Aylık prim ve hizmet belgesi verilmeyen veya çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, çalıştıklarını iş mahkemesinden alacakları ilâmla ispatlayabilir; bunun için hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurulmalıdır (5510 sayılı Kanun m. 86). Sigortalının kendini bildirmemiş olması sigortalı aleyhine delil sayılmaz; bildirim yükümlülüğü asıl olarak işverendedir (m. 8).
Bu yazı sigortasız veya eksik sigortalı çalıştıysanız hizmet tespiti davasını, işe giriş ve çıkış bildirimlerinin kim tarafından ve hangi sürelerde yapılacağını, işyeri bildirgesini, işverenin ve asıl işverenin sorumluluğunu, işverenin prim borcundan kimlerin sorumlu olduğunu ve dava dilekçesi ile tanık listesinde nelere dikkat edeceğinizi anlatır.
Bu yazıda
- Hangi mahkeme, hangi süre? Beş yıl nereden başlar?
- Davada ispat, dilekçe, tanık ve bilirkişi
- Karar sonrası kayıt, idari para cezası, denetimde tespit
- İşe giriş bildirgesi: kim, ne zaman?
- İşten çıkış ve işsizlik sigortası bildirgesi
- İşyeri bildirgesi: taşınma, devir, miras
- İşverenin, asıl işverenin ve yöneticilerin sorumluluğu
- Kayıt farkları: gün, kazanç, çıkış tarihi
- Pratik kontrol listesi
Hangi mahkeme, hangi süre? Beş yıl nereden başlar?
Kısa cevap: İş mahkemesi; süre hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıldır (m. 86 ve 101).
Kanundan doğan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür (m. 101). Beş yıllık süre işten çıkış tarihinden değil, hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlar: her çalışma yılı için kendi yıl sonu başlangıç sayılır. Örneğin bir takvim yılında geçen çalışma için sürenin başlangıcı o yılın sonudur. Eski sigortasız dönemler için sınırsız beklenemez; hak düşürücü süre ve istisnalar gündeme gelebileceğinden dönemi ve mevcut bildirimleri gecikmeden incelettirin. SGK'ya şikâyet de hizmet tespiti davasının yerine her zaman geçmez: idari inceleme ile yargısal tespit farklıdır, başvuru ve dava koşulları ayrı değerlendirilir. Dava ve Anayasa Mahkemesi kararlarına ilişkin ayrıntı için Targal Avukatlık Bürosu'nun hizmet tespit davası yazısına bakabilirsiniz.
Davada ispat, dilekçe, tanık ve bilirkişi
- İspat yükü: Kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan lehine hak çıkaran tarafa aittir (HMK m. 190). Çalıştığını iddia eden olarak işe giriş tarihini, çalışma süresini ve ücretinizi gösteren belge ve tanıkları hazırlayın.
- Dilekçe: Mahkemenin adı, tarafların bilgileri ve davacının T.C. kimlik numarası, iddianın dayanağı vakıaların açık özeti, bunların hangi delillerle ispat edileceği, hukuki sebepler ve açık talep sonucu bulunur. Çalışma dönemini ve işyerini ayrıntılı yazın (HMK m. 119).
- Tanık listesi: Tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların ad, soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi sunar. Listede gösterilmeyen kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez. Adres gösterilmemişse veya gösterilen adreste tanık bulunamamışsa mahkeme adres göstermeniz için kesin süre verir; süre içinde doğru adres gösterilmezse o tanığın dinlenmesinden vazgeçilmiş sayılır (HMK m. 240). Tanığın bilgisi doğrudan gözlemiyle sınırlıdır; aynı işyerinde çalışmamış bir tanık her olayı bilemez, hangi dönemi ve işi bildiğini açıkça ayırın.
- Bilirkişi: Mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bordro incelemesi için bilirkişinin görüşünü alabilir; genel bilgi veya tecrübeyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz (HMK m. 266).
Hizmet tespitinde yalnızca maaş dekontu çoğu zaman yeterli değildir; fiilî çalışma farklı delillerle birlikte değerlendirilir. Dekontu işyeri, dönem ve görev bilgisiyle eşleştirin. Elden ücret ödenmesi hizmet tespitini imkânsız yapmaz: tek delil banka ödemesi değildir, hukuka uygun çalışma kayıtları ve doğrudan bilgisi olan tanıklar değerlendirilebilir. Mevsimlik çalışmada başlangıç, bitiş ve ara dönemleri tek tek listeleyin; bütün yılları kesintisiz çalışma gibi göstermeyin. Ev hizmetlerinde sigortalılık koşulları ayrıca incelenir; diğer işyerlerinin bildirim modelini doğrudan uygulamayın. Sahte sigortalılık iddiası ile eksik prim iddiası da aynı değildir: birinde fiilî çalışmanın varlığı, diğerinde bildirimin eksikliği tartışılır.
