İştirak nafakası, velayeti kendisine verilmeyen ebeveynin çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılma yükümlülüğüdür (TMK m. 182 ve 327). Bu yükümlülük çocuk ergin olana kadar sürer; eğitimi devam ediyorsa kendilerinden beklenebilecek ölçüde eğitim sona erinceye kadar devam eder (TMK m. 328). Miktar, çocuğun ihtiyaçları ile ana babanın hayat koşulları ve ödeme güçlerine göre belirlenir (TMK m. 330). Nafaka ödenmezse ilamlı icra takibi ve tazyik hapsi gündeme gelir (İİK m. 32 ve 344).
Bu yazı iştirak nafakasının kim tarafından, hangi süreyle ve nasıl ödendiğini, koşullar değişince nafakanın yeniden belirlenmesini, kişisel ilişki (görüşme) hakkının nafakayla ilişkisini ve nafaka ödenmediğinde ilk adımları anlatır. Ayrıntılı bir giriş için iştirak nafakası yazımıza ve nafaka ödememe cezası yazımıza da bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- İştirak nafakası nedir, kim öder, ne kadar sürer?
- Miktar nasıl belirlenir, ay başında mı sonunda mı ödenir?
- Nafaka davasını kim, nasıl açar?
- Geliriniz değiştiğinde nafakanın azaltılması veya artırılması
- Dava sürerken geçici nafaka, babalık davası ve güvence
- Kişisel ilişki (çocukla görüşme) hakkı
- Nafaka ödenmiyorsa ilk adımlar
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
İştirak nafakası nedir, kim öder?
Boşanmada velayeti kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182). Halk arasında "iştirak nafakası" denen bu katılım, hâkimin çocuğun ihtiyaçları ve ana babanın durumuna göre belirlediği düzenli bir ödemedir. Çocuğun bakım ve eğitimi için gerekli giderler esas olarak ana ve baba tarafından karşılanır (TMK m. 327). Velayeti kendisine bırakılmayan eş masrafa katılmazsa diğer ebeveyn çocuk adına nafaka davası açabilir (TMK m. 182 ve 329).
Yoksulluk nafakası ile iştirak nafakası aynı şey değildir. Yoksulluk nafakası, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşin geçimi içindir ve kusurunun daha ağır olmaması şartına bağlıdır; iştirak nafakası ise çocuğun bakım ve eğitim giderlerine velayeti olmayan ebeveynin katılımıdır (TMK m. 175 ve 182).
İştirak nafakası kaç yaşına kadar ödenir?
Ana ve babanın bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder. Çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi sürüyorsa ana ve baba, durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdür (TMK m. 328). Velayetin kaldırılması bu borcu ortadan kaldırmaz: velayeti kaldırılan ebeveynin de çocuğun giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder; ana, baba ve çocuğun ödeme gücü yoksa giderler Devletçe karşılanır (TMK m. 350).
Miktar nasıl belirlenir, ne zaman ödenir?
- Miktar: Çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınır; çocuğun gelirleri de göz önünde bulundurulur. Gider ve gelir belgelerinizi hazırlayın (TMK m. 330).
- Ödeme zamanı: Nafaka her ay peşin ödenir; yani dönem sonu beklenmeden baştan ödenmesi gerekir. Karardaki hükmü ve ödeme tarihini mahkeme ilamından kontrol edin (TMK m. 330).
- Artış şartı: Hâkim, istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen çocuk giderlerinin gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini de karara bağlayabilir (TMK m. 182 ve 330).
- Usul: Her çeşit nafaka davaları ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler, kanunlarda açıkça belirtilenler dışında basit yargılama usulüne tabidir (HMK m. 316).
Nafaka davasını kim açar?
Küçüğe fiilen bakan ana veya baba, diğerine karşı çocuk adına nafaka davası açabilir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan küçük için gerekirse kayyım veya vasi de dava açabilir; ayırt etme gücüne sahip küçük de dava açabilir (TMK m. 329). Nafaka davası açılınca hâkim, davacının isteği üzerine dava süresince gerekli önlemleri alır; soybağı tespit edilirse davalının uygun nafaka miktarını depo etmesine veya geçici olarak ödemesine karar verilebilir (TMK m. 332). Babalık davasıyla birlikte nafaka da istenebilir; hâkim babalık olasılığını kuvvetli bulursa hükümden önce çocuğun ihtiyaçları için uygun bir nafakaya karar verebilir (TMK m. 333). Babalık davasının ayrıntıları için babalık davası yazımıza bakabilirsiniz.
