İlk defa 5510 sayılı Kanuna göre sigortalı sayılanlara kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmuş olmaları ve en az 9000 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması şartıyla yaşlılık aylığı bağlanır; 4/a (işçi) sigortalılar için prim gün şartı 7200 gündür (m. 28). Aylık, işten ayrıldıktan sonra yapılan yazılı isteğin ardından istek tarihini izleyen ay başından başlar (m. 30). Yaş şartını doldurduğu halde aylığa hak kazanamayan sigortalıya yazılı istekle toptan ödeme yapılır (m. 31). Yetim aylığınız kesildiyse kesilme gerekçesini, çocuğun yaş-öğrenim-gelir durumunu ve tebliği inceleyip itiraz belgelerinizi hazırlamalısınız (m. 34 ve 56).
Bu yazı yaşlılık aylığının şartlarını, yaş ve prim günü hesabını, daha geç yaşta daha az günle emekliliği, özel hallerde (yeraltı maden, erken yaşlanma, engelli çocuk) şartları, aylığın başlangıcını ve hesaplanmasını, toptan ödemeyi, ihya (hizmetleri geri kazanma) işlemini, ölüm halinde toptan ödemeyi ve yetim aylığının kesilmesi halinde yapılacakları anlatır. Yaş büyütme konusunda yaş büyütme ve emeklilik yazımıza, aylık haczi için emekli maaşı haczi yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Yaşlılık aylığı için yaş ve prim günü şartları
- Daha az prim günüyle daha geç emeklilik
- Özel haller: yeraltı maden, erken yaşlanma, engelli çocuk
- Başvuru şartları: işten ayrılma, yazılı istek, prim borcu
- Aylık nasıl hesaplanır?
- Aylık hangi tarihte başlar, nasıl artar?
- Toptan ödeme ve ihya
- Ölüm halinde toptan ödeme
- Yetim aylığım kesildi: itiraz için neyi hazırlamalıyım?
- Kaynaklar
Yaşlılık aylığı için yaş ve prim günü şartları
Yaşlılık sigortasından sigortalıya sağlanan haklar yaşlılık aylığı bağlanması ve toptan ödeme yapılmasıdır (m. 28). Aylık için kanundaki yaş ve prim gün şartlarının birlikte taşınması gerekir; taşınmıyorsa toptan ödeme şartları ayrıca incelenir.
- Genel şart: Kadın için 58, erkek için 60 yaş ve en az 9000 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi; 4/a sigortalıları için 7200 gün.
- Yaş hadlerinin kademeli artışı: Kanun, yaş şartını 1/1/2036 ilâ 31/12/2037 arasında kadın için 59, erkek için 61; 1/1/2038 ilâ 31/12/2039 arasında kadın için 60, erkek için 62 olarak artırır. Bu artış 1/1/2048 tarihinden itibaren kadın ve erkek için 65 yaşa ulaşır.
- Hangi tarihin yaş haddi geçerli? Yaş hadlerinin uygulanmasında prim gün sayısı şartının doldurulduğu tarihte geçerli olan yaş hadleri esas alınır. Bu yüzden 9000 veya 7200. günü hangi tarihte tamamladığınızı hizmet dökümünüzden net olarak görmelisiniz.
- Sigortalılık başlangıcı: Malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarında sigortalılık süresinin başlangıcı, ilgili eski kanunlara veya 5510 sayılı Kanuna tabi olarak bu sigortalara ilk defa kapsama girilen tarihtir; uluslararası sosyal güvenlik sözleşmesi hükümleri saklıdır. 18 yaşından önce sigortalı olanların sigortalılık süresi 18 yaşı doldurdukları tarihte başlamış sayılır; bu tarihten önceki süreler için ödenen primler prim ödeme gün sayısına dahil edilir (m. 38).
Not: Bu hükümler "ilk defa bu Kanuna göre sigortalı sayılanlar" içindir. 5510 sayılı Kanunun yürürlüğünden önce sigortalı olanlar için kanunun geçici maddeleri ayrı şartlar getirir; bu durumdaysanız resmî hizmet kayıtlarınız ve geçici maddeler üzerinden değerlendirme yapılması gerekir.
Daha az prim günüyle daha geç emeklilik
Sigortalılar, yaş hadlerine 65 yaşını geçmemek üzere üç yıl eklenmek ve adlarına en az 5400 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmiş olmak şartıyla da yaşlılık aylığından yararlanabilir (m. 28). Yani prim gününüz 9000 veya 7200 güne yetişmese de 5400 günün üzerindeyseniz, normal yaş haddinin üç yıl sonrasında aylık bağlanması mümkündür.
Özel haller: yeraltı maden, erken yaşlanma, engelli çocuk
- Yeraltı maden işleri: Bakanlıkça tespit edilen maden işyerlerinin yeraltı işlerinde sürekli veya münavebeli olarak en az 20 yıldan beri çalışan sigortalılar için yaş şartı 50 olarak uygulanır; diğer şartlar da aranır.
