Prim ödeme yükümlüsü 4/a (işçi) sigortalılarda işverendir; işveren sigortalı hissesini ücretten keser, kendi hissesini ekleyip toplamı Kurumca belirlenen günün sonuna kadar öder (5510 sayılı Kanun m. 87 ve 88). Süresinde ödenmeyen prime ilk üç aylık sürede her ay için %3 gecikme cezası ve ayrıca gecikme zammı uygulanır (m. 89). Primin gerçek ücretinizden düşük bildirildiğini fark ederseniz hizmet dökümünüzü kontrol edip, elden ödemeleri belgeleyerek Kuruma ve gerekirse iş mahkemesine başvurabilirsiniz (m. 80 ve 86).
Bu yazı primi kimin, ne zaman ve hangi oranlarla ödediğini, prime esas kazanca hangi ödemelerin girdiğini, prim gün sayısının nasıl bulunduğunu, gecikme cezasını ve zamanaşımını, yapılandırma ve erteleme imkânlarını ve primin gerçek maaşınızdan düşük bildirildiği durumda yapılacakları anlatır. Hizmet tespiti tarafı için hizmet tespit davası yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Primi kim öder, ne zaman öder?
- Gecikme cezası, gecikme zammı ve tahsil usulü
- Prim borcuna itiraz ve dava
- Zamanaşımı, iade, yapılandırma ve erteleme
- Prime esas kazanca giren ve girmeyen ödemeler
- Alt ve üst sınır, prim oranları
- Prim gün sayısı, eksik gün ve kayıt saklama
- Primim gerçek maaşımdan düşük bildirildi, ne yapabilirim?
- Kaynaklar
Primi kim öder, ne zaman öder?
4/a sigortalıları için prim ödeme yükümlüsü işverendir. İşveren, sigortalı hissesini ücretten keser, kendi hissesini ekler ve toplamı Kurumca belirlenen günün sonuna kadar Kuruma öder. Kesilen primlerin yatırılıp yatırılmadığını hizmet dökümünden izleyebilirsiniz. İşveren ücretinizi ödemese bile, hak edilmiş ancak ödenmemiş ücretler üzerinden hesaplanacak primleri ödemek zorundadır; ücretin ödenmemesi, prime esas kazancın hak edildiği aya ait olmasını engellemez (m. 80 ve 88).
Kendi adına çalışan (4/b) sigortalılar her aya ait primlerini takip eden ayda Kurumca belirlenecek günün sonuna kadar öder; her ay için otuz tam gün prim ödemesi zorunludur. Bu sigortalılar primlerini en fazla 360 günle sınırlı olmak üzere peşin olarak erken de ödeyebilir; erken ödenen her gün için 6183 sayılı Kanundaki erken ödeme indirimi hükümleri uygulanır.
Gecikme cezası, gecikme zammı ve tahsil usulü
- Gecikme cezası: Süresinde ödenmeyen prim ve diğer alacaklar, sürenin bittiği tarihten itibaren ilk üç aylık sürede her ay için %3 oranında gecikme cezasıyla artırılır. Bunun yanında gecikme zammı hesaplanır. Güncel oranı ve Cumhurbaşkanı kararlarını Kurumdan kontrol edin (m. 89).
- Dava ve icra gecikmeyi durdurmaz: Dava veya icra takibi açılmış olsa bile ödenmemiş kısım için gecikme cezası ve gecikme zammı tahsil edilir.
- Tahsil usulü: Kurumun süresinde ödenmeyen prim ve diğer alacaklarında 6183 sayılı Kanunun bazı maddeleri hariç diğer maddeleri uygulanır. Kurum alacağı amme alacağı niteliğindedir ve imtiyazlı alacaktır; ödeme emri ve itiraz süreleri için tebligattaki bilgiye bakmak gerekir.
- Resmî belge niteliği: Kurumca düzenlenen ve prim borcu ile idari para cezasını gösteren belgeler, işverene yapılan bildirime rağmen ödenmezse, resmî dairelerin usulüne göre düzenledikleri belgeler hükmündedir (m. 92).
- Noksan tahakkuk: Sigortalıların veya tüzel kişilerin kasıt, kusur, hata ya da yanıltıcı beyanından kaynaklanmamak şartıyla, primin Kurumca noksan tahakkuk ettirildiği sonradan anlaşılırsa fark prime tebliğ tarihinden itibaren gecikme cezası ve gecikme zammı uygulanır.
