Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m. 49). Tazminat istemi, zararı ve sorumluyu öğrendiğiniz tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TBK m. 72).
Bu yazı, haksız fiilde tazminatın şartlarını, kusurun tazminata etkisini, bedensel zarar ve ölümde istenebilecek kalemleri, manevi tazminatı, işveren, hayvan sahibi ve yapı malikinin sorumluluğunu, zamanaşımını ve ceza davasının etkisini anlatır.
Bu yazıda
- Haksız fiil nedir, tazminatın şartları nelerdir?
- Bedensel zarar, ölüm ve manevi tazminat
- Başkasının fiilinden sorumluluk: çalışan, hayvan, bina ve tehlikeli işletme
- Hangi kayıtlar saklanmalı, tazminat nasıl ispatlanır?
- Zamanaşımı, ceza davasının etkisi ve sonraki adımlar
Haksız fiil nedir, tazminatın şartları nelerdir?
Kısa cevap: Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Fiili yasaklayan bir kural bulunmasa bile ahlaka aykırı bir fiille kasten zarar veren de zararı gidermek zorundadır (TBK m. 49). Yani tazminat için genel olarak zarar, hukuka aykırı fiil, kusur ve fiil ile zarar arasında bağlantı gerekir.
Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuşsa veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir; hafif kusurlu olan ve tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecek kişi için de indirim mümkündür (TBK m. 52). Ayırt etme gücünü geçici olarak kaybeden kişi bu sırada verdiği zararları gidermekle yükümlüdür; ancak ayırt etme gücünü kaybetmede kusuru olmadığını ispat ederse sorumluluktan kurtulur (TBK m. 59). Haklı savunmada bulunan, saldıranın şahsına veya mallarına verdiği zarardan sorumlu tutulamaz; kendisini veya başkasını yakın bir tehlikeden korumak için başkasının mallarına zarar verenin giderim yükümlülüğünü ise hâkim hakkaniyete göre belirler (TBK m. 64).
Birden çok kişi birlikte bir zarara sebebiyet verdikleri veya aynı zarardan çeşitli sebeplerden sorumlu oldukları takdirde müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır; tazminatın payına düşenden fazlasını ödeyen, diğerlerine rücu hakkına sahip olur (TBK m. 61 ve 62).
Bedensel zarar, ölüm ve manevi tazminat
Kısa cevap: Yaralanmada istenebilecek maddi zararlar özellikle tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplardır (TBK m. 54). Tedavi belgelerini ve gelir kayıtlarını düzenli saklayın.
Ölüm hâlinde uğranılan zararlar özellikle cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücü kayıpları ve ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin uğradığı kayıplardır (TBK m. 53). Destek ilişkisini gösteren kayıtları saklayın. Hâkim, bir kimsenin bedensel bütünlüğünün zedelenmesi durumunda olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir; ağır bedensel zarar veya ölümde yakınlara da manevi tazminat verilebilir (TBK m. 56).
Kişilik hakkının zedelenmesinde manevi tazminat istenebilir; hâkim bunun yerine veya buna ek olarak başka bir giderim biçimi belirleyebilir, özellikle saldırıyı kınayan bir karar verip bunun yayımlanmasına hükmedebilir (TBK m. 58). Gerçek olmayan haberlerin yayılması veya dürüstlük kurallarına aykırı davranışlar yüzünden müşterileri azalan veya kaybetme tehlikesiyle karşılaşan kişi, bu davranışlara son verilmesini ve kusur varsa zararının giderilmesini isteyebilir; ticari işlerde Türk Ticaret Kanunu hükümleri saklıdır (TBK m. 57). Tazminat tutarlarını yazıda vermiyoruz; tutarı olayın özelliklerine göre mahkeme belirler. Manevi tazminat talebinde olayın ağırlığını, yaralanmanın sonuçlarını ve tarafların durumunu gösteren belgeleri dosyaya eklemek, hâkimin takdirine yardımcı olur.
Bedensel zararın kapsamı karar sırasında tam belirlenemiyorsa hâkim, kararın kesinleşmesinden başlayarak iki yıl içinde tazminat hükmünü değiştirme yetkisini saklı tutabilir; bu yetkinin karar metninde yer alıp almadığını kontrol edin (TBK m. 75). Dava sürerken, zarar gören iddiasının haklılığını gösteren inandırıcı kanıtlar sunduğu ve ekonomik durumu da gerektirdiği takdirde, hâkim istem üzerine davalının geçici ödeme yapmasına karar verebilir; geçici ödemeler hükmedilen tazminata mahsup edilir (TBK m. 76).
