Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir; kolluk amirinin yazılı emri bu yerler için yeterli değildir (CMK m. 119/1). Gece vaktinde konutta arama kural olarak yapılamaz (m. 118). Aramada kararın kapsamını, tutanağı ve alınan eşyanın listesini kontrol etmek, itirazınızı tutanağa yazdırmak ve belgeleri saklamak sonraki süreçte belirleyici olur.
Bu yazı ev ve işyeri aramasının şartlarını, elkonulan eşyanın iadesini, telefon, bilgisayar ve banka hesabına elkoymayı, dijital delilleri, bilirkişi raporuna itirazı ve hesap ele geçirilmesi gibi bilişim olaylarında ilk adımları anlatır.
Bu yazıda
- Arama için şüphe ve karar şartı
- Gece arama, tutanak, hazır bulunma
- Arama sonrası belge ve eşyanın iadesi
- Elkoyma: telefon, banka hesabı, taşınmaz, posta
- Bilgisayar, telefon ve dijital deliller
- Hukuka aykırı delile itiraz
- Bilirkişi incelemesi ve rapora itiraz
- Hesabınız ele geçirilirse veya verileriniz paylaşılırsa
- Ölçüsüz arama için tazminat
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Arama için şüphe ve karar şartı
Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir (m. 116). Şüpheli olmayan bir kişinin evinde arama ise ancak şüphelinin yakalanması veya delillerin elde edilmesi amacıyla ve aranan kişinin veya delillerin orada bulunduğunun kabulüne olanak veren olayların bulunması hâlinde yapılabilir (m. 117).
Arama karar veya emrinde aramanın nedenini oluşturan fiil, aranılacak kişi veya aramanın yapılacağı yerin adresi ya da eşya ile kararın geçerli olacağı zaman süresi açıkça gösterilir (m. 119/2). Kararı gördüğünüzde adres ve kapsam farklıysa bunu itiraz olarak kayda geçirin; arama kişi, yer, eşya, sebep ve zaman yönünden sınırlıdır.
Gece arama, tutanak, hazır bulunma
Konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz; suçüstü ve gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile firar eden kişinin yeniden yakalanması amacıyla yapılan aramalarda bu yasak uygulanmaz (m. 118). Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılacaksa o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur (m. 119/4). Arama tutanağına işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır; tutanağı imzalamadan önce okuyun ve eksik veya yanlış bilgi varsa düzeltilmesini ya da itirazınızın yazılmasını isteyin (m. 119/3).
Aranacak yerlerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir; kendisi bulunmazsa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri, birlikte oturduğu kişi veya komşusu hazır bulundurulur (m. 120). Arama sırasında avukatın hazır bulunmasına ilişkin güvence ve avukat bürolarına ilişkin özel koruma da vardır; avukat bürosunda arama ve elkoymada genel arama usulüyle yetinilmez (m. 130).
Arama sonrası belge ve eşyanın iadesi
İstemeniz üzerine aramanın kanuna uygun yapıldığını belirten bir belge, elkonulan eşya listesini içeren defter ve şüpheyi haklı kılan bir şey elde edilmemişse bunu belirten bir belge verilir (m. 121). Eşyanın mülkiyetine ilişkin görüşlerinizi de yazdırın. Hakkında arama işlemi uygulanan kimsenin belge veya kâğıtlarını inceleme yetkisi Cumhuriyet savcısı ve hâkime aittir; soruşturma konusu suça ilişkin olmadığı anlaşılanlar sahibine geri verilir (m. 122). Şüpheli veya sanık ile tanıklıktan çekinebilecek kimseler arasındaki mektuplara ve belgelere, bu kimseler nezdinde bulundukça elkonulamaz (m. 126).
Elkonulmuş eşyanın soruşturma ve kovuşturma bakımından muhafazasına gerek kalmaması veya müsadereye tabi tutulmayacağının anlaşılması hâlinde, resen veya istemle geri verilmesine savcı, hâkim veya mahkeme karar verir; istemin reddine itiraz edilebilir (m. 131). İade için eşyanın dosyada tutulma gerekçesini, kime ait olduğunu ve kullanım ihtiyacınızı gösteren fatura, ödeme ve mülkiyet belgelerini hazırlayın. Elkoyma geçici bir tedbirdir; müsadere ayrı bir karardır. Elkonulan eşya zarara uğrama veya değerinde esaslı kayıp meydana gelme tehlikesi varsa hükmün kesinleşmesinden önce elden çıkarılabilir; bu karardan önce sahibi dinlenir (m. 132).