- Vergi gideri: Kuruma fiilen ödenmeyen prim tutarları gelir vergisi ve kurumlar vergisi uygulamasında gider yazılamaz; mali müşavirinizle ayrıca değerlendirme yapın.
Prim borcuna itiraz ve dava
Kurumun prim ve diğer alacaklarının tahsilinde 6183 sayılı Kanunun uygulanmasından doğan uyuşmazlıklarda, Kurumun alacaklı biriminin bulunduğu yer iş mahkemesi yetkilidir; mahkemeye başvuru tahsili durdurmaz (m. 88). Kurumca re'sen düzenlenen belgelere dayanan prim borcunda ise işveren, tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde Kurum ünitesine itiraz edebilir; itiraz takibi durdurur, itirazın reddi halinde yine bir ay içinde iş mahkemesine başvurulabilir (m. 86). Kurumca re'sen tahakkuk ettirilen asgari işçilik primi için de aynı süreler geçerlidir (m. 85).
Zamanaşımı, iade, yapılandırma ve erteleme
- Zamanaşımı: Prim ve diğer alacaklar, ödeme süresinin dolduğu tarihi takip eden takvim yılı başından başlayarak on yıllık zamanaşımına tabidir. Mahkeme kararı veya denetim raporu gibi hallerde süre ilgili belgenin tarihine göre başlar (m. 93).
- Zamanaşımından sonra ödeme: Kabul edilir; ancak 4/b sigortalılar için zamanaşımı nedeniyle prim ödenmeyen süreler sigortalılık süresinden sayılmaz ve bu süreye ilişkin hak ve yükümlülükler düşer.
- Yanlış yatırılan prim: Yanlış veya yersiz alındığı tespit edilen primler, alındıkları tarihten on yıl geçmemişse hisseleri oranında kanuni faiziyle birlikte iade edilir (m. 89). Prim iadesi hak şartlarını etkileyebilir; önce SGK'dan sonucunu öğrenin.
- Yapılandırma: Cumhurbaşkanı, 6183 sayılı Kanunun 48/A maddesini, en az üç yıl prim yükümlüsü olup bildirgelerini süresinde verenlerden vadesi bir yılı geçmemiş borcunu iyi niyetle ödeyememiş olanlar hakkında uygulatmaya yetkilidir. Güncel imkânı SGK'dan sorun.
- Afet ve ağır olaylar: Yangın, sel, deprem gibi afetler ile ağır hastalık, ağır kaza gibi nedenlerle kayba uğrayan işverenler ve kendi primini ödeyenler, olaydan itibaren üç ay içinde belgeleyerek talep eder ve ödeme aczi anlaşılırsa borçları bir yıla kadar ertelenebilir (m. 91).
- İskân ve yapı kullanma izni: Geçici iskân veya yapı kullanma izni verilmeden önce, inşaat dolayısıyla Kuruma borcu olmadığına dair belge istenmesi zorunludur (m. 90).
- Sistem arızası: Kurumun bilgi işlem sistemi hizmet dışı kalırsa, sorunların ortadan kalktığı tarihi takip eden beşinci işgününün sonuna kadar belge gönderilir ve prim ödenirse yükümlülük süresinde yerine getirilmiş sayılır (m. 100).
Prime esas kazanca giren ve girmeyen ödemeler
4/a sigortalılarında hak edilen ücretler ile prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemeler brüt toplam üzerinden prime esas kazanca girer; kanunda sayılan istisnalar dışında her ad altındaki ödemeler prime tabidir (m. 80).
- Kıdem ve ihbar tazminatı: Seyyar görev, kıdem, ihbar ve kasa tazminatı ile kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödemeler prime esas kazanca tabi tutulmaz. Bordroda ödemenin türünü doğru yazdırmak önemlidir.
- Yemek parası: İşyerinde yemek verilmeyen durumlarda, çalışılan günlere ait günlük yemek bedelinin kanunda belirtilen tutara kadar olan kısmı prime tabi değildir; aşan kısım prime girer. Güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin.
- Kısmi süreli çalışma: Yazılı kısmi süreli hizmet akdi varsa, ay içindeki toplam çalışma saati günlük çalışma saatine bölünerek prim gün sayısı bulunur ve gün kesirleri bir gün sayılır. Sözleşmenin yazılı olması aranır.
Alt ve üst sınır, prim oranları
- Sınırlar: Günlük kazancın alt sınırı yaşa uygun asgari ücretin otuzda biridir; üst sınırı, 16 yaşından büyük sigortalılar için günlük kazanç alt sınırının 9 katıdır (m. 82).
