Kesinleşmiş mahkeme hükmü olmadıkça nüfus kütüklerinin hiçbir kaydı düzeltilemez; yalnızca olayların tescili sırasında yapılan maddi hatalar nüfus müdürlüğünce dayanak belgesine uygun olarak düzeltilir (5490 sayılı Kanun m. 35 ve m. 38). Sağ doğan her çocuğun doğumu Türkiye'de otuz gün içinde nüfus müdürlüğüne, yurt dışında altmış gün içinde dış temsilciliğe bildirilmek zorundadır (m. 15). Ad değişikliği ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir (TMK m. 27).
Bu yazı nüfus kaydındaki hataların düzeltilmesini, ad ve soyadı kurallarını, doğum, evlenme, tanıma, evlat edinme ve ölüm bildirimlerinin sürelerini, kimlik kartı ve nüfus kayıt örneğine ilişkin kuralları ve konaklama ile iş yerlerinde kimlik bildirme yükümlülüklerini anlatır.
Bu yazıda
- Nüfus kaydındaki yanlışlık nasıl düzeltilir
- Ad ve soyadı: değişiklik, haksız kullanım, çocuk ve boşanma
- Doğum bildirimi: süre, kim yapar, kaç ad
- Evlenme, tanıma, evlat edinme ve ölüm bildirimleri
- Kimlik kartı ve nüfus kayıt örneği
- Kimlik paylaşımı ve elektronik kimlik doğrulama
- Kimlik bildirme: otel, işyeri, konut ve apartman
- Kaynaklar
Nüfus kaydındaki yanlışlık nasıl düzeltilir?
Dayanak belgesi bulunduğu hâlde hatalı veya eksik yazılan bilgiler maddi hata sayılır ve nüfus müdürlüğünce düzeltilir. Bunun dışındaki düzeltmeler için kesinleşmiş mahkeme hükmü gerekir (m. 35 ve m. 38). Nüfus kayıtlarına ilişkin düzeltme davaları, yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki görevli asliye hukuk mahkemesinde açılır ve nüfus müdürü ya da görevlendireceği nüfus memuru huzuruyla görülür (m. 36). Usulüne göre düzenlenmemiş bir belgeye dayanılarak tesis edilmiş kayıtlar, Genel Müdürlüğün veya nüfus müdürlüklerinin göstereceği lüzum üzerine mahkemece verilecek kararla iptal edilir (m. 40). Kişilerin başkasına ait kaydı kullandıklarına ilişkin başvurular Bakanlıkça incelenip sonuçlandırılır; nüfus müdürlükleri mahkeme kararlarına karşı kanun yoluna başvurabilir (m. 36 ve m. 37).
Diğer özel durumlar şöyledir: Aile kütüklerindeki din bilgisi, kişinin yazılı beyanına uygun olarak tescil edilir, değiştirilir, boş bırakılır veya silinir; bunun için mahkeme kararı aranmaz (m. 35). Nüfus olaylarına ait dayanak belgeleri bulunamıyorsa ad, soyad, baba adı, ana adı, doğum tarihi veya yerine ilişkin maddi hatalar işlemden kaldırılmış eski kayıtlara dayanılarak düzeltilebilir (m. 62). Doğum yılı yazılı olup ayı ve günü yazılmamış olanların yaşı hesaplanırken doğduğu yılın Temmuz ayının birinci günü başlangıç alınır; ayı yazılıp günü belli olmayanlar için o ayın birinci günü esas alınır. Hicri veya rumi tarihli nüfus olaylarının tarihleri Genel Müdürlükçe miladi yıla çevrilir ve bunun için mahkemeye gitmek gerekmez (m. 39).
Ad ve soyadı
Adın değiştirilmesi ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir. Karar verilirse ad değişikliği nüfus siciline kaydedilir ve ilan edilir; ad değişmekle kişisel durum değişmez. Ad değişikliğinden zarar gören kimse, bunu öğrendiği günden başlayarak bir yıl içinde değiştirme kararının kaldırılmasını dava edebilir (TMK m. 27). Mahkemece ad değişikliğine karar verilirse nüfus müdürlüğü kişinin çocuklarının baba veya ana adına ilişkin kaydını da düzeltir; soyadı değişikliğinde eşin ve ergin olmayan çocukların soyadı da düzeltilir (5490 sayılı Kanun m. 36).