- Erken yaşlanma: 55 yaşını dolduran ve erken yaşlanmış olduğu tespit edilen sigortalılar, yaş dışındaki diğer şartları taşımaları halinde yaşlılık aylığından yararlanır. Tespit Kurumca yapılır.
- Ağır engelli çocuğu olan kadın sigortalı: Başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede ağır engelli çocuğu bulunan kadın sigortalıların, kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra geçen prim ödeme gün sayılarının dörtte biri prim gün toplamına eklenir ve bu süreler emeklilik yaş hadlerinden de indirilir.
- Çalışma gücü kaybı olanlar: Kurum Sağlık Kurulunca çalışma gücü kaybı %50 ilâ %59 arasında olan sigortalılar için en az 16 yıldan beri sigortalı olma ve 4320 gün; %40 ilâ %49 arasında olanlar için en az 18 yıldan beri sigortalı olma ve 4680 gün prim şartıyla yaş şartı aranmaksızın aylık hakkı doğar.
Başvuru şartları: işten ayrılma, yazılı istek, prim borcu
Emekli olmak için hizmet akdiyle çalışan sigortalının çalıştığı işten ayrıldıktan, bağımsız çalışanın ise sigortalılığa esas faaliyete son verip vermeyeceğini beyan ettikten sonra yazılı istekte bulunması gerekir; kamu görevlilerinde yetkili makamdan emekliye sevk onayı aranır (m. 28). 4/b sigortalılarında ayrıca yazılı talep tarihi itibarıyla genel sağlık sigortası primi dahil kendi sigortalılığı nedeniyle prim ve prime ilişkin her türlü borcun bulunmaması zorunludur.
Aylık nasıl hesaplanır?
- Bağlama oranı: Malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi toplam prim ödeme gün sayısının her 360 günü için %2 uygulanır; 360 günden eksik süreler orantılı hesaba katılır. Oran %90'ı geçemez (m. 29).
- Kazancın güncellenmesi: Her yıla ait prime esas kazanç, kazancın ait olduğu yıldan aylık talep tarihine kadar her yıl gerçekleşen güncelleme katsayısıyla güncellenir; toplam prim ödeme gün sayısına bölünerek ortalama günlük kazanç bulunur ve aylık kazanç bunun otuz katıdır.
- En düşük sınır: Aylıkların hesabına esas tutar, talep veya ölüm yılına ait Ocak ayı itibarıyla ortalama aylık kazancın %35'inden, bakmakla yükümlü olunan eş veya çocuk varsa %40'ından az olamaz (m. 55). Güncel tutarlar için Kurumu kontrol edin.
Aylık hangi tarihte başlar, nasıl artar?
- Başlangıç: Hizmet akdiyle veya bağımsız çalışanlar için aylık, yazılı istek tarihinden sonraki ay başından itibaren bağlanır. Kamu görevlilerinde yetkili makamdan alınan emekliye sevk onayı üzerine görev ilişiğinin kesildiği tarihi takip eden ay başından başlar (m. 30).
- Rapor ödeneği alırken emeklilik: Aylığın ödenmesine başlanacağı tarihte hastalık sigortasından geçici iş göremezlik ödeneği alıyorsanız aylık, ödeneğin sona erdiği tarihi takip eden ay başından başlar; ödenek aylık tutarından fazlaysa aradaki fark daha önce başlanarak verilir.
- Yeniden emeklilik: Aylığı kesilip işten ayrılarak yeniden yazılı istekte bulunanlara, istek tarihini izleyen ödeme döneminden itibaren yeniden aylık hesaplanır; yeni aylık eski aylığın artışlı tutarı ile emeklilik sonrası çalışmaya ait kısmi aylığın toplamıdır.
- Bağımsız çalışmaya başlarsanız: Aylığın kesilmesi için yazılı istekte bulunursanız aylık, talep tarihini izleyen ay başından itibaren kesilir.
- Artış: Gelir ve aylıklar her yılın Ocak ve Temmuz ödeme tarihlerinden geçerli olmak üzere, bir önceki altı aylık döneme göre TÜİK tarafından açıklanan tüketici fiyatları genel indeksindeki değişim oranı kadar artırılır. Durumunuzdaki değişiklik tutarın düzeltilmesini gerektiriyorsa, değişikliğin meydana geldiği tarihten sonraki ödeme dönemi başından başlanarak yeni duruma göre düzeltilir; aylık her ay peşin ödenir (m. 55).
- Tahsil edilmeyen aylık: Tahakkuk tarihinden itibaren aralıksız on iki ay sonuna kadar tahsil edilmeyen aylıklar, bağlanma şartlarının devamı tespit edilmek üzere durdurulur (m. 97).