Elkoyma: telefon, banka hesabı, taşınmaz, posta
Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar, aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar (m. 127/3). Zilyedliğinde bulunan eşyasına elkonulan kimse hâkimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini isteyebilir (m. 127/4). Telefonunuza el konulmuşsa seri numarasını, cihazın durumunu ve tutanaktaki tarifi kaydedin; telefonun alınması ile içindeki verilerin incelenmesi aynı hukuki işlem değildir.
Suçun işlendiğine ve bu suçtan elde edildiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebebi bulunan hâllerde şüpheli veya sanığa ait taşınmazlara, ulaşım araçlarına, banka ve diğer mali kurumlardaki her türlü hesaba, hak ve alacaklara, kıymetli evraka, ortaklık paylarına, kiralık kasa mevcutlarına ve diğer malvarlığı değerlerine elkonulabilir; bu elkoymaya ancak hâkim karar verebilir (m. 128). Taşınmaza elkoyma tapu kütüğüne şerh verilerek, araçlara ise kayıtlı bulundukları sicile şerh verilerek uygulanır. Hesaba elkoyma kararından sonra hesaplar üzerinde kararı etkisiz kılmaya yönelik işlemler geçersizdir ve karara aykırı hareket edenler hakkında muhafaza görevini kötüye kullanma hükümleri uygulanır. Postadaki gönderilere de hâkimin veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının kararıyla elkonulabilir. Arama veya elkoyma sırasında yürütülen soruşturmayla ilgisi olmayan ancak başka bir suçun işlendiği şüphesini uyandıran bir delil elde edilirse, bu delil muhafaza altına alınır ve durum Cumhuriyet savcılığına derhâl bildirilir (m. 138).
Bilgisayar, telefon ve dijital deliller
Bilgisayar ve bilgisayar kütüklerinde arama, kopya çıkarma ve kayıtların çözülmesi, somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve başka surette delil elde etme imkânının bulunmaması hâlinde hâkim kararıyla veya gecikmesinde sakınca varsa savcı tarafından karara bağlanır (m. 134). Savcı tarafından verilen karar yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur ve hâkim kararını en geç yirmi dört saat içinde verir; aksi hâlde çıkarılan kopyalar ve çözümü yapılan metinler derhâl imha edilir. Şifrenin çözülememesi gibi hâllerde cihazlara elkonulabilir; çözüm yapılıp kopyalar alınınca cihazlar gecikmeksizin iade edilir. Elkoyma sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeklemesi yapılır ve yedekten bir kopya şüpheliye veya vekiline verilerek bu husus tutanağa geçirilir.
Bu nedenle dijital cihazlarda şunları yapın: kopyalama ve teslim tutanaklarını saklayın, cihazın seri numarasını kaydedin, kayıtları silmeyin veya değiştirmeyin ve hepsini avukatınıza gösterin.
Hukuka aykırı delile itiraz
Ekran görüntüsü incelemeye sunulabilir ama tek başına kesin ispat sayılmaz; kaydın kaynağı, bütünlüğü, bağlamı ve hukuka uygun elde edilmesi değerlendirilir (m. 206 ve 217). Gizlice ses kaydı almak her durumda hukuka uygun değildir; özel hayat ve haberleşme yönünden ayrıca sorun doğurabilir (TCK m. 132-134). Hukuka aykırı delile itiraz ederken yalnızca "bu delil geçersiz" demek yerine, delilin hangi işlemle ve hangi koşullarda elde edildiğini somut olarak gösterin; arama kararı, tutanak, inceleme raporu ve kayıtların bütünü birlikte değerlendirilir.
Bilirkişi incelemesi ve rapora itiraz
Çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin görüşünün alınmasına resen veya taraf isteği üzerine karar verilebilir; genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukukî bilgiyle çözümlenebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz (m. 63). Bilirkişi hukuki nitelendirme yapamaz; raporu bu sınırı aşıyorsa itirazınızı yazılı yapın (m. 67).
- Süre: Atama kararında inceleme konusu ve görevin yerine getirileceği süre belirtilir; bu süre işin niteliğine göre üç ayı geçemez, özel sebepler zorunlu kıldığında en çok üç ay daha uzatılabilir (m. 66). Süresinde rapor vermeyen bilirkişi değiştirilebilir.
