Askerlik, doğum, aylıksız izin, beraatle sonuçlanan tutukluluk veya grev gibi sürelerin borçlandırılması 5510 sayılı Kanun m. 41'de sayılmıştır; borçlanma için yazılı talep ve prim ödemesi gerekir, hesaplanan prim borcun tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenmelidir ve ödenmeyen süre hizmetten sayılmaz. Borçlanmanın emeklilik tarihini her durumda erkene çekmesi beklenmemelidir; sonuç ilk sigortalılık tarihine, gün sayısına ve statüye bağlıdır.
Bu yazı borçlanılabilen süreleri ve prim oranlarını, doğum ve askerlik borçlanmasının etkisini, 4/a, 4/b ve 4/c statülerinin birleştirilmesini, kendi adına çalışanın prim borcunun yaşlılık aylığına etkisini, aylık başvurusu reddedildiğinde hangi belgeleri toplayacağınızı ve SGK ile yazışmada hangi kayıtlara bakacağınızı anlatır.
Bu yazıda
- Hangi süreler borçlanılabilir?
- Prim oranları ve ödeme süresi
- Doğum borçlanması: hangi dönemler incelenir?
- Askerlik borçlanması emeklilik tarihini erkene çeker mi?
- Borçlanma sonrası aylığın başlangıcı
- Birden fazla statüde çalıştıysanız
- 4/b (kendi adına çalışan) prim borcu ve emeklilik
- Emeklilik başvurusu reddedildiğinde belgeler
- Fazla ödeme, aylık kesme ve hizmet düzeltmesi
- SGK görüşmesi için pratik tablo
Hangi süreler borçlanılabilir?
Kısa cevap: Kanunda sayılan süreler borçlanılabilir; yazılı talep ve prim ödemesi gerekir (m. 41).
- Kanunları gereği verilen ücretsiz doğum veya analık izni süreleri,
- er ve erbaş olarak askerlik,
- 4/c kapsamındakilerin personel mevzuatına göre aylıksız izin süreleri (borçlanılan süre 4/c sigortalılık süresi sayılır),
- sigortasız doktora ve uzmanlık öğrenimi, avukatlık stajı, fahri asistanlık gibi dönemler,
- sigortalı iken suçtan tutuklanan veya gözaltına alınıp bu suçtan beraat edenlerin tutuklulukta veya gözaltında geçen süreleri (beraat kararı belgesini hazırlayın),
- grev ve lokavtta geçen süreler (süreyi gösteren belge ve işveren yazısını saklayın),
- seçim kanunları gereği görevinden istifa edenlerin istifa tarihi ile seçimin yapıldığı tarihi takip eden ay başı arasında açıkta geçirdikleri süreler (4/c kapsamında değerlendirilir),
- kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan sigortalıların kısmi süreli çalıştıkları aylara ait eksik süreleri.
Borçlanma süreleri, uzun vadeli sigorta ve genel sağlık sigortası bakımından borçlandığınız tarihteki 4. maddenin birinci fıkrasının ilgili bendine göre sigortalılık süresi sayılır; hangi statüde borçlandığınızı tarihine göre SGK'ya doğrulatın.
Prim oranları ve ödeme süresi
Yazılı talep tarihindeki prime esas günlük kazanç alt ve üst sınırı arasında kendinizin belirlediği günlük kazancın askerlik gibi 41. maddedeki sürelerde %45'i üzerinden hesaplanan primi ödersiniz. Doğum borçlanması için oran %32'dir. Kısmi süreli çalışanların eksik süre borçlanmasında oran %45'tir; bu süreler için genel sağlık sigortası primi ödenmişse oran %39 olarak uygulanır (m. 41). Oran ve tabanlar değişebilir; talep tarihindeki resmî hesabı ve tebliği kontrol edin, eski oranla hesaplamayın. Güncel prime esas kazanç sınırları için m. 82 esas alınır.
Hesaplanan primler borcun tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde ödenmelidir. Bu süre içinde ödenmeyen borçlanmalar için yeni başvuru şartı aranır ve primi ödenmeyen borçlanma süreleri hizmetten sayılmaz. Tebliğ tarihini dikkatle takip edin. Yurt dışında geçen süreler ise ayrı bir kanuna tabidir: borçlanma ile sosyal güvenlik anlaşmasına dayalı hizmet birleştirme farklıdır; ülke ve çalışma kayıtlarını ayırın (3201 sayılı Kanun m. 1 ve 4).
