Hukuka aykırı olarak elde edilen deliller mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m. 189/2). Eşinizin telefonundaki yazışmalar işinize yarayacak bir içerik taşısa bile, bunları şifre kırarak, hesaba izinsiz girerek ya da gizli takip yoluyla elde etmek hem delili kullanılamaz hâle getirebilir hem de ayrı bir hukuki sorun yaratabilir (TMK m. 24). Tanıklıkta ise eşiniz ve yakın akrabalar çekinebilir; ancak aile içi mali uyuşmazlıklarda bu çekinme hakkı yoktur (HMK m. 248 ve 251).
Bu yazı, boşanma davasında delil toplarken nelere dikkat etmeniz gerektiğini, tanıklıktan çekinebilecek kişileri, çekinilemeyen hâlleri, tanık gelmezse ne olacağını ve eşler arasında kişilik hakkının sınırlarını anlatır. Telefon ve ekran görüntüsü delili için ayrıca WhatsApp ekran görüntüsü delili ve hukuka aykırı delil yazılarına bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Boşanmada ispat: hâkimin değerlendirmesi
- Hukuka aykırı delil nedir?
- Eşin telefonu, hesabı ve yazışmaları
- Kullanılabilecek deliller
- Tanıklıktan çekinebilecek kişiler
- Çekinilemeyen hâller ve sır
- Tanık gelmezse ve başka şehirdeyse
- Eşler arasında kişilik hakları
- Çocuk ve mahremiyet
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Boşanmada ispat: hâkimin değerlendirmesi
Hâkim, boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; delilleri serbestçe takdir eder ve taraflara yemin öneremez (TMK m. 184). Eşinizin davada bir olguyu kabul etmesi de hâkimi bağlamaz. Bu yüzden iddiaları belge, tanık ve hukuka uygun diğer delillerle ispatlamanız gerekir. Tanık beyanının gücü için tanık beyanı delil yazımıza bakabilirsiniz.
Hukuka aykırı delil nedir?
Hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m. 189/2). Bir kaydın işe yarar olması, onu elde etme yöntemini hukuka uygun yapmaz. Delilin nasıl elde edildiği hâkim tarafından incelenir; bunun hukuka uygun olup olmadığına mahkeme karar verir (HMK m. 189/4). Bu yüzden elinizdeki kaydın nasıl edinildiğini avukatınıza açıkça anlatın; saklamayın.
Eşin telefonu, hesabı ve yazışmaları
Eş olmak, kişilik haklarından vazgeçmek anlamına gelmez. Kişilik haklarına yapılan her saldırı, rıza, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılması sebeplerinden biriyle haklı kılınmadıkça hukuka aykırıdır (TMK m. 24). Eşinizin açık rızası yoksa telefonuna, hesabına veya yazışmalarına bakmak riskli bir davranıştır. Şifre kırma, hesaba izinsiz girme ve gizli takip başka sorunlar da doğurabilir. Eşinizin özel hesabına girerek delil toplamak uygun değildir; mevcut hukuka uygun kayıtlarınızla avukata danışın.
Aynı kural sizin için de geçerlidir: eşiniz telefonunuzu ve özel yazışmalarınızı karıştırıyorsa, saldırı sürdüğü sürece hâkimden saldırının önlenmesini, sürmekte olan saldırıya son verilmesini veya etkileri sürüyorsa hukuka aykırılığın tespitini isteyebilirsiniz. Maddi ve manevi tazminat istemi saklıdır (TMK m. 25). Saldırının örneklerini tarih ve içerikle kaydedin.
Kullanılabilecek deliller
Kanunun belirli bir delille ispat zorunluluğu öngörmediği hâllerde, kanunda düzenlenmemiş diğer delillere de başvurulabilir (HMK m. 192). Fotoğraf, mesaj görüntüsü gibi deliller bu kapsamda olabilir; ancak delilin hukuka aykırı yolla elde edilmemiş olması gerekir. Size doğrudan gönderilmiş mesajlar, ortak hesaplardaki banka kayıtları, doktor raporları, kolluk tutanakları ve rızayla paylaşılan kayıtlar genellikle sorun çıkarmaz; kaydın nasıl elde edildiği yine de önem taşır.
Tanıklıktan çekinebilecek kişiler
Taraflardan birinin eşi (evlilik bitmiş olsa bile), nişanlısı, altsoy ve üstsoyu ile üçüncü dereceye kadar kan hısımları ve kayın hısımları tanıklıktan çekinebilir (HMK m. 248). Bu kişilerin tanıklıktan çekinebilmesi için sebebi dinleneceği günden önce yazılı veya davet edildikleri duruşmada sözlü olarak bildirmeleri gerekir. Önceden bildirmiş olan tanık belli günde mahkemeye gelmek zorunda değildir; çekinmenin haklı olup olmadığına mahkeme tarafları dinledikten sonra karar verir (HMK m. 252). Bu nedenle akrabalarınızı tanık göstermeden önce çekinebilecek olup olmadıklarını gözden geçirin.
Çekinilemeyen hâller ve sır
Aile bireyleri arasında ailevi ilişkilerden kaynaklanan mali uyuşmazlıklara ilişkin vakıalar hakkında ve aile bireylerinin doğum, ölüm veya evlenmesinden kaynaklanan olaylar hakkında akrabalık nedeniyle tanıklıktan çekinilemez (HMK m. 251). Örneğin kardeşiniz, sizinle eşiniz arasındaki bir para uyuşmazlığına ilişkin vakıalarda çekinemez.