Başkasının fiilinden sorumluluk: çalışan, hayvan, bina ve tehlikeli işletme
Kısa cevap: Bazı hâllerde zararı doğrudan siz vermemiş olsanız da sorumlu olabilirsiniz. Adam çalıştıran, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür; çalışanı seçerken, talimat verirken ve denetlerken gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz ve ödediği tazminat için çalışana, onun sorumlu olduğu ölçüde rücu eder (TBK m. 66).
Hayvanın bakımını ve yönetimini sürekli veya geçici üstlenen kişi, hayvanın verdiği zararı gidermekle yükümlüdür; zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz (TBK m. 67). Köpeğin verdiği zararda bu kural uygulanır; hayvan sahipleri aşı, tasma ve denetim kayıtlarını saklamalıdır. Bir binanın veya yapı eserinin maliki, yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür; intifa ve oturma hakkı sahipleri de bakım eksikliklerinden malikle birlikte müteselsilen sorumludur (TBK m. 69). Önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğu takdirde işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur; faaliyete hukuk düzenince izin verilmiş olsa bile zarar görenler zararlarının uygun bir bedelle denkleştirilmesini isteyebilir (TBK m. 71).
Bu hükümler, sorumluluğun kusura değil, özen veya tehlike ölçütüne dayandığı hâlleri gösterir; her olayda hangi hükmün uygulanacağı olayın özelliklerine göre belirlenir.
Hangi kayıtlar saklanmalı, tazminat nasıl ispatlanır?
Kısa cevap: Haksız fiil davasında zararı, fiili, kusuru ve bunlar arasındaki bağlantıyı gösteren kayıtlar sonucu belirler. Zarar gören olarak olayı hemen belgelemeniz, sonradan düzeltilemeyecek delilleri (kaza yeri fotoğrafı, tutanak, kamera kaydı, tanık bilgisi) erken toplamanız gerekir.
- Olay kayıtları: Tutanaklar, fotoğraflar, video ve yazışmalar.
- Zarar kayıtları: Fatura, tedavi evrakı, rapor, ücret bordrosu, kazanç kaybını gösteren belgeler.
- Sorumluluk kayıtları: Hayvan sahipliği, işyeri ve çalışan bilgisi, bina malikinin kimliği, işletmenin faaliyet alanı.
- Kendi payınız: Kendi davranışınızın zararın doğmasında veya artmasında etkili olup olmadığı, çünkü bu durum tazminatın indirilmesine yol açabilir.
Karşı taraf olarak sorumlu tutuluyorsanız, gerekli özeni gösterdiğinizi gösteren belgeleri (eğitim, denetim, bakım ve talimat kayıtları) toplayın; çalıştıran ve hayvanı yöneten için özen gösterme savunması önemlidir. Çalışanınızın zararı için ödediğiniz tazminatı, onun sorumlu olduğu ölçüde ondan geri isteyebilirsiniz. Birden fazla sorumlu varsa ödemeler kendi aranızda paylaştırılır ve fazlasını ödeyen diğerlerine başvurabilir.
Zamanaşımı, ceza davasının etkisi ve sonraki adımlar
Kısa cevap: Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar; ceza kanunları daha uzun süre öngörüyorsa o süre uygulanır (TBK m. 72). Zararı ve sorumluyu öğrendiğiniz tarihi belgeleyin.
Hukuk hâkimi, kusurun olup olmadığı konusunda karar verirken ceza hâkiminin verdiği beraat kararıyla bağlı değildir; aynı şekilde ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m. 74). Bu yüzden ceza davasında beraat edilmesi tazminat sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz, tersine mahkûmiyet de zararın miktarını belirlemez.
Başvuru yolu
- Olayın tarihini, tanıklarını ve zararın belgelerini toplayın (tedavi evrakı, onarım faturası, gelir kayıtları).
- Sorumlu kişiyi ve varsa ek sorumluları (işveren, hayvan sahibi, bina maliki, işletme) belirleyin.
- Zarar miktarını kalemlere ayırın; manevi tazminat talebini ayrıca değerlendirin.
- Zamanaşımı süresini zararı ve sorumluyu öğrendiğiniz tarihten başlatarak takip edin.
Sık yapılan hatalar
- Kendi kusurunun tazminatı azaltabileceğini hesaba katmamak,
- Ceza dosyasındaki beraati tazminat davasında bağlayıcı sanmak,
- Çalışanın verdiği zararda işverene karşı talep imkânını gözden kaçırmak,
- Bedensel zarar kesin belli değilken kararın değiştirilebileceği sürenin karar metninde saklı tutulup tutulmadığını kontrol etmemek,
- Zamanaşımının başlangıcını fiil tarihi sanmak (kural olarak zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihtir).