Çalışanın yükümlü olduğu faaliyet gereği veya büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş hizmet buluşudur; bunun dışındaki buluşlar serbest buluştur (6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 113). Çalışan hizmet buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirmek zorundadır; işveren dört ay içinde tam veya kısmi hak talep etmezse buluş serbest buluş olur (m. 114, 115). Buluşunuzu patent başvurusundan önce internette anlattıysanız, açıklamayı sizin yapmış olmanız halinde başvuru tarihinden önceki on iki ay içinde yapılan açıklama patent verilmesini etkilemez (m. 84); ancak bunun dışındaki açıklamalar yeniliği ortadan kaldırabilir (m. 83).
Bu yazı hizmet buluşu ile serbest buluşun farkını, bildirim yükümlülüğünü, işverenin hak talep süresini, bedel hakkını, patent başvurusu yükümlülüğünü, işten ayrılmanın etkisini, hakkaniyete aykırı sözleşmeye itirazı, gerçek hak sahibi olmayan kişiye patent verilmesini, kamu kurumunda çalışanın bedelini ve buluşunuzu internette anlattıysanız patent başvurusuna etkisini anlatır. Telifle korunan eserler için telif yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Hizmet buluşu nedir, serbest buluştan farkı ne?
- Çalışanın bildirim yükümlülüğü ve gizlilik
- İşverenin hak talebi ve süreler
- Bedel hakkı
- Patent başvurusu
- İşten ayrılmak, hakkaniyete aykırı sözleşme ve itiraz süresi
- Gerçek hak sahibi olmayan kişiye patent verilmişse
- Kamu kurumunda çalışanın buluş bedeli
- Buluşumu internette anlattım, patent başvurusunu etkiler mi?
- Kaynaklar
Hizmet buluşu nedir, serbest buluştan farkı ne?
Çalışanın bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da büyük ölçüde işletme veya kamu idaresinin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş hizmet buluşudur; bunun dışında kalan buluş serbest buluş sayılır (m. 113). Öğrenciler ve ücretsiz olarak belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerler hakkında da çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır. Hizmet buluşunda işverenin hak talep etme imkânı vardır; serbest buluşta ise buluş çalışanındır, yalnızca işverene bildirim ve teklif yükümlülükleri bulunur.
Çalışanın bildirim yükümlülüğü ve gizlilik
- Yazılı ve gecikmesiz bildirim: Çalışan hizmet buluşunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür. Buluş birden çok çalışan tarafından gerçekleştirilmişse bildirim birlikte yapılabilir (m. 114).
- Bildirimin içeriği: Teknik problemi, çözümünü ve buluşu nasıl gerçekleştirdiğinizi açıklarsınız; varsa resmini de verirsiniz. Yararlandığınız işletme deneyimini, diğer çalışanların katkılarını, aldığınız talimatları ve kendi katkı payınızı da belirtirsiniz.
- Eksik bildirim: İşveren, bildirimin kendisine ulaştığı tarihten itibaren iki ay içinde bildirimin hangi hususlarda düzeltilmesi gerektiğini çalışana bildirir. Bu yönde talepte bulunulmazsa bildirim geçerli sayılır. İşveren, bildirim için çalışana gereken yardımı göstermek zorundadır.
- Gizlilik: Çalışan, hizmet buluşunu serbest buluş niteliği kazanmadığı sürece gizli tutmakla yükümlüdür. Bu nedenle bildirimden sonra buluşu kamuya açıklamamak önemlidir.
İşverenin hak talebi ve süreler
İşveren tam veya kısmi hak talebini, çalışanın bildiriminin kendisine ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak bildirmek zorundadır; süresinde bildirim yapılmaz veya hak talep edilmediği bildirilirse hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır (m. 115).
- Tam hak talebi: Bildirimin çalışana ulaşması ile buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçer.
- Kısmi hak talebi: Buluş serbest buluş niteliği kazanır; ancak işveren kısmi hakka dayanarak buluşu kullanabilir. Bu kullanma çalışanın buluşunu değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa çalışan, hakkın tamamen devralınmasını veya kısmi hakka dayanan kullanım hakkından vazgeçilmesini isteyebilir; işveren bildirime tebellüğden itibaren iki ay içinde cevap vermezse kullanma hakkı sona erer.
- Önceki tasarruflar: İşverenin hak talebinden önce çalışanın buluş üzerinde yaptığı tasarruflar, işverenin haklarını ihlal ettiği ölçüde geçersizdir.
Bedel hakkı
İşveren hizmet buluşu üzerinde tam hak talep ederse çalışan makul bir bedelin kendisine ödenmesini isteyebilir; kısmi hak talebinde ise işverenin buluşu kullanması halinde bedel hakkı doğar (m. 115). Bedelin hesabında buluşun ekonomik olarak değerlendirilebilirliği, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluşun gerçekleştirilmesindeki payı dikkate alınır. İşveren, hak talebinden sonra buluşun korunmaya değer olmadığını ileri sürerek bedelin ödenmesinden kaçınamaz. Bedel ve ödeme şekli işveren ile çalışan arasındaki sözleşme veya benzeri hukuk ilişkisi hükümlerince belirlenir; birden çok çalışan varsa her biri için ayrı ayrı belirlenir. Bedel tarifesi ve uyuşmazlıkta izlenecek tahkim usulü yönetmelikle düzenlenir.
