m. 470). Vasilik görevi vasinin fiil ehliyetini yitirmesi veya ölümüyle sona erer; süre uzatılmazsa sürenin dolmasıyla da biter. Görevi sona eren vasi, yenisi göreve başlayıncaya kadar zorunlu işleri yapmakla yükümlüdür (TMK m. 479-482).
- Teslim: Görevi sona eren vasi, yönetimle ilgili son raporu ve kesin hesabı vesayet makamına vermekle yükümlü olduğu gibi malvarlığını vesayet altındaki kişiye, mirasçılarına veya yeni vasiye teslim edilmek üzere hazır bulundurmak zorundadır (TMK m. 489).
- Vasinin sorumluluğu: Vasi, görevini yerine getirirken kusurlu davranışıyla vesayet altındaki kişiye verdiği zarardan sorumludur; kayyım ve yasal danışmanlar hakkında da aynı hüküm uygulanır (TMK m. 467).
- Devletin sorumluluğu: Devlet, vesayet dairelerinde görevli olanların hukuka aykırı olarak sebebiyet verdikleri zararlardan doğrudan sorumludur. Vasi, kayyım ve yasal danışmanlara tazmin ettirilemeyen zararlardan da sorumludur; zararı ödeyen Devlet kusurlulara rücu eder (TMK m. 468).
- Zamanaşımı: Sorumlu vasi ve kayyıma karşı açılacak tazminat davası, kesin hesabın tebliğ edildiği tarihten başlayarak bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Vesayetten doğan tazminat davaları her hâlde kesin hesabın tebliğinin üzerinden on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TMK m. 492 ve 493).
Sık yapılan hatalar
- Vasiliği kabul etmeyi veya kaçınmayı tebliğden sonraki on günlük süreyi kaçırarak yapmak.
- Taşınmaz satışı veya dava açma gibi işlemler için vesayet makamının iznini almamak; izinsiz işlemler vasinin izni olmaksızın yapılmış işlem hükmündedir.
- Yıllık hesabı vesayet makamına sunmamak.
- Vesayet altındaki kişinin kendi kazancını da vasinin yönetebileceğini sanmak.
- Kesin hesabın tebliğinden sonraki bir yıllık tazminat süresini kaçırmak.
Vesayet dosyalarında süreler ve izin kuralları kesindir; işlem yapmadan önce bir avukata danışmanız yararlı olur.