Doğum borçlanması: hangi dönemler incelenir?
Kısa cevap: 4/a, 4/b ve 4/c kapsamındaki sigortalı kadın, üç defaya mahsus olmak üzere doğum tarihinden sonra iki yıllık süreyi geçmemek kaydıyla borçlanabilir (m. 41).
Borçlanılan sürede uzun vadeli sigorta kolları açısından sigortalı sayılmamış olmanız ve çocuğunuzun yaşaması şarttır. Her doğumun tamamı otomatik borçlandırılmaz: sigortalılık durumunuz, doğum tarihi, çalışılmayan dönem ve çocuğun yaşaması birlikte değerlendirilir. Hizmet dökümünüzü ve çocuk kayıtlarınızı eşleştirin; doğumla çalışma kayıtlarını aynı tabloda gösterin ve SGK'nın güncel koşullarını kontrol edin.
Askerlik borçlanması emeklilik tarihini erkene çeker mi?
Sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler için borçlandırılırsanız sigortalılık başlangıç tarihiniz borçlandırılan gün sayısı kadar geriye götürülür; bu durum emeklilik şartlarının hesabında önemli olabilir (m. 41). Ancak her başvuruda aynı başlangıç değişimi olmaz: askerlik dönemi, ilk sigortalılık tarihi ve borçlanma koşulları sonucu etkiler. Yaşlılık aylığında ilk defa 5510 sayılı Kanuna göre sigortalı sayılanlar için kadın elli sekiz, erkek altmış yaşını doldurmak ve en az dokuz bin gün prim bildirilmiş olmak aranır; 4/a kapsamındakiler için gün şartı yedi bin iki yüz gündür. Yaş hadleri ileriki yıllarda kademeli artar ve daha önce sigortalı olanlar için geçiş hükümleri uygulanır (m. 28 ve geçici hükümler). Bu nedenle ödeme yapmadan önce gün, tutar ve olası etkiyi hizmet dökümüyle kurum kaydından doğrulayın. Borçlanılan günler prim gün sayısına eklenir ama her kişide aylığın başlangıç tarihini aynı ölçüde değiştirmez; kısa bir ön hesap yaptırın.
Borçlanma sonrası aylığın başlangıcı
Sigortalılık borçlanması ile aylık bağlanmasına hak kazanılırsa, ilgililere borcun ödendiği tarihi takip eden ay başından itibaren aylık bağlanır (m. 41). Aylık için başka şartların da sağlanıp sağlanmadığını önceden SGK'dan sorun. Prim günü dolduğunda başvuru olmadan aylık bağlanmaz: aylık koşulları ve talep usulü ayrıca aranır, hizmet toplamını başvuru sonucu gibi görmeyin; 4/a ve 4/b sigortalılar için aylık yazılı istek tarihinden sonraki ay başından itibaren bağlanır (m. 28 ve 30).
Birden fazla statüde çalıştıysanız
- 4/a ve 4/b aynı anda: 4/a kapsamında sigortalı sayılırsınız. Yazılı talep ve alt-üst sınır kuralları saklı kalmak şartıyla esas alınmayan statü için talep tarihinden itibaren prim de ödeyebilirsiniz.
- 4/c ile 4/a veya 4/b aynı anda: öncelikle 4/c kapsamında sigortalı sayılırsınız.
- Prim ödeme süresi: Esas alınmayan statü için ödeme talebinde bulunduğunuz hâlde ait olduğu ayı izleyen ayın sonuna kadar ödenmeyen primlerin ödenme hakkı düşer.
- Yaşlılık aylığında statü: Kanun yürürlüğe girdikten sonra ilk defa sigortalı sayılanlardan 4/a, 4/b ve 4/c'den birden fazlasına tabi çalışanların yaşlılık aylığı talebinde en fazla sigortalılığın geçtiği statü esas alınır; süreler eşitse son sigortalılık hâli esas alınır.
- Başka statü için yatırılan primler: Esas alınan statü dışında bir statü için prim ödenmişse bu primler esas alınan sigortalılık hâli için ödenmiş ve o hâlde geçmiş kabul edilir (m. 53).
