Yurt dışında trafik kazası, internette kişilik hakkı ihlali, ürün zararı veya haksız rekabet gibi haksız fiillerde kural olarak fiilin işlendiği ülkenin hukuku uygulanır; fiil ile zararın farklı ülkelerde gerçekleştiği hâllerde zararın meydana geldiği ülke, başka bir ülkeyle daha sıkı ilişki varsa o ülke hukuku esas alınır (MÖHUK m. 34). Kişinin ehliyeti, soybağı, evlat edinme ve vesayet gibi konularda ise genellikle kişinin millî hukuku belirleyicidir (m. 9, 16, 18).
Bu yazı yurt dışı bağlantılı haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme taleplerinde hangi hukukun uygulanacağını, sigortacıya doğrudan dava hakkını, kişilik hakkı ve kişisel veri ihlallerinde zarar görenin seçim hakkını, ürün sorumluluğunu, haksız rekabeti ve fikri hak ihlalini; ayrıca ehliyet, vesayet, gaiplik, soybağı ve evlat edinmede uygulanacak hukuku ve yurt dışında yapılan evlat edinmenin Türkiye’deki geçerliliğini anlatır.
Bu yazıda
- Yurt dışında trafik kazası: hangi hukuk, sigortacıya dava?
- Hukuk seçimi ve iki yurttaşın kazası
- Kişilik hakkı, cevap hakkı ve kişisel veri
- Ürün sorumluluğu, haksız rekabet ve fikri haklar
- Sebepsiz zenginleşme
- Ehliyet, vesayet, kayyım ve gaiplik
- Soybağı: kurulması, iptali ve hükümleri
- Evlat edinme ve yurt dışında yapılan işlemlerin geçerliliği
Yurt dışında trafik kazası yaptım: tazminata hangi ülkenin hukuku uygulanır?
Haksız fiilden doğan borçlar kural olarak haksız fiilin işlendiği ülke hukukuna tabidir. Fiil ile zararın farklı ülkelerde gerçekleştiği hâllerde zararın meydana geldiği ülke hukuku uygulanır; başka ülkeyle daha sıkı ilişki varsa o ülkenin hukuku uygulanır (MÖHUK m. 34). Haksız fiile veya sigorta sözleşmesine uygulanan hukuk imkân veriyorsa zarar gören talebini doğrudan sorumlunun sigortacısına karşı ileri sürebilir; yani doğrudan dava hakkı uygulanacak hukuka bağlıdır. Poliçe ve kaza raporunu saklayın.
Hukuk seçimi ve iki yurttaşın kazası
Taraflar haksız fiilin meydana gelmesinden sonra uygulanacak hukuku açık olarak seçebilir; seçimin açık olması gerekir ve zımni veya varsayılan bir anlaşma bu hükümde aranan açık seçim yerine geçmez (m. 34). İki yurttaş yurt dışında kaza yaparsa genel kural kaza yeri hukukudur; ancak tarafların ortak yaşam yeri gibi bağlantılar daha sıkı ilişki değerlendirmesinde ağırlık taşıyabilir. Bu nedenle kazanın yaşandığı ülke, tarafların ikametgâhı ve sigorta poliçesinin hukuku birlikte incelenmelidir.
Kişilik hakkı, cevap hakkı ve kişisel veri
Kişilik haklarının internet gibi kitle iletişim araçlarıyla ihlalinde zarar gören seçim yapar. Kendi mutad meskeni hukukunu, zarar verenin işyeri veya mutad meskeni hukukunu ya da zararın doğduğu ülke hukukunu seçebilir; birinci ve üçüncü seçenek için zarar verenin zararın o ülkede doğacağını bilebilecek durumda olması aranır (m. 35). Kişilik haklarının ihlalinde cevap hakkı, süreli yayınlarda yalnızca baskının yapıldığı ya da programın yayınlandığı ülke hukukuna tabidir; yani cevap ve düzeltme talebinde yayının çıktığı ülkenin kuralları esas alınır. Kişisel verilerin işlenmesi veya bilgi alma hakkının sınırlandırılması yoluyla kişiliğin ihlalinden doğan taleplere de aynı seçimlik bağlama kuralları uygulanır. Yabancı sitedeki paylaşım veya yabancı platformdaki veri ihlali için ekran görüntülerini, tarihleri ve bağlantıları saklayın.
Ürün sorumluluğu, haksız rekabet ve fikri haklar
İmal edilen şeylerin sebep olduğu zarar bakımından zarar gören, zarar verenin mutad meskeni veya işyeri hukuku ile ürünün iktisap edildiği ülke hukuku arasında seçim yapabilir; iktisap yeri hukuku için ürünün o ülkeye rızası dışında sokulduğunun ispatlanamaması gerekir (m. 36). Haksız rekabetten doğan talepler, haksız rekabet sebebiyle piyasası doğrudan etkilenen ülke hukukuna tabidir; zarar görenin yalnızca işletmesine ilişkin menfaatleri ihlal edilmişse işletmenin işyerinin bulunduğu ülke hukuku uygulanır (m. 37). Türkiye’de rekabetin engellenmesine yabancı hukuk uygulanıyorsa, Türk hukuku uygulansaydı verilecek tazminattan daha fazla tazminata hükmedilemez; engellemeden doğan talepler genel olarak engellemeden doğrudan etkilenen piyasanın ülke hukukuna tabidir (m. 38). Fikri mülkiyete ilişkin haklar, hangi ülkenin hukukuna göre koruma talep ediliyorsa o hukuka tabidir; taraflar ihlalden doğan talepler için ihlalden sonra mahkemenin hukukunun uygulanmasını da kararlaştırabilir (m. 23).