- Asgari ücretin altı: Günlük kazancı alt sınırın altında olanların ve ücretsiz çalışanların kazancı alt sınır üzerinden hesaplanır; alt sınırla gerçek kazanç arasındaki farka ait primleri işveren öder.
- Üst sınırı aşan primler: Aynı sigortalılık haline tabi birden fazla işte çalışmanız nedeniyle ödenen primler toplamı üst sınır üzerinden hesaplanan miktarı aşarsa, aşan kısım talebiniz üzerine en geç talep tarihini takip eden ay içinde hissenize göre size geri ödenir.
- Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası: Prim oranı prime esas kazancın %21'idir; bunun %9'u sigortalı, %12'si işveren hissesidir (m. 81). Oran değişebilir, güncel değeri Kurumdan kontrol edin.
- İş kazası ve meslek hastalığı primi: Kısa vadeli sigorta kolları prim oranı %2,25'tir ve bunun tamamını işveren öder; Cumhurbaşkanı oranı %1,5'e kadar düşürmeye veya %2,5'e kadar artırmaya yetkilidir (m. 81 ve 98). Ücretinizden bu prim için kesinti yapılamaz.
Prim gün sayısı, eksik gün ve kayıt saklama
- Ay içinde bazı iş günlerinde çalıştırılmayan ve ücret ödenmeyen sigortalıların eksik gün nedeni ve sayısı, işverence aylık prim ve hizmet belgesinde veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesinde beyan edilir (m. 86).
- Otuz günden az çalıştığınızı gösteren belgeler Kurumca istenmesine rağmen ibraz edilmezse veya geçerli sayılmazsa, bu sürelere ait belge tebligata rağmen bir ay içinde verilmediğinde Kurumca re'sen düzenlenir ve primler tahsil edilir.
- İşveren defter, kayıt ve belgelerini ilgili olduğu yılı takip eden yıl başından başlayarak on yıl süreyle saklamak ve Kurum memurlarınca istenirse onbeş gün içinde ibraz etmek zorundadır; kamu idarelerinde saklama süresi otuz yıldır.
- Aylık prim ve hizmet belgesi, sigortalıların çalışma günlerini ve kazançlarını gösterir; hizmet dökümünüz bu belgelere dayanır.
- İşveren sigortalı çalıştırmayı bıraktığında, bu durumu son verdiği tarihten itibaren on beş gün içinde Kuruma bildirmekle yükümlüdür; bildirmeyen işverene 102. madde uyarınca işlem yapılır.
Primim gerçek maaşımdan düşük bildirildi, ne yapabilirim?
Prime esas kazanç, kanunda sayılan istisnalar dışında ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemeleri kapsar. Maaşın bir kısmı bordro dışında (elden) ödenip bildirilmiyorsa prim gerçek kazançtan düşük hesaplanır (m. 80). Bunun sonucu, emekli aylığınızın, ödeneklerinizin ve diğer hakların da düşük hesaplanmasıdır. Şu adımları izleyin:
- Belgeleri toplayın: banka dekontları, ücret ödeme kayıtları, yazışmalar, iş sözleşmesi, ücret pusulaları, tanık olabilecek kişilerin bilgileri.
- Hizmet dökümünüzü alıp bildirilen kazançla gerçek ücretinizi dönem dönem karşılaştırın.
- İşverene yazılı olarak başvurup eksik bildirimin düzeltilmesini isteyin; sigortalı olarak çalışmaya başladığınızı Kuruma kendiniz de bildirebilirsiniz, sigortalının kendini bildirmemesi onun aleyhine delil sayılmaz (m. 8).
- SGK'ya başvurun: Kurum denetim elemanları işyerinde fiilen yaptıkları tespitlerde kayıt ve belgeye dayanmaksızın çalışıldığını belirlerse, hizmetlerin veya kazançların en fazla tespit tarihinden geriye yönelik bir yıllık kısmı dikkate alınır (m. 86).
- İş mahkemesine başvurun: Aylık prim ve hizmet belgesi verilmeyen veya çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, çalıştıklarını hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurup alacakları ilâm ile ispatlayabilirlerse bu süreler dikkate alınır.
Eksik gün bildirimi de ayrı bir sorundur: işveren eksik gün belgelerini göstermezse Kurum belgeyi re'sen düzenler. Sözleşme veya imza ile sigorta haklarından vazgeçmek mümkün değildir; sigorta hak ve yükümlülüklerini ortadan kaldıran, azaltan sözleşme hükümleri geçersizdir (m. 92).