Toptan ödeme ve ihya
Çalıştığı işten ayrılan veya işyerini kapatan ve yaşlılık aylığı bağlanması için gerekli yaş şartını doldurduğu halde malûllük ve yaşlılık aylığına hak kazanamayan sigortalıya yazılı istek üzerine toptan ödeme yapılır (m. 31). Yaş şartı dolmadan yapılan toptan ödeme talebi bu hüküm kapsamında değerlendirilmez.
- Tutar: Hizmetli sigortalılarda kendi adına bildirilen, bağımsız çalışanlarda ise ödenen malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortası primlerinin her yıla ait tutarı, primin ait olduğu yıldan yazılı istek tarihine kadar her yılın güncelleme katsayısıyla güncellenerek ödenir.
- Hizmetlerin tasfiyesi: Toptan ödeme yapılan sigortalının tasfiye edilen hizmetleri aylık bağlanmasında kendiliğinden dikkate alınmaz.
- İhya (hizmetleri geri kazanma): Toptan ödemeyle tasfiye edilmiş hizmetleri olup sonradan yeniden kanuna tabi olarak prim bildirilenler yazılı başvurursa, aldıkları toptan ödemeyi ödeme tarihi ile istek tarihi arasındaki yıllar için güncelleyerek ödemeleri halinde bu hizmetler ihya edilir ve aylık hesabında dikkate alınır. Güncellenmiş tutar, size tebliğ tarihini takip eden ayın sonuna kadar ödenmelidir; tebliğ belgesinin tarihini saklayın.
Ölüm halinde toptan ödeme
Ölen sigortalının hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanamıyorsa, ölüm tarihi esas alınarak 31. maddeye göre hesaplanan tutar, 34. madde hükümleri dikkate alınarak hak sahiplerine toptan ödeme olarak verilir; hak sahiplerine yapılacak toplam ödeme sigortalıya yapılacak tutarı geçemez. Toptan ödeme yapıldıktan sonra artan tutar olursa sigortalının ölümünden sonra doğan veya soy bağı düzeltilen ya da babalığı hükme bağlanan çocuklara da ödeme yapılır. Toptan ödemeyle tasfiye edilmiş süreler borçlanma, yurt dışı hizmet birleştirme veya hizmet tespitiyle eklenip ölüm aylığı için gerekli prim gün sayısı tamamlanırsa, hak sahiplerinin yazılı isteğiyle ihya edilir; her türlü borç ödendiğinde aylıkta dikkate alınır (m. 36).
Yetim aylığım kesildi: itiraz için neyi hazırlamalıyım?
Önce kesilme gerekçesini öğrenin; ardından bu gerekçenin kanundaki yetim aylığı şartlarına uyup uymadığını belgelerle denetleyin. Kanun çocuğa aylık bağlanmasını şu şartlara bağlar (m. 34): bu Kanun kapsamında veya yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmayan ya da kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanmamış olmak ve ayrıca şu hallerden birinde bulunmak: 18 yaşını, lise ve dengi öğrenim görmesi halinde 20 yaşını, yükseköğrenim yapması halinde 25 yaşını doldurmamış olmak; Kurum Sağlık Kurulu kararıyla çalışma gücünü en az %60 oranında yitirip malûl olduğunun anlaşılması; yaşları ne olursa olsun evli olmayan, evli olmakla beraber sonradan boşanan veya dul kalan kız çocuğu olmak. Öğrenim gören çocuklardan 4/a kapsamında sigortalı sayılanların bu nedenle aylıktan yoksun kalmayacağı da kanunda ayrıca belirtilmiştir.
Diğer kesilme nedenleri 56. maddede sayılır: sigortalıyı kasten öldüren veya öldürmeye teşebbüs eden ya da onu sürekli iş göremez hale getiren kişiler hakkında kesinleşmiş yargı kararı varsa aylık ödenmez; boşandığı eşle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların aylıkları kesilir ve ödenmiş tutarlar 96. madde hükümlerine göre geri alınır.
İtiraz dosyanıza koymanız gerekenler:
- Kesinti veya aylığın kesildiğine ilişkin yazı ve tebliğ tarihi.
- Çocuğun nüfus kayıt örneği ve medeni hâl belgesi.
- Öğrenim belgesi (öğrenci belgesi, okul kaydı, mezuniyet veya kayıt dondurma bilgisi).
- Çocuğun çalışma durumunu ve kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanıp bağlanmadığını gösteren hizmet dökümü.
- Malûl çocuk için Kurum Sağlık Kurulu kararı veya sağlık kurulu raporları.
- Geri ödeme talebi varsa borcun dayanağı ve hesabı; yersiz ödeme taleplerinde 96. madde ve %25 kesinti kuralı gündeme gelir.
Önce Kuruma yazılı itirazda bulunun; olumsuz cevap alırsanız uyuşmazlık iş mahkemesinde görülür (m. 101). Sağlık kurulu raporuna dayanan bir karar varsa itiraz önce Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kuruluna yapılır (m. 95). Tebliğ tarihini ve süreleri tebliğdeki bilgiyle karşılaştırın.