Avukatınız veya doktorunuz gibi kanun gereği sır saklama yükümlülüğü olanlar sır niteliğindeki bilgiler hakkında tanıklıktan çekinebilir. Sır sahibi izin verirse çekinemezler; avukatlık sırrı bakımından Avukatlık Kanunu hükümleri saklıdır (HMK m. 249).
Tanık gelmezse ve başka şehirdeyse
Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirtilir; gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve disiplin para cezasına hükmolunur (HMK m. 245). Bunun için davetiyenin duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması gerekir (HMK m. 243). Tanığı telefon veya elektronik posta gibi araçlarla da davet edebilirsiniz; ancak davete rağmen gelmemeye bağlanan sonuçlar bu durumda uygulanmaz.
Mahkemenin yargı çevresi dışında yaşayan tanığın, bulunduğu yer mahkemesi tarafından dinlenmesine karar verilebilir; hasta veya engelli olduğu için gelemeyen tanık da bulunduğu yerde dinlenir (HMK m. 259). Tanığın güncel adresini listeye yazmayı unutmayın.
Eşler arasında kişilik hakları
Kişilik hakkı saldırısına karşı hâkimden korunma isteyebilir, saldırı tehlikesinin önlenmesini veya sürmekte olan saldırıya son verilmesini talep edebilirsiniz. Bu davayı kendi yerleşim yeriniz veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açabilirsiniz (TMK m. 25). Bu, boşanma sürecindeki delil tartışmasından bağımsız ayrı bir yoldur; hangi yolun uygun olduğunu dosyanıza bakarak değerlendirin.
Çocuk ve mahremiyet
Dava tartışması sırasında çocuğun fotoğraflarını ve kişisel bilgilerini kamuya açık biçimde paylaşmayın. Dosyaya sunulması gereken belgelerle kamuya açık paylaşımı ayırın; gereksiz kişisel veri yaymayın. Özel hayata ilişkin ayrıntıların anlatılacağı davalarda, taraflardan birinin isteği üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verilebilir (TMK m. 184).
Delil toplarken izleyebileceğiniz yol
- Elinizdeki hukuka uygun kayıtları listeleyin. Size doğrudan gönderilmiş mesajlar, ortak hesaplardaki banka hareketleri, sağlık raporları, kolluk veya başvuru tutanakları ve tarafların rızasıyla edinilmiş kayıtlar önceliklidir.
- Her kaydı bir olguyla eşleştirin. Hangi olguyu hangi belgeyle ispatlayacağınızı tabloya yazın; ispat edemeyeceğiniz olguyu dilekçede kesinmiş gibi anlatmayın.
- Tanıkları seçin ve bildirin. Tanığın olayı doğrudan görmüş veya duymuş olması önemlidir; adres bilgisini güncel tutun ve çekinme hakkı olanları önceden değerlendirin.
- Edinme yöntemini avukatınıza anlatın. Bir kaydın nasıl edinildiği, kullanılıp kullanılamayacağını belirler.
- Kayıtları değiştirmeyin. Ekran görüntüsünü tarih ve numara bilgisiyle birlikte saklayın; orijinal cihazı ve yedeği silmeyin.
Delilin hukuka uygun olup olmadığı, bir vakıanın ispatında hâkim tarafından dikkate alınıp alınmayacağını etkiler. Bu nedenle hukuka aykırı yoldan elde edilmiş bir kaydı dosyaya koymadan önce mutlaka değerlendirin; aksi hâlde hem delilden yararlanamayabilir hem de kişilik hakkına saldırı nedeniyle sorumluluk riskiyle karşılaşabilirsiniz.
Kısaca hatırlamanız gerekenler
- Hukuka aykırı elde edilen delil, bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz; bunu mahkeme değerlendirir.
- Eşinizin açık rızası olmadan telefonuna veya hesabına girmek riskli bir davranıştır.
- Yakın akrabalar tanıklıktan çekinebilir, ancak aile içi mali uyuşmazlıklarda çekinme hakkı yoktur.
- Tanık gelmezse zorla getirtilebilir; başka şehirdeki tanık bulunduğu yer mahkemesinde dinlenebilir.
- Boşanmada yemin önerilemez ve ikrar hâkimi bağlamaz; hâkim vicdanen kanaat getirmelidir.
Son olarak, delil sunarken hâkimin boşanma sebebinin dayandığı olguları vicdanen kanaat getirerek değerlendirdiğini, bu yüzden tek bir güçlü delil kadar delillerin birbirini desteklemesinin de önemli olduğunu unutmayın. Dosyanızı, olayları tarih sırasıyla anlatan kısa bir özet ve her olguya karşılık gelen belge listesiyle birlikte avukatınıza götürmeniz süreci hızlandırır.
Sık yapılan hatalar
- Gizlice alınan kaydı sunmak: Delil dikkate alınmayabilir ve ayrı sorun doğurabilir.
- Akrabayı çekinme hakkını düşünmeden tanık göstermek: Tanık duruşmaya gelmeyebilir.
- Çekinilemeyen hâlleri bilmemek: Aile içi mali uyuşmazlıklarda çekinme yoktur.
- Tanık adresini güncellememek: Başka şehirdeki tanık için adres gerekir.
- Delil edinme yöntemini avukattan saklamak: Yöntem davayı etkiler.