Gelirim değişti: nafakanın azaltılmasını isteyebilir miyim?
Mali koşullardaki değişiklik nafakanın yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir, ancak bunu mahkeme yapar. Çocuk nafakasında durumun değişmesi hâlinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m. 331). Eşe ödenen yoksulluk nafakasında da tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde iradın artırılması veya azaltılmasına karar verilebilir (TMK m. 176). Gelirinizdeki ve zorunlu giderlerinizdeki farkı belgeleriyle gösterin. Yeni bir karar olmadan ödemeyi tek taraflı azaltmak, kararla belirlenen nafakanın eksik ödenmesi anlamına gelir ve borç doğurabilir. Elinizdeki kararın çocuk nafakası mı, eş nafakası mı olduğunu ayrıca inceleyin; ikisi farklı kurallara tabidir. Artırım ve azaltım davası için nafaka artırım davası yazımıza göz atın.
Nafaka borçlusu ödemekten kaçıyor, kaçma hazırlığı içinde bulunuyor veya mallarını gelişigüzel harcıyorsa hâkim, gelecekteki nafaka yükümlülükleri için uygun bir güvence sağlanmasına karar verebilir (TMK m. 334).
Çocukla kişisel ilişki (görüşme) hakkı
Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir; çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas alınır (TMK m. 182 ve 323). Kişisel ilişki hakkını kullanmak nafaka yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; kişisel ilişkisi düzenlenen ve velayeti verilmeyen eş de çocuğun giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m. 182).
- Engelleme: Ana ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür. Velayet sahibi kişisel ilişkinin gereklerini yerine getirmezse çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir (TMK m. 324). Mahkeme kararında bu durum ihtar edilir (TMK m. 182 ve 324).
- Reddedilmesi veya kaldırılması: Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girerse, ana veya baba yükümlülüklerine aykırı hareket eder ya da çocukla ciddi olarak ilgilenmezse veya başka önemli sebepler varsa bu hak reddedilebilir veya kaldırılabilir (TMK m. 324).
- Diğer kişiler: Olağanüstü haller mevcutsa ve çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde bu hak başka kişilere, özellikle hısımlara da tanınabilir; ana ve baba için öngörülen sınırlamalar kıyas yoluyla uygulanır (TMK m. 325). Büyükanne veya büyükbaba torunla görüşme isteyebilir; ancak her zaman değil, bu koşulla.
- Mahkeme: Kişisel ilişkiyle ilgili düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir; boşanma ve birliğin korunmasına ilişkin yetki kuralları saklıdır. Düzenleme yapılıncaya kadar velayet sahibinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz; bu yüzden önce hâkimden düzenleme istemek gerekir (TMK m. 326).
- Çocuğun malı: Ana babaya çocuğun mallarından bir kısmını bakım ve eğitim için harcama izni verilmesi çekişmesiz yargı işleri arasındadır; hâkimin izni gereken harcamalar için harcamadan önce mahkemeye başvurmalısınız (HMK m. 382).
Nafaka ödenmiyorsa ilk olarak ne yapmalıyım?
Nafaka kararını ve eksik ödeme dönemlerini yan yana getirin. Para borcuna dair ilam icra dairesine verilince icra emri tebliğ edilir; borçluya yedi gün içinde ödeme yapması ihtar edilir (İİK m. 32). Ayrıca nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir; hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra karar gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir. Borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması için dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler gözetilerek tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir (İİK m. 344). Elden ödeme iddiası varsa kayıtlarınızı saklayın; çocuk nafakasıyla eşe ödenen nafakayı ayrı ayrı hesaplayın.
Sık yapılan hatalar
- Geliri düştüğü için kararı beklemeden nafakayı tek taraflı azaltmak.
- Kişisel ilişki hakkının kullanılmasını nafakadan kurtulma sebebi sanmak veya nafaka ödenmediği için görüşmeyi engellemek.
- Ödemeleri elden yapıp belge almamak.
- Yoksulluk nafakası ile iştirak nafakasını birbirine karıştırmak.
- Görüşme düzenlemesi çıkmadan çocukla kendi başına görüşme düzeni kurmaya çalışmak.
Her dosyada ilamın içeriği farklıdır; elinizdeki kararı bir avukata inceletmeniz yararlı olur.