Sebepsiz zenginleşme
Sebepsiz zenginleşme talepleri, zenginleşmeye sebep olan mevcut veya mevcut olduğu iddia edilen hukuki ilişkiye uygulanan hukuka tabidir; böyle bir ilişki yoksa zenginleşmenin gerçekleştiği ülke hukuku uygulanır. Taraflar zenginleşmenin meydana gelmesinden sonra uygulanacak hukuku açık olarak seçebilir; seçimi belgeleyen yazışmaları saklayın (m. 39). Yanlışlıkla yurt dışına yaptığınız ödemeyi geri isterken bu kural önem taşır: önce ödemeye dayanak olan ilişkinin hukukuna, bu yoksa zenginleşmenin gerçekleştiği ülkenin hukukuna bakılır.
Ehliyet, vesayet, kayyım ve gaiplik
Hak ve fiil ehliyeti kural olarak ilgilinin millî hukukuna tabidir; millî hukukuna göre kazanılan erginlik, vatandaşlığın değişmesiyle sona ermez (m. 9). Millî hukukuna göre ehliyetsiz olan kişi, işlemin yapıldığı ülke hukukuna göre ehilse yaptığı işlemle bağlıdır; aile ve miras hukuku ile başka bir ülkedeki taşınmazlar üzerindeki aynî haklara ilişkin işlemler bu kuralın dışındadır. Tüzel kişilerin hak ve fiil ehliyeti statülerindeki idare merkezi hukukuna tabidir; fiilî idare merkezi Türkiye’deyse Türk hukuku uygulanabilir ve statüsü olmayan tüzel kişilikler bakımından fiilî idare merkezi hukuku esas alınır.
Vesayet veya kısıtlılık kararının verilmesi ya da sona erdirilmesi sebepleri kişinin millî hukukuna tabidir; bu sebepler dışında kalan bütün vesayet ve kısıtlılık işleri ile kayyımlık Türk hukukuna tabidir. Yabancının millî hukukuna göre vesayet veya kısıtlılık kararı verilemiyorsa, kişinin mutad meskeni Türkiye’deyse Türk hukukuna göre karar verilebilir; kişinin zorunlu olarak Türkiye’de bulunduğu hâllerde de Türk hukuku uygulanır (m. 10). Gaiplik veya ölmüş sayılma kararı kişinin millî hukukuna tabidir; millî hukuka göre karar verilemiyorsa, kişinin mallarının Türkiye’de bulunması veya eşinin ya da mirasçılardan birinin Türk vatandaşı olması hâlinde Türk hukukuna göre karar verilir (m. 11). Türkiye’de yerleşim yeri olmayan yabancı hakkında vesayet, kayyımlık, kısıtlılık, gaiplik ve ölmüş sayılma kararları ilgilinin Türkiye’de oturduğu yer mahkemesince, Türkiye’de oturmuyorsa mallarının bulunduğu yer mahkemesince verilir (m. 42).
Soybağı: kurulması, iptali ve hükümleri
Soybağı önce çocuğun doğum anındaki millî hukukuna göre kurulur. Kurulamazsa çocuğun mutad meskeni hukukuna, sonra ana veya babanın doğum anındaki millî hukukuna, ardından ana babanın ortak mutad mesken hukukuna, en son çocuğun doğum yeri hukukuna bakılır. Soybağı hangi hukuka göre kurulmuşsa iptali de o hukuka tabidir; yani baba çocuk ilişkisinin kurulduğu hukuk belirlenmeden iptal davasında hangi kuralların uygulanacağı da belli olmaz (m. 16). Soybağının hükümleri kural olarak soybağını kuran hukuka tabidir; ana, baba ve çocuğun ortak millî hukuku varsa o hukuk, yoksa ortak mutad mesken hukuku uygulanır (m. 17). Çocuğun doğum belgelerini ve vatandaşlık bilgilerini toplayın; babalık davasının iç hukuktaki yönleri için babalık davası yazımıza bakabilirsiniz.
Evlat edinme ve yurt dışında yapılan işlemlerin geçerliliği
Evlat edinmeye ve edinilmeye diğer eşin rızası konusunda eşlerin millî hukukları birlikte uygulanır; evlat edinme ehliyeti ve şartları ise tarafların her birinin evlat edinme anındaki millî hukukuna tabidir. Evlat edinmenin hükümleri evlat edinenin millî hukukuna tabidir; eşlerin birlikte evlat edinmesi hâlinde ise evlenmenin genel hükümlerini düzenleyen hukuk uygulanır (m. 18). Yurt dışında yabancı yetkili makamlar önünde yapılan evlat edinme işlemleri, asli şartlar bakımından Türk mevzuatına uygun olmak şartıyla Türkiye’de de geçerlidir; evlat edinme belgesinin onaylı çevirisini ve karar örneğini hazırlayın. Yabancı adli veya idari makamlarca verilen ve o ülke hukukuna göre kesinleşen evlat edinme karar ve belgelerinin Türkiye’de icra olunabilmesi, yetkili Türk mahkemesi tarafından tenfiz veya tanıma kararı verilmesine bağlıdır (Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 30).
Yurt dışı bağlantılı bir dosyada en sık hata, uygulanacak hukuku belirlemeden delil toplamaktır. Önce olayın türünü (haksız fiil, kişilik, soybağı, evlat edinme) belirleyin, sonra uygulanacak hukuku ve yetkili mahkemeyi saptayın, en son delil ve belge listesini hazırlayın.