Farklı statülerdeki hizmetler için son çalışma türü her olayda tek ölçüt değildir; birleştirme ve geçiş kuralları önemlidir. Bütün hizmet dökümünü birleştirin ve tek bir gün sayısı formülünü herkese uygulamayın. Şirket ortaklığında da statü, şirket türüne ve ortaklık-yönetim sıfatına göre değişir; her ortak için aynı statüyü varsaymayın. Aynı anda birden fazla işyerinde çalışıyorsanız her çalışma ilişkisi ve kazanç ayrı bildirilebilir; çakışan günleri otomatik toplamayın.
4/b prim borcu ve emeklilik
4. maddenin birinci fıkrasının (b) bendinde belirtilen sigortalılara yaşlılık aylığı bağlanabilmesi için ayrıca yazılı talepte bulunduğu tarih itibarıyla genel sağlık sigortası primi dahil kendi sigortalılığı nedeniyle prim ve prime ilişkin her türlü borcunun olmaması zorunludur (m. 28). Aynı koşul malullük aylığı için de aranır (m. 26). Ancak borcun görünmesiyle bütün sağlık veya emeklilik haklarında aynı sonucu çıkarmayın: statü, talep edilen aylık ve borç türü ayrı değerlendirilir. Ödeme ve yeniden yapılandırma seçeneklerini somut hizmet ve borç dökümünüzle inceleyin. Genel sağlık sigortası borcu ile işveren prim borcu da aynı şey değildir; borçlu, kapsam ve hesap farklıdır (m. 60 ve 87).
Emeklilik başvurusu reddedildiğinde belgeler
Kısa cevap: Ret gerekçesini, hizmet dökümünü, ilk sigortalılık kaydını ve borçlanma kayıtlarını edinin.
Yaş, gün ve statü koşulları kişiye göre değişebilir. İnternet hesabınızdaki hizmet dökümü ile kurumun kararını karşılaştırın ve hukuki hatayı somutlaştırın: eksik gün mü, yanlış statü mü, yanlış kazanç mı, borçlanmanın işlenmemesi mi? Başvururken verilen kayıt numarasını ve eklerin teslim kaydını saklayın. Hizmet belgesi düzeltildiyse düzeltmenin aylığa etkisi ve uygulama tarihi ayrı olabilir; yeni hesap dökümünü isteyin (m. 29). Bu Kanundan doğan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür; idari para cezası gibi işlemler ise farklı usul ve görev doğurabilir (m. 101 ve 102). Malulen emeklilik ret kararları için ayrı kurallar vardır: malulen emeklilik reddi.
Fazla ödeme, aylık kesme ve hizmet düzeltmesi
SGK fazla ödeme isterse sadece toplamı kontrol etmek yetmez; dönemi, nedeni ve geri alma dayanağını inceleyin. Fazla veya yersiz ödeme kasıtlı veya kusurlu davranıştan doğmuşsa hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıllık, Kurumun hatalı işleminden kaynaklanmışsa en fazla beş yıllık sürede yapılan ödemeler geri alınır; kusur ve kurum hatası ayrımı önemlidir (m. 96). Yersiz ödemenin gelir ve aylıklardan kesilmesinde kesinti %25 oranında yapılır. Aylık kesme kararında gerekçe, kesilen dönem, hesap ve bildirim belgelerini isteyin; bankadaki eksik tutarla yetinmeyin. Aynı dönemde iki ödeme alındıysa ikisini kesin kazanılmış hak saymayın: birleşme, mahsup ve geri alma kuralları bulunabilir (m. 54 ve 96). Emekli olduktan sonra çalışma aylığı etkileyebilir; her çalışma aynı kesinti sonucunu doğurmaz (m. 30).
SGK görüşmesi için pratik tablo
Dönem, işveren, statü, bildirilen gün, gerçek çalışma ve kazancı ayrı sütunlarda karşılaştıran bir tablo hazırlayın. İşyeri sicil numaraları hangi işveren kaydına ait olduğunuzu gösterir ve unvan değişikliklerinde dönemleri eşleştirmeyi kolaylaştırır. Kamu görevlilerinde ilk göreve başlama tarihi geçiş hükümleri bakımından önemlidir; 4/c kaydı tek başına yeterli değerlendirme sayılmamalıdır. Eksik hizmet için hizmet tespiti yazımıza bakın.