Edinilmiş mallara katılma rejiminde boşanırken her eş, diğerine ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur ve karşılıklı alacaklar takas edilir (TMK m. 236). Artık değer, edinilmiş malların toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır (TMK m. 231). Hesap ortak bankada ya da eşin adına kayıtlı mallarda yapılsa da kural değişmez; belirleyici olan malın kime ait olduğunun ve hangi kesime girdiğinin ispatıdır.
Bu yazı katılma alacağının nasıl hesaplandığını, değer artış payının ne zaman doğduğunu, ortak hesap ve eşya gibi tartışmalı kalemlerin nasıl ele alındığını ve eşin mal kaçırmasına karşı hangi yolların bulunduğunu anlatır. Konuyu pratik yönüyle boşanmada mal paylaşımı yazımızda da bulabilirsiniz.
Bu yazıda
- Katılma alacağı ve artık değer nasıl hesaplanır?
- Rejim hangi tarihte sona erer, malların hangi değeri esas alınır?
- Edinilmiş mal ve kişisel mal ayrımı
- Değer artış payı
- Ortak hesap ve ispat sorunu
- Bağış ve devirlerle mal kaçırma
- Ödeme biçimi, erteleme ve faiz
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Katılma alacağı nasıl hesaplanır?
Önce her eşin artık değeri bulunur, sonra her biri diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak kazanır. Her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur ve alacaklar takas edilir (TMK m. 236). Artık değer, eklenmeden ve denkleştirmeden elde edilen miktarlar da dahil her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır; değer eksilmesi göz önüne alınmaz (TMK m. 231). Bu yüzden tapunun kimin adına olduğu hesabı değiştirmez: karşılığı verilerek alınan ev tapu kimde olursa olsun edinilmiş mal olarak artık değere girer.
Kanun, katılma payının oranını sözleşmeyle değiştirmeye de imkân tanır. Ancak boşanma, iptal veya mahkeme kararıyla mal ayrılığında farklı anlaşmalar ancak mal rejimi sözleşmesinde açıkça öngörülmüşse geçerlidir ve ortak olmayan çocukların saklı payı zedelenemez (TMK m. 237 ve 238). Zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada ise hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki pay oranını hakkaniyete uygun biçimde azaltabilir veya kaldırabilir. Bu bir takdir yetkisidir, otomatik sonuç değildir; diğer boşanma sebeplerinde bu hüküm açıkça öngörülmemiştir (TMK m. 236).
Rejim hangi tarihte sona erer ve hangi değer esas alınır?
Mahkemece evliliğin iptaline veya boşanmaya karar verilmesi hâlinde mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 225). Bu tarih hangi malların edinilmiş mal sayılacağını etkiler: dava tarihinden sonra edinilenler artık hesaba girmez. Tasfiyede malların sürüm değerleri esas alınır; rejimin sona erdiği sırada mevcut edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır, eklenecek değerler ise malın devredildiği tarihe göre hesaplanır (TMK m. 232 ve 235). Bir eşin malik olarak bizzat işlettiği tarımsal işletmede değer artışı payı ve katılma alacağı işletmenin gelir değeri gözetilerek hesaplanır; malik isterse yalnızca sürüm değerinin esas alınmasını da talep edebilir (TMK m. 233).
Mal rejimi tasfiyesi boşanma davasından ayrı bir hesaplaşma gibi görünse de aynı mahkemede yürüyebilir. Hangi rejimin uygulanacağı ise eşlerin bağlı olduğu rejime bakılarak belirlenir; seçilmiş bir rejim yoksa yasal rejim olan edinilmiş mallara katılma geçerlidir (TMK m. 179 ve 202).
Edinilmiş mal ve kişisel mal nedir?
- Edinilmiş mal: Her eşin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği değerlerdir. Çalışma karşılığı gelirler, sosyal güvenlik ödemeleri, çalışma gücü kaybı tazminatları ve kişisel malların gelirleri bu kapsamdadır (TMK m. 219).
- Kişisel mal: Miras yoluyla elde edilenler ile manevî tazminat alacakları kanun gereği kişisel maldır; bunlar artık değer hesabına girmez. Kişisel malların gelirleri ise edinilmiş mal sayılabilir (TMK m. 219 ve 220).
- Karine: Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden bunu ispatlamak zorundadır. Hangi eşe ait olduğu ispatlanamayan mallar paylı mülkiyette sayılır; bir eşin bütün malları da aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (TMK m. 222).
- Denkleştirme: Bir eşin kişisel mallara ilişkin borçları edinilmiş mallardan veya edinilmiş mallara ilişkin borçları kişisel mallarından ödenmişse tasfiyede denkleştirme istenebilir. Borcun hangi kesime ait olduğu anlaşılamıyorsa edinilmiş mallara ilişkin sayılır (TMK m. 230).
Değer artış payı: eşimin malına katkım varsa
Diğer eşe ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun karşılık almadan katkıda bulunduysanız, mal tasfiyede değer kazanmışsa katkınız oranında alacak hakkı doğar (TMK m. 227). Örneğin tapusu eşinizde olan evin alımında kredi taksitlerini ödediyseniz veya kişisel paranızla eşinizin aldığı araca katkı yaptıysanız, ödeme dekontlarınız ve banka kayıtlarınız bu alacağı göstermek için önemlidir. Değer kaybında katkının başlangıçtaki değeri esas alınır.
