Eşlerden birinin evlenme sırasında evli olması mutlak butlan sebebidir; ancak evlilik, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m. 145 ve 156). Yani ikinci evlilik kendiliğinden yok sayılmaz; bunun için mutlak butlan davası açılması gerekir. Mutlak butlan davasını Cumhuriyet savcısı re'sen açar, ilgisi olan herkes de açabilir. Evlenmenin iptali ise ayrı bir yoldur ve dava hakkı öğrenmeden başlayarak altı ay, her hâlde evlenmeden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 152).
Bu yazı, mutlak butlan ve iptal sebeplerini, davayı kimlerin açabileceğini, hak düşürücü süreleri, butlan kararından sonra çocukların, nafakanın, mal rejiminin ve mirasın durumunu ve yetkili mahkemeyi anlatır.
Bu yazıda
- Butlan ve iptal arasındaki fark
- Mutlak butlan sebepleri
- Mutlak butlan davasını kim açar?
- Evlenmenin iptali sebepleri
- Süreler
- Butlanı gerektirmeyen sebepler
- Butlan kararının sonuçları
- Yetkili mahkeme ve mirasçıların durumu
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Butlan ve iptal arasındaki fark
Kanun, mutlak butlanı ve iptali ayrı sebeplere bağlar ve her birinde dava açma hakkı farklı kişilere tanınır. Mutlak butlan sebepleri kanunda sınırlı olarak sayılır ve savcı da dava açabilir. İptal sebeplerinde ise dava hakkı yanılan, aldatılan veya korkutulan eşe, bazı hâllerde yasal temsilciye aittir ve kısa bir hak düşürücü süreye bağlıdır. Her iki durumda da batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer (TMK m. 156).
Mutlak butlan sebepleri
Mutlak butlan sebepleri dörttür: eşlerden birinin evlenme sırasında evli olması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması, evlenmeye engel derecede akıl hastalığı olması ve eşler arasında evlenmeye engel derecede hısımlık bulunması (TMK m. 145). Bunların dışındaki eksikler butlan sebebi değildir. Örneğin kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi butlanı gerektirmez (TMK m. 154). Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evliliğin kanunun diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına da karar verilemez; küçük şekil eksiklikleri evliliği geçersiz kılmaz (TMK m. 155).
Mutlak butlan davasını kim açar?
Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen açılır; ilgisi olan herkes de dava açabilir (TMK m. 146). Sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı savcı tarafından re'sen dava edilemez; fakat her ilgili mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir. Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmesi hâllerinde dava yalnız ayırt etme gücünü sonradan kazanan veya akıl hastalığı iyileşen eş tarafından açılabilir. Evliyken yeniden evlenen kimsenin önceki evliliği butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise, ikinci evlenmenin butlanına karar verilemez (TMK m. 147).
Evlenmenin iptali sebepleri
İptal sebepleri sınırlıdır ve her biri yalnızca ilgili eşe dava hakkı verir. Bunlar şunlardır:
- Geçici ayırt etme gücü yoksunluğu: Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş iptal davası açabilir (TMK m. 148).
- Yanılma: Evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak razı olan eş, ya da eşinde bulunmaması birlikte yaşamayı çekilmez kılacak önemli bir nitelikte yanılan eş (TMK m. 149).
- Aldatma: Eşinin namus ve onuru hakkında onun tarafından veya bilgisi altında bir başkasınca aldatılarak evlenmeye razı olan eş; ayrıca davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse (TMK m. 150).
- Korkutma: Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilen eş (TMK m. 151).
- Yasal temsilci: Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse izni alınmayan yasal temsilci iptal davası açabilir; evlenen kimse sonradan onsekiz yaşını doldurarak ergin olursa, kısıtlı olmaktan çıkarsa veya kadın gebe kalırsa iptale karar verilemez (TMK m. 153).
Süreler
İptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer (TMK m. 152). Bu nedenle öğrenme tarihini belgelemek çok önemlidir: yazışmalar, tıbbi raporlar, resmî kayıtlar gibi belgeleri saklayın. Bu süreler kanunda iptal davası için düzenlenmiştir; mutlak butlan davasında kimin dava açabileceği ise sebebe göre ayrıca belirlenir (TMK m. 146 ve 147).
