Yabancı unsurlu evlilik ve boşanmalarda hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı 5718 sayılı Kanun'la belirlenir: evlenme ehliyeti ve şartları tarafların milli hukukuna, evliliğin şekli evlenmenin yapıldığı ülke hukukuna, boşanma ise eşlerin müşterek milli hukukuna tabidir (MÖHUK m. 13 ve 14). Yurt dışında verilmiş bir boşanma kararının Türkiye'de nüfus kaydına yansıması için kararın tanınması, nafaka veya mal hükmünün icrası için ise tenfizi gerekir (MÖHUK m. 50 ve 58). Çocuk velayet hakkı ihlal edilerek yurt dışına götürüldüyse 5717 sayılı Kanun kapsamında merkezî makama, yani Adalet Bakanlığına başvurabilirsiniz (m. 3 ve 7).
Bu yazı yabancıyla evlenirken, boşanırken, mal rejimi ve nafakada, çocuğun soybağı ve evlat edinmesinde uygulanacak hukuku, yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizini ve uluslararası çocuk kaçırma hâlinde izlenecek yolu anlatır. İş akışı için boşanma davasının hangi mahkemede açıldığına dair yazımıza da bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Yabancıyla evlenirken hangi hukuk uygulanır?
- Boşanma, velayet ve nafakada uygulanacak hukuk
- Mal rejimi için hukuk seçimi
- Çifte vatandaşlık, kamu düzeni ve yabancı hukukun araştırılması
- Soybağı, evlat edinme ve kısıtlama
- Yurt dışında boşandım: Türkiye'de hâlâ evli görünür müyüm?
- Tanıma ve tenfiz: belgeler, mahkeme, karşılıklılık
- Uluslararası çocuk kaçırma
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Yabancıyla evlenirken hangi ülkenin hukuku uygulanır?
Evlenme ehliyeti ve şartları, taraflardan her birinin evlenme anındaki milli hukukuna tabidir; evliliğin şekline ise evlenmenin yapıldığı ülke hukuku uygulanır (MÖHUK m. 13). Yabancı eşinizin ülkesinden evlenme ehliyeti belgesi gerekip gerekmediğini evlendirme memurluğuna sorun. Evliliğin genel hükümleri eşlerin müşterek milli hukukuna tabidir; taraflar ayrı vatandaşlıktaysa müşterek mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 13).
Yabancı eşle boşanırsam hangi hukuk uygulanır?
Boşanma ve ayrılık sebepleri ve hükümleri eşlerin müşterek milli hukukuna tabidir. Taraflar ayrı vatandaşlıktaysa müşterek mutad mesken hukuku, o da bulunmazsa Türk hukuku uygulanır. Geçici tedbir taleplerine Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 14). Boşanmada velayet ve velayete ilişkin sorunlar da boşanma hukukuna tabidir (MÖHUK m. 14). Nafaka talepleri ise nafaka alacaklısının mutad meskeni hukukuna tabidir; boşanmış eşler arasındaki nafaka talepleri boşanma hukuku hükmüne tabi tutulur (MÖHUK m. 14 ve 19). Yurt dışında yaşayan çocuğa nafaka bağlanmasında da aynı kural geçerlidir; çocuğun fiilen yaşadığı ülkeyi gösteren belgeleri hazırlayın.
Yabancı eşle mal rejimi için hukuk seçebilir miyiz?
Evlilik malları hakkında eşler, evlenme anındaki mutad mesken veya milli hukuklarından birini açık olarak seçebilir. Seçim yapılmamışsa evlenme anındaki müşterek milli hukuk, o da yoksa müşterek mutad mesken hukuku, bunun da yoksa Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 15). Malların tasfiyesinde taşınmazlar için bulundukları ülke hukuku uygulanır; yabancı ülkede taşınmazınız varsa o ülkenin kurallarını bir uzmana sormak yararlı olur (MÖHUK m. 15).
Çifte vatandaşlık, kamu düzeni ve yabancı hukukun tespiti
- Çifte vatandaşlık: Birden fazla devlet vatandaşlığına sahip olanlar aynı zamanda Türk vatandaşıysa hakkında Türk hukuku uygulanır. Türk vatandaşı olmayan çifte vatandaşlarda daha sıkı ilişki içinde bulundukları devletin hukuku uygulanır (MÖHUK m. 4).
- Kamu düzeni: Yetkili yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa o hüküm uygulanmaz; gerekli görülürse Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 5).
- Hukukun tespiti: Hâkim Türk kanunlar ihtilafı kurallarını ve bunlara göre yetkili yabancı hukuku resen uygular, gerekirse tarafların yardımını isteyebilir. Yabancı hukuk tüm araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m. 2).