- Eşler yazılı bir anlaşmayla değer artışından pay almaktan vazgeçebilir veya pay oranını değiştirebilir; yazılı olmayan anlaşmalar bu hüküm bakımından yeterli değildir (TMK m. 227).
- Katkı yapılan mal daha önce elden çıkarılmışsa hâkim, ödenecek alacağı hakkaniyete uygun olarak belirler; satış katkı hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz (TMK m. 227).
Ortak banka hesabı ve eşyalar kimin sayılır?
Ortak hesaptaki paranın kime ait olduğu ispatlanamıyorsa paylı mülkiyette sayılır; kendi payını iddia eden bunu ispatlamak zorundadır (TMK m. 222). Bu yüzden maaş yatışları, havaleler ve dekontlar belirleyicidir. Eşinizin hesabındaki para da aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir; paranın miras gibi kişisel kaynaklı olduğunu iddia eden bunu belgelemelidir (TMK m. 219 ve 222). Miras paranızı ortak hesaba yatırırsanız para kanun gereği kişisel mal olmaya devam eder, ancak karışma ispatı zorlaştırır; miras belgesini ve para girişini gösteren banka kayıtlarını saklayın (TMK m. 220 ve 222).
Her eş kişisel ve edinilmiş mallarını yönetme, bunlardan yararlanma ve bunlar üzerinde tasarruf etme hakkına sahiptir. Hesap size aitse eşinizin rızanız olmadan para çekme hakkı yoktur (TMK m. 223). Paylı mülkiyete konu malda eşlerden biri, aksine anlaşma olmadıkça diğerinin rızası olmadan payı üzerinde tasarrufta bulunamaz (TMK m. 223). Tasfiyede her eş diğer eşte bulunan mallarını geri alır; paylı mülkiyetteki bir malın kendisine verilmesini isteyen eş, daha üstün yararı olduğunu ispat edip diğerinin payını ödemelidir (TMK m. 226).
Eşim malını bağışladı veya devretti: ne yapabilirim?
Mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar edinilmiş mallara değer olarak eklenir; katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler de eklenir (TMK m. 229). Borçlu eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamıyorsa alacaklı eş, eklenmesi gereken karşılıksız kazandırmaları bundan yararlanan üçüncü kişilerden eksik kalan miktarla sınırlı olarak isteyebilir; bu dava hakkı kısa sürelere bağlıdır (TMK m. 241). Eşinizin mal bilgisi vermemesi hâlinde ise mal ayrılığı kararı isteyebilirsiniz (TMK m. 206). Eşlerden her biri diğerinden her zaman resmî senetle envanter yapılmasını isteyebilir; malların getirilmesinden başlayarak bir yıl içinde yapılan envanter aksi ispatlanmadıkça doğru kabul edilir (TMK m. 216).
Katılma alacağı nasıl ödenir?
- Para veya mal: Katılma alacağı ve değer artış payı ayın veya para olarak ödenebilir. Aynî ödemede malların sürüm değeri esas alınır; bir mesleğin icrasına ayrılmış birimler ile işletmelerin ekonomik bütünlüğü gözetilir (TMK m. 239).
- Erteleme ve faiz: Alacağın derhâl ödenmesi borçlu eş için ciddî güçlükler doğuracaksa ödemelerin uygun bir süre ertelenmesi istenebilir. Aksine anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden başlayarak faiz yürür; gerekirse güvence istenebilir (TMK m. 239).
- Eşler arası borç: Mal rejimi eşler arasındaki borçların muaccel olmasını önlemez; ancak ödeme evlilik birliğini tehlikeye düşürecek güçlükler doğuracaksa borçlu eş süre isteyebilir ve hâkim güvence isteyebilir (TMK m. 217).
- Alacaklılar: Eşlerden her biri kendi borçlarından bütün malvarlığıyla sorumludur; rejimin değişmesi veya tasfiyesi alacaklıların haklarını ortadan kaldırmaz (TMK m. 213 ve 224).
- Ayrılık: Ayrılığa karar verilirse mahkeme, ayrılığın süresine ve eşlerin durumlarına göre sözleşmeyle kabul edilmiş mal rejiminin kaldırılmasına karar verebilir (TMK m. 179 ve 180).
Sık yapılan hatalar
- Tapunun eşin üzerinde olmasını payın olmadığı anlamına getirmek.
- Miras veya ziynet gibi kişisel kaynaklı parayı ortak hesapla karıştırıp belgesini saklamamak.
- Dava tarihinden sonra edinilen malları da hesaba katılacak sanmak.
- Eşin son bir yıldaki bağışlarını ve devirlerini incelemeden süreyi kaçırmak.
- Katkı payı için dekont, kredi kayıtları ve ödeme belgelerini toplamamak.
Her uyuşmazlıkta malvarlığının türü ve kaynağı farklıdır; belgelerinizle birlikte bir avukata danışmanız yararlı olur.