Patent başvurusu
- İşveren tam hak talebinde bulunmuşsa patent verilmesi amacıyla ilk başvuruyu Kuruma yapmakla yükümlüdür. İşletme menfaatleri gerektiriyorsa başvuru yapmaktan kaçınabilir; bu durumda çalışana ödenecek bedel hesaplanırken, patent alınmamasından kaynaklanan çalışan aleyhine muhtemel ekonomik kayıplar göz önünde tutulur (m. 116).
- Başvuru yükümlülüğü, buluşun serbest buluş niteliği kazanması, çalışanın başvuru yapılmamasına rıza göstermesi veya işletme sırlarının korunmasının başvuru yapmamayı gerektirmesi hallerinde ortadan kalkar. Serbest buluş haline gelen buluş için çalışan bizzat başvuru yapabilir.
- İşveren tam hak talep ettiği buluş için başvuruda bulunmaz ve çalışanın belirleyeceği süre içinde de yapmazsa buluş serbest buluş niteliği kazanır.
- Çalışan patent alınabilmesi için gerekli bilgileri işverene vermek ve gerekli yardımı yapmakla yükümlüdür; işveren de başvuru ve eklerinin suretlerini çalışana vermek zorundadır. İşveren, bedeli ödemeden önce patent başvurusundan veya hakkından vazgeçmek isterse bunu çalışana bildirir; çalışan bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde cevap vermezse işveren vazgeçebilir (m. 118).
İşten ayrılmak, hakkaniyete aykırı sözleşme ve itiraz süresi
Çalışan buluşundan doğan hak ve yükümlülükler, iş sözleşmesinin sona ermiş olmasından etkilenmez (m. 118); bu nedenle bedel talebi ve diğer haklar iş ilişkisi bittikten sonra da devam eder. İşverenler tarafından çalışan buluşlarına ilişkin hükümlere aykırı olarak çalışanlar aleyhine düzenleme ve uygulama yapılamaz. Hizmet veya serbest buluşlara ilişkin sözleşme ya da belirlenen bedel, hakkaniyetle önemli ölçüde bağdaşmıyorsa geçersiz sayılır; bu yöndeki itirazlar iş sözleşmesinin bitiminden itibaren en geç altı ay içinde yazılı olarak ileri sürülebilir (m. 117). Bu süreyi kaçırmamak için yazılı itirazı gecikmeden gönderin ve gönderim kaydını saklayın.
Gerçek hak sahibi olmayan kişiye patent verilmişse
Patent gerçek hak sahibinden başkasına verilmişse, gerçek hak sahibi olduğunu iddia eden kişi patentin kendisine devredilmesini mahkemeden talep edebilir. Bu haklar patentin verildiğine ilişkin yayım tarihinden itibaren iki yıl içinde, kötüniyet halinde ise patentin koruma süresinin bitimine kadar kullanılır (m. 111).
Kamu kurumunda çalışanın buluş bedeli
Çalışan buluşlarına ilişkin hükümler, diğer kanuni düzenlemeler ve sözleşme hükümleri saklı kalmak şartıyla kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanların buluşları hakkında da uygulanır. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanlara buluşları için ödenecek bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz; buluş konusunun kamu kurum veya kuruluşunun kendisi tarafından kullanılması halinde ise bedel, bir defaya mahsus olmak üzere, kanundaki üst sınırı aşamaz (m. 113).
Buluşumu internette anlattım, patent başvurusunu etkiler mi?
Evet, etkileyebilir. Tekniğin bilinen durumuna dahil olmayan buluş yeni kabul edilir; tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş veya kullanım ya da başka herhangi bir biçimde açıklanmış toplumca erişilebilir her şeyi kapsar (m. 83). Buluşunuzu internette (blog, sosyal medya, forum, video, fuar tanıtımı) açıkladıysanız, başvuru tarihinden önce toplumca erişilebilir hale getirmiş olursunuz ve bu, yenilik şartını zedeleyebilir.
Kanunda bir istisna vardır: buluşa patent veya faydalı model verilmesini etkileyecek nitelikte olmakla birlikte, başvuru tarihinden önceki on iki ay içinde (rüçhan hakkı talep edilmişse rüçhan hakkı tarihinden önceki on iki ay içinde) açıklamanın buluşu yapan tarafından yapılmış olması buluşa patent veya faydalı model verilmesini etkilemez. Bu istisnanın uygulanması gerektiğini ileri süren taraf, şartların gerçekleştiğini ispatla yükümlüdür (m. 84). Pratikte şunları yapın:
- Açıklamanın tarihini, yerini ve içeriğini (ekran görüntüsü, bağlantı, yayın tarihi) belgeleyin.
- Açıklamanın sizin tarafınızdan yapıldığını gösterin; başkasının yaptığı açıklamalar için kanun ayrı şartlar arar (m. 84).
- Patent başvurusunu on iki aylık süre dolmadan, mümkünse hemen yapın.
- Başvuruyu yapmadan önce daha fazla ayrıntı paylaşmayın; yurt dışı başvuru planınız varsa o ülkelerin kuralları farklı olabileceği için ayrıca inceleme yapın.
Ayrıca bilgisayar programları, iş faaliyetlerine ilişkin plan ve yöntemler, keşifler ve bilimsel teoriler buluş niteliğinde sayılmaz (m. 82); bu tür bir fikri internette anlatmanın patent açısından farklı sonuçları olabilir. İnternette anlattığınız ürün tasarımı ya da işaret için tasarım ve marka koruması ayrıca değerlendirilmelidir.