Karar sonrası kayıt, idari para cezası, denetimde tespit
Mahkeme ilâmıyla çalışmanızı ispatlarsanız, kararda belirtilen aylık kazanç toplamları ile prim ödeme gün sayıları dikkate alınır; karar kesinleştikten sonra kaydın hizmet dökümüne işlenip işlenmediğini SGK'dan takip edin (m. 86). Kurumun denetimi sonucunda kayıt ve belgelere dayanmaksızın çalıştığı belirlenen, ancak hizmetleri bildirilmeyen sigortalıların geriye yönelik hizmetlerinin en fazla tespitin yapıldığı tarihten geriye doğru bir yıllık kısmı dikkate alınır; daha eski dönem için ayrıca hizmet tespiti gerekebilir. Hiç bildirilmemiş olsanız bile, Kanundaki şartları sağlıyorsanız ve çalışmanız Kurumca tespit edilirse hastalık ve analık sigortalarından gerekli ödemeler yapılır.
Bildirgenin verilmediği mahkeme kararından, Kurum denetim memurlarının tespitinden, diğer kamu idarelerinin denetim elemanlarının raporundan veya bankalar ve kamu idarelerinden Kuruma intikal eden bilgi ve belgelerden anlaşılırsa, bildirgeyi vermekle yükümlüler hakkında her bir sigortalı için asgari ücretin iki katı tutarında idari para cezası uygulanır; bir yıl içinde tekrarında ceza yükselir (m. 102). Güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin.
İşe giriş bildirgesi: kim, ne zaman?
- İnşaat, balıkçılık ve tarım: Bu işyerlerinde işe başlatılacak sigortalılar için işveren bildirgeyi en geç çalışmaya başlatıldığı gün verirse bildirim sigortalılık başlangıcından önce yapılmış sayılır; daha geç verilirse idari para cezası gündeme gelir (m. 8 ve 102).
- Kendi adına çalışan (4/b): Gelir vergisi mükellefleri ile esnaf sicili kaydı bulunanlar için vergi dairesi veya sicil müdürlüğü işe giriş bildirgesi düzenleyip Kuruma verir; bildirim en geç on beş gün içinde yapılır (m. 8).
- Memur kadrosu (4/c): İlk defa veya tekrar çalıştırılmaya başlanan kişileri işveren, sigortalılık başlangıcından itibaren on beş gün içinde bildirmekle yükümlüdür; aynı idarenin birimleri arasındaki naklen tayinlerde bildirim yapılmaz (m. 8).
- Geç verme: Mahkeme kararı veya denetim tespiti dışındaki durumlarda bildirge yasal süre geçtikten sonra ilgililerce kendiliğinden otuz gün içinde verilir ve ceza tebligat tarihini takip eden günden itibaren on beş gün içinde ödenirse ceza dörtte bir oranına karşılık gelen tutar üzerinden uygulanır (m. 102).
- Kamu kurumları ve bankalar: Kamu idareleri ile bankalar, Kurumca belirlenen işlemlerde işlem yaptıkları kişilerin sigortalılık bakımından tescilli olup olmadığını kontrol eder ve sigortasız olduğunu tespit ettiklerini Kuruma bildirmekle yükümlüdür (m. 8).
Bildirgesi süresinde verilmediği hâlde iş kazası, meslek hastalığı, hastalık veya analık yaşadıysanız, bildirgenin sonradan verildiği veya çalıştığınızın tespit edildiği tarihten önceki hâllerde gelir ve ödenekler Kurumca ödenir; masraflar sonradan işverenden tahsil edilir. Süresinde bildirimde bulunmayan 4/b sigortalısı ise bildirimsiz geçen sürede meydana gelen iş kazası, meslek hastalığı ve analık hâllerinde gelir ve ödenek alamaz (m. 23).
İşten çıkış ve işsizlik sigortası bildirgesi
Hizmet akdiyle çalışanların sigortalılığı hizmet akdinin sona erdiği tarihte sona erer ve işverenleri bunu en geç on gün içinde Kuruma bildirir; çıkış tarihinin gerçek son çalışma gününe uygun yazıldığını hizmet dökümünüzden kontrol edin. Gelir vergisi mükellefi 4/b sigortalıda sigortalılık, mükellefiyeti gerektiren faaliyete son verildiği tarihte; gelir vergisinden muaf esnafta esnaf ve sanatkâr sicili kaydının silindiği tarihte sona erer (m. 9). Çıkış tarihi fiilî son çalışma gününden farklıysa çalışmanın sürdüğünü gösteren ödeme, vardiya ve yazışmaları toparlayıp kayıt farkını gün bazında gösterin.
İşsizlik sigortası bakımından, hizmet akdi işsizlik ödeneğine hak veren hâllerden biriyle sona eren sigortalı için işveren üç nüsha işten ayrılma bildirgesi düzenler; bir nüshasını 15 gün içinde Kuruma gönderir, bir nüshasını sigortalıya verir ve bir nüshasını işyerinde saklar. Ödenek başvurusu bildirgeyle birlikte hizmet akdinin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren otuz gün içinde yapılır (4447 sayılı Kanun m. 48; ayrıntı için işsizlik ödeneği yazımıza bakın).
İşyeri bildirgesi: taşınma, devir, miras
- Tanım ve süre: İşyeri bildirgesi, örneği Kurumca hazırlanan ve işyerinin SGK'ya bildirildiği belgedir; işveren bildirgeyi en geç sigortalı çalıştırmaya başladığı tarihte Kuruma verir. Şirket kuruluşu ticaret siciline bildirilmişse ayrıca bildirge düzenlenmez.
- Verilmemesi: İşyeri bildirgesinin verilmemesi veya geç verilmesi Kanunda belirtilen hak ve yükümlülükleri ortadan kaldırmaz; işveren idari para cezasıyla karşılaşabilir ama çalışanın hakları korunur.
- Taşınma: İşyeri başka bir ildeki adrese nakledilirse nakil tarihini takip eden on gün içinde bildirge verilir; aynı il içinde Kurumun başka ünitesinin görev alanına nakilde adres değişikliğinin yazıyla bildirilmesi yeterlidir.
- Devir: İşin veya işyerinin başka bir işverene devrinde yeni işveren devraldığı tarihi takip eden on gün içinde bildirge verir; sigortalıların sigorta hak ve yükümlülükleri devam eder.
- Miras: İşyerinin miras yoluyla intikalinde mirasçılar ölüm tarihinden itibaren en geç üç ay içinde bildirge verir (m. 11).
İşverenin, asıl işverenin ve yöneticilerin sorumluluğu
Sigortalılar üçüncü bir kişinin aracılığıyla işe girmiş olsalar bile asıl işveren, Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden alt işveren ile birlikte sorumludur; işveren adına işin bütününün yönetimini yapan işveren vekili de işverenle müştereken ve müteselsilen sorumludur (m. 12). İşyeri aktif veya pasifiyle devralınırsa eski işverenin prim, gecikme cezası, gecikme zammı ve diğer ferilerinden yeni işveren de müştereken ve müteselsilen sorumludur; buna aykırı sözleşme hükümleri Kuruma karşı geçersizdir (m. 89). Sigorta primleri haklı bir sebep olmaksızın süresinde ödenmezse tüzel kişi işverenlerin yönetim kurulu üyeleri dahil üst düzey yöneticileri ve kanuni temsilcileri de Kuruma karşı işverenle birlikte sorumludur (m. 88). Kanundaki sigorta haklarından vazgeçmek veya bunları azaltmak için sözleşmeye konulan hükümler geçersizdir (m. 92). İşveren yalnızca kanunda öngörülen sigortalı hissesini ücretten keser; bunun dışında kesinti yapamaz (m. 88 ve 98). Kanun hizmet akdini ayrıca tanımlamaz; Borçlar Kanunu ve iş mevzuatındaki tanımı esas alır (m. 3 ve 4).
Kayıt farkları: gün, kazanç, çıkış tarihi
İşe giriş bildirgesi başlangıç kaydıdır; bildirilen gün ve kazanç ayrı kalemlerdir. Hizmet dökümünü ve çalışma belgelerini karşılaştırın. Prim günü doğruyken bildirilen kazanç yanlış olabilir: gerçek ücret, bordro ve SGK kaydını birlikte kontrol edin (m. 80 ve 86). Prime esas kazanç davalarında hangi ödemenin prime tabi olduğunu ayrıca değerlendirin; ücret, prim ve istisna ödemelerini tek toplam yapmayın. İşverenin sonradan yaptığı düzeltme bütün eksikleri gidermeyebilir; gün, kazanç ve statü düzeltmesini ayrı kontrol edin. 4/a ile 4/b günleri farklı sigortalılık statüleridir; hizmetleri tarih ve statü bazında ayırın.
Pratik kontrol listesi
- e-Devlet hizmet dökümünü indirip gün, kazanç, işveren ve statü bakımından inceleyin.
- Bordro, banka dekontu, SGK yazışmaları, işyeri fotoğrafı, vardiya ve görev yazışmalarını toplayın.
- Tanıkların ad, soyad ve güncel adreslerini hazırlayın; hangi dönemi gördüklerini ayırın.
- Sigortasız çalıştığınız yılların sonundan başlayan beş yıllık süreyi her yıl için ayrı hesaplayın.
- Talep ve eklerinizi teslim ederken kayıt numarasını alıp saklayın.