Soybağı, evlat edinme ve kısıtlama
Soybağının kuruluşu çocuğun doğum anındaki milli hukukuna, kurulamazsa çocuğun mutad meskeni hukukuna tabidir; bu hukuklara göre de kurulamazsa ana veya babanın milli hukukları gibi diğer bağlantı noktalarına başvurulur (MÖHUK m. 16). Evlat edinme ehliyeti ve şartları taraflardan her birinin evlat edinme anındaki milli hukukuna, evlat edinmenin hükümleri evlat edinenin milli hukukuna, eşlerin birlikte evlat edinmesi hâlinde evlenmenin genel hükümlerini düzenleyen hukuka tabidir (MÖHUK m. 18). Vesayet veya kısıtlılık kararı verilmesi ya da sona erdirilmesi sebepleri kişinin milli hukukuna tabidir; milli hukuka göre karar verilemeyen hâllerde kişinin mutad meskeni Türkiye'deyse Türk hukukuna göre karar verilebilir (MÖHUK m. 10). Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları, yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye'de yer itibariyle yetkili mahkemede görülür (MÖHUK m. 41).
Yurt dışında boşandım; Türkiye'de hâlâ evli görünür müyüm?
Yabancı mahkeme ilamının Türkiye'de etkisi tanıma veya tenfiz kararına bağlıdır. Yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilamların Türkiye'de icra olunabilmesi yetkili Türk mahkemesince tenfiz kararı verilmesine bağlıdır (MÖHUK m. 50). Yabancı mahkeme ilamının kesin delil veya kesin hüküm olarak kabul edilebilmesi ise ilamın tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespitine bağlıdır; yabancı mahkeme ilamına dayanılarak Türkiye'de idari bir işlemin, örneğin nüfus kaydının güncellenmesi, yapılmasında da aynı usul uygulanır (MÖHUK m. 58). Bu nedenle nüfus kaydı işlemiyle nafaka veya mal hükmünün icrasını ayrı değerlendirmek gerekir: kayıt için tanıma, icra için tenfiz söz konusudur.
- Mahkeme: Tenfiz kararları hakkında görevli mahkeme asliye mahkemesidir. Karar, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye'deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer mahkemesinden istenir (MÖHUK m. 51).
- Belgeler: Tenfiz dilekçesine yabancı ilamın usulen onanmış aslı veya onanmış örneği ve onanmış tercümesi ile ilamın kesinleştiğini gösteren usulen onanmış belge ve onanmış tercümesi eklenir (MÖHUK m. 53).
- Karşılıklılık: Tenfizde karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma veya uygulamanın bulunması aranır. Tanımada ise karşılıklılığı düzenleyen birinci fıkranın (a) bendi uygulanmaz (MÖHUK m. 54 ve 58).
Uluslararası çocuk kaçırma
Velayet hakkı ihlal edilerek yerinin haksız değiştirildiği veya alıkonulduğu ileri sürülen çocuğun geri dönmesi için merkezî makama, yani Adalet Bakanlığına veya sözleşmeye taraf diğer devletin merkezî makamına başvurabilirsiniz; iade davaları başsavcılıkça açılır (5717 sayılı Kanun m. 3 ve 7). Kanunda çocuk, on altı yaşını tamamlamamış kişiler olarak tanımlanır ve kanun, velayet veya şahsi ilişki kurulması haklarının ihlalinden hemen önce taraf ülkelerden birinde mutat meskeni bulunan çocuklara uygulanır (m. 2 ve 3).
- Mahkeme: Kanunun uygulanmasından doğan dava ve işlerde görevli mahkeme aile mahkemesidir; başvuru yapıldığı sırada çocuğun oturduğu veya koruma altına alındığı yer mahkemeleri yetkilidir (m. 6).
- Sulh: Mahkeme esasa girmeden önce çocuğun iadesini uzmanlardan da yararlanarak sulh yoluyla teşvik eder. Sulh sağlanamazsa yargılamaya devam edilir (m. 8).
- Hız: Tüm dava ve işler basit yargılama usulüne göre öncelikle ve acele görülür; adli tatilde de görülür (m. 9 ve 16).
- Yurt dışına çıkış: Mahkeme, iade veya şahsi ilişki işlemleri sonuçlanıncaya kadar çocuğun yerinin takibi için yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulması ve çocuk adına pasaport işlemlerinin durdurulması gibi tedbirlere karar verebilir (m. 24).
- Velayet davası: Görülmekte olan bir iade davası sırasında velayet davası da açılmışsa velayete ilişkin dava bekletilir; iade başvurusundan sonra verilen velayet kararı iade talebinin reddine gerekçe oluşturmaz (m. 13 ve 14).
Sık yapılan hatalar
- Yabancı kararın Türkiye'de kendiliğinden geçerli olduğunu düşünmek; tanıma veya tenfiz gerekir.
- Tenfiz dilekçesine onanmış tercüme ve kesinleşme şerhini eklememek.
- Mal rejimi için hukuk seçmeyi evlenme anından sonra düşünmek; seçim evlenme anındaki hukuklar arasından yapılır.
- Çocuk kaçırma durumunda yalnızca velayet davası açıp iade başvurusunu geciktirmek.
- Yurt dışındaki taşınmazın tasfiyesinde Türk hukukunun uygulanacağını varsaymak.
Yabancı unsurlu uyuşmazlıklar belge ve süre bakımından titizlik ister; dosyanızı bir avukatla birlikte hazırlamanız yararlı olur.