Butlan kararının sonuçları
Çocuklar: Mahkemece butlanına karar verilen bir evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocuklarla ana baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır; yani velayet, kişisel ilişki ve bakım yükümlülükleri bakımından boşanmadaki gibi karar verilir (TMK m. 157).
Eşler: Evlenmenin butlanına karar verilirse evlenirken iyiniyetli bulunan eş, bu evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu korur. Eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m. 158). Yani butlanla biten bir evlilikte de nafaka ve mal rejimi tasfiyesi gündeme gelebilir; bu konuların nasıl işlediği için boşanmada mal paylaşımı yazımıza bakabilirsiniz.
Yetkili mahkeme ve mirasçıların durumu
Evlenmenin butlanı davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m. 160). Dolayısıyla eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir (TMK m. 168). Eşin ölümü hâlinde evlenmenin butlanını dava etme hakkı mirasçılara geçmez; ancak mirasçılar açılmış olan davayı sürdürebilir. Dava sonucunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş, yasal mirasçı olamaz ve daha önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları da kaybeder (TMK m. 159).
Dava açmadan önce nasıl bir hazırlık yapmalısınız?
Butlan ve iptal davalarında kimin dava açabileceği ve hangi sürenin işlediği sonucu doğrudan belirler. Başvurudan önce şu adımları izleyin:
- Sebebi belirleyin. Evlenme sırasında eşin evli olması gibi mutlak butlan sebebi mi, yoksa yanılma, aldatma, korkutma veya geçici ayırt etme gücü yoksunluğu gibi iptal sebebi mi var?
- Öğrenme tarihini yazın. İptal davasında altı aylık süre öğrenme veya korkunun ortadan kalkmasıyla başlar; bu tarihi gösteren belge ve yazışmaları saklayın.
- Evlilik tarihini kontrol edin. Her hâlde evlenmeden beş yıl geçmekle iptal hakkı düşer.
- Belgeleri toplayın. Nüfus kayıtları, evlenme belgesi, önceki evliliğe ilişkin kayıtlar, sağlık raporları gibi sebebi kanıtlayan belgeler dosyanın temelini oluşturur.
- Yetkili mahkemeyi belirleyin. Boşanmadaki yetki kuralları uygulanır.
Butlan veya iptal kararı verilse bile çocukların durumu korunur; velayet, kişisel ilişki ve bakım konuları boşanma hükümlerine göre çözülür. Eşlerin mal rejiminin tasfiyesi, tazminat ve nafaka da aynı şekilde boşanma hükümlerine tabidir. Bu nedenle dava dilekçesinde yalnızca evliliğin batıl olduğunu değil, bu sonuçlara ilişkin taleplerinizi de açıkça belirtmeniz uygun olur. Evlilik daha önce sona ermişse savcı mutlak butlan davasını re'sen açamaz; ancak ilgili kişiler butlanın karar altına alınmasını isteyebilir.
Kısaca hatırlamanız gerekenler
- Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer; karara kadar geçerli evliliğin sonuçlarını doğurur.
- Mutlak butlan davasını savcı re'sen açar, ilgisi olan herkes de açabilir.
- İptal davasında öğrenmeden başlayarak altı ay ve evlenmeden beş yıl geçmekle hak düşer.
- Butlan kararı çocukları evlilik dışı yapmaz; nafaka ve mal rejimi tasfiyesinde boşanma hükümleri uygulanır.
- Kadının bekleme süresine uymaması ve küçük şekil eksiklikleri butlan sebebi değildir.
Sık yapılan hatalar
- Batıl evliliği kendiliğinden geçersiz saymak: Karar verilene kadar evlilik geçerli sonuç doğurur.
- İptal süresini kaçırmak: Öğrenmeden başlayarak altı ay ve her hâlde beş yıl vardır.
- Şekil eksikliğini butlan sebebi sanmak: Yetkili memur önünde yapılan evlilik bu sebeple butlana mahkûm edilmez.
- Çocukların durumunu endişe konusu yapmak: Butlan kararı çocukları evlilik dışı yapmaz.
- Tazminat ve nafakayı unutmak: Boşanma hükümleri burada da uygulanır.