Adı haksız olarak kullanılan kişi buna son verilmesini isteyebilir; haksız kullanan kusurluysa maddi zararın giderilmesini ve haksızlığın niteliği gerektiriyorsa manevi tazminatı da isteyebilir (TMK m. 26). Boşanma hâlinde kadın evlenme ile kazandığı kişisel durumu korur ama evlenmeden önceki soyadını yeniden alır; boşandığı kocasının soyadını kullanmakta menfaati bulunur ve kocaya zarar vermeyeceği ispatlanırsa hâkim izin verebilir (TMK m. 173). Ana ve baba evliyse çocuk ailenin soyadını taşır; ana önceki evliliğinden dolayı çifte soyadı taşıyorsa çocuk onun bekârlık soyadını taşır ve çocuğun adını ana ve baba birlikte koyar (TMK m. 321 ve m. 339). Evlatlık küçükse evlat edinenin soyadını alır; ergin evlatlık, evlat edinilme sırasında dilerse evlat edinenin soyadını alabilir (TMK m. 314).
Doğum bildirimi
Doğum bildirimini veli, vasi veya kayyım yapar; bunlar yoksa çocuğun büyük ana, büyük baba veya ergin kardeşleri ya da çocuğu yanında bulunduranlar bildirir. Bildirim doğumu gerçekleştiren sağlık kuruluşuna da yapılabilir ve sağlık kuruluşunda doğumlar ilgili sağlık birimince nüfus müdürlüğüne bildirilir. Çocuğa konulan ad, üç adı geçmemek üzere ve kısaltma yapılmadan yazılır. Yurt dışındaki doğum bildirimleri, yabancı makamlardan alınmış resmî belge veya raporun dış temsilciliğe verilmesiyle yapılır; bizzat başvurulamazsa belge ve rapor, çocuğa konulan adın belirtildiği dilekçe ile ana ve babanın kimlik bilgilerini gösteren belgelerle dış temsilciliğe gönderilebilir. Ölü doğan çocuklar aile kütüğüne yazılmaz (m. 15). Süresi içinde bildirilmemiş çocuğun veya kayıtsız ergin kişinin varlığı öğrenilirse ilgililer beyana davet edilir ve davet üzerine otuz gün içinde başvurup beyanda bulunmak zorundadır (m. 17).
Evlenme, tanıma, evlat edinme ve ölüm
Evlendirme işlemini yapanlar, evlenmenin yapıldığı tarihten itibaren on gün içinde evlenme bildirimini nüfus müdürlüğüne gönderir; dış temsilcilikçe yapılan evlenmeler otuz gün içinde bildirilir (m. 23). Eşlerden biri yabancıysa evlendirmeye belediye evlendirme memurlukları ile nüfus müdürleri yetkilidir ve yurt dışında dış temsilcilikler de evlendirme yetkisiyle görevlendirilebilir (m. 22). Yabancı makamlar önünde yapılan evlenme, Türk Medeni Kanunu'na uygun olmak ve butlanı gerektiren sebep bulunmamak kaydıyla geçerlidir; en geç otuz gün içinde evlenmeyi yapan makamdan alınan belge dış temsilciliğe verilir veya gönderilir. O yerde dış temsilcilik yoksa belge Türkçeye çevrilip onaylanır ve Dışişleri Bakanlığınca tasdik edilirse yurt içinde nüfus müdürlüğüne verilebilir (m. 24).
Baba tanıma, baba mahkemede başvurmuşsa mahkeme, notere başvurmuşsa noter tarafından tanımanın yapıldığı tarihten itibaren on gün içinde nüfus müdürlüğüne bildirilir; nüfus memuruna yapılan beyan doğrudan tescil edilir (m. 28). Yurt dışında yabancı makamlar önünde yapılan evlat edinme, asli şartlar bakımından Türk mevzuatına uygun olmak şartıyla Türkiye'de de geçerlidir; yabancı makamların evlat edinme karar ve belgelerinin icrası ise mahkemenin tenfiz veya tanıma kararına bağlıdır (m. 30). Ölüm olayı, defin ruhsatı vermeye yetkili olanlar, sağlık kurumları, köy muhtarları ve diğer sayılan yükümlüler tarafından olayın meydana geldiği tarihten itibaren on gün içinde bildirilir (m. 31). Cesedi bulunamayan kişinin ölümü, mülki idare amirinin emriyle ölüm tutanağı düzenlenerek işlenir (m. 32). Gaiplik kararları mahkemelerce on gün içinde nüfus müdürlüğüne bildirilir ve aile kütüklerine tescil edilir (m. 34). Kanundaki sürelerin son günü resmî tatile rastlarsa süre tatili izleyen ilk iş günü çalışma saatinin bitiminde sona erer (m. 61).
Kimlik kartı ve nüfus kayıt örneği
Kimlik kartı hiçbir kişi veya kurum tarafından alıkonulamaz. Kimlik kartı, kişinin Türk vatandaşı olduğunu ve aile kütüğüne kayıtlı bulunduğunu gösteren resmî belgedir; kartta kanunda öngörülenler dışında kayıt ve işaret konulamaz. Biyometrik verisi alınacak kişilerin şahsen müracaatı esastır; biyometrik verisi alınmayacak çocukların başvurusu veli veya vasileri ile doğum bildirim yükümlülüğü bulunan kişiler tarafından yapılır (m. 3 ve m. 41).
Nüfus kayıt örnekleri düzenlendikleri tarihten itibaren yüzseksen gün içinde kullanılmazsa geçerliliğini kaybeder; Bakanlık bu süreyi kullanım alanına göre otuz güne kadar kısaltabilir (m. 43). Kayıt örneğini kaydın sahipleri veya eşleri, veli, vasi, alt ve üst soyları ya da vekâletname ibraz edenler alabilir; kişiler kendileri ve alt ya da üst soylarına ait kayıt örneklerini e-Devlet üzerinden de sorgulayabilir ve bu belgeler nüfus müdürlüğünden alınanlarla aynı hukuki değerdedir. Üçüncü kişiler medeni hal bilgisi dışında bir kişinin nüfus kaydına ilişkin bilgi alamaz; adres bilgilerinin verilmesi kişinin rızasına bağlıdır (m. 44). Bakanlık merkezî veri tabanındaki verileri kanunda sayılan kurumlarla Kimlik Paylaşımı Sistemi üzerinden paylaşabilir; kurumlar bu bilgileri yalnızca kendi iş ve işlemleri için kullanabilir (m. 45). Elektronik kimlik doğrulama sisteminde kişinin açık rızası alınır ve merkezî veri tabanındaki biyometrik veriler kimlik doğrulama dışında kullanılamaz (m. 41).
Kimlik bildirme yükümlülükleri
Otel, pansiyon, tatil köyü gibi konaklama yerlerinin işleticileri, yerli veya yabancı herkesin kimlik ve geliş-ayrılış kayıtlarını günü gününe tutmak ve kolluğun incelemesine hazır bulundurmak zorundadır (1774 sayılı Kanun m. 2). Bu tesislerde sürekli veya geçici çalıştırılan kimseler ve ayrılışları yirmi dört saat içinde en yakın kolluğa bildirilir (m. 4). Ticaret ve sanat amacı güden işyerlerinde çalışanlar ve barınanlar için kimlik belgesi üç gün içinde kolluğa verilir (m. 6). Konutlarda otuz günden fazla kalacak misafir için aile reisi üç gün içinde bildirim verir (m. 7). Kimliğini resmî belgelerle ispat edemeyen kimseler tesislerde barındırılamaz ve konut ve işyerlerinde çalıştırılamaz (m. 9). Kat mülkiyetine tabi taşınmaz yöneticileri ve kapıcıları, binalarında bildirim dışı kimselerin oturup oturmadığını kontrol etmekle yükümlüdür (m. 11). Kimlik bildirme belgeleri ve bildirimler her çeşit vergi, resim ve harçtan muaftır (m. 14).
Sık yapılan hatalar
- Doğum bildirimini otuz günlük süre içinde yapmamak.
- Dayanak belgesi olan maddi hatayı dava yoluyla düzeltmeye çalışmak veya tersini yapmak.
- Nüfus kayıt örneğini süresi geçtikten sonra kullanmak.
- Kimlik kartını bir kurumda emanet bırakmak.
- Yurt dışı evlenme belgesini otuz gün içinde dış temsilciliğe vermemek.