- İtiraz ve yeni inceleme: İncelemeler tamamlanınca yeni bilirkişi incelemesi yapılması veya itirazların bildirilmesi için taraflara süre verilir; istemler reddedilirse üç gün içinde gerekçeli karar verilir (m. 67). İtirazınızda yöntemi, veriyi, hesabı ve eksik incelemeyi somutlaştırın; raporun hangi bölümünü neden tartıştığınızı belirtin.
- Tarafsızlık: Hâkimin reddini gerektiren sebepler bilirkişi hakkında da geçerlidir (m. 69).
- Özel uzman görüşü: Taraflar olayla veya bilirkişi raporuyla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilir ve mütalaayı hazırlayan uzman duruşmada dinlenebilir (m. 67 ve 68).
- Duruşmada dinleme: Mahkeme bilirkişinin duruşmada dinlenmesine karar verebilir; ilgililerden birinin isteğiyle de bilirkişi açıklama yapmak üzere çağrılabilir (m. 68).
- Ücret: Bilirkişiye emek ve mesaisiyle orantılı bir ücret ile giderler ödenir; güncel tarife için Resmî Gazete'ye bakın (m. 72).
Hesabınız ele geçirilirse veya verileriniz paylaşılırsa
Bir bilişim sisteminin bütününe veya bir kısmına hukuka aykırı olarak giren veya orada kalmaya devam eden kimseye bir yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir (TCK m. 243). Sistemin işleyişini engelleyen veya bozan kişi ya da verileri bozan, yok eden, değiştiren kişi için ayrı cezalar vardır (m. 244). Başkasına ait banka veya kredi kartını ele geçirip kart sahibinin rızası olmaksızın kullanarak yarar sağlayan kişi hakkında ise üç yıldan altı yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adli para cezası öngörülür (m. 245). Kişisel verilerin hukuka aykırı olarak kaydedilmesi, verilmesi veya yayılması da ayrı suçlardır (m. 135 ve 136).
İlk adımlar şunlardır:
- Sosyal medya hesabı çalınırsa: platformun resmî kurtarma sürecini kullanın, güvenli erişimi sağladıktan sonra şifre ve oturum ayarlarını kontrol edin; giriş uyarılarını, profil bağlantısını ve yapılan işlemleri saklayın. Yalnızca şifre değiştirmek yetmez.
- Kartınızdan haberiniz olmadan işlem yapılırsa: bankanın resmî kanalıyla gecikmeden iletişime geçin, işlem itirazını başlatın ve bildirim kayıtlarını saklayın; ceza başvurusu bankadaki itirazın yerine geçmez.
- Telefon numaranız veya adresiniz izinsiz paylaşılırsa: paylaşımın bağlantısını, tarihini ve kapsamını koruyun; kişisel veri başvurusu ve ceza yolu ayrıdır. Acil güvenlik riski varsa bunu ayrıca bildirin.
- İçerik kaldırılsa bile: kaldırma, gerçekleşmiş fiilin hukuki sonuçlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; hukuka uygun kayıtları içerik kaybolmadan koruyun.
- Eşinizin hesabına girmek: evlilik, başka kişinin hesabına izinsiz erişim veya özel yazışmalarını paylaşma için genel izin oluşturmaz.
IBAN ve hesap hareketleri, hesap kullandırma gibi konular için bilişim sistemine girme ve hesap ele geçirme yazımıza da bakabilirsiniz.
Ölçüsüz arama için tazminat
Hakkındaki arama kararı ölçüsüz bir şekilde gerçekleştirilenler ile eşyasına koşulları oluşmadığı hâlde elkonulanlar veya eşyası amaç dışı kullanılan ya da zamanında geri verilmeyenler maddi ve manevi zararlarını devletten isteyebilir (m. 141/1). Başvuru yolu ve süreler ayrıca aranır; bu nedenle işlem tarihini ve tutanak örneğini saklayın.
Sık yapılan hatalar
- Arama kararındaki adres ve kapsamı okumadan itiraz etmemek
- Tutanağı okumadan imzalamak
- Eşya listesini ve cihaz seri numarasını kaydetmemek
- Dijital kayıtları silmek veya değiştirmek
- Bilirkişi raporuna yalnızca sonucu beğenmediği için itiraz etmek