İddianame, soruşturma sonunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa savcı tarafından düzenlenir; mahkeme onu onbeş gün içinde iade etmezse kabul edilmiş sayılır ve kamu davası açılmış olur (CMK m. 170 ve 174). Kabulden sonra duruşma günü belirlenir, çağrı kâğıdı ile birlikte iddianame size tebliğ edilir ve tebliğ ile duruşma günü arasında en az bir hafta bulunması gerekir (CMK m. 175 ve 176).
Bu yazı iddianamenin içeriğini ve iadesini, kabulün sonuçlarını, kamu davasının açılmasının ertelenmesini, takipsizlik kararını ve itirazı, seri muhakeme ve basit yargılama usullerini, tebligat ve süre hesabını, eski hâle getirmeyi ve duruşmanın baştan sona nasıl yürüdüğünü anlatır. Genel bilgi için iddianame nedir ve ceza davası aşamaları yazılarına bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- İddianamenin içeriği, iadesi ve kabulü
- Kamu davasının açılmasının ertelenmesi
- Kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve itiraz
- Seri muhakeme ve basit yargılama
- Tebligat, süreler ve eski hâle getirme
- Duruşmanın başlaması, açıklık ve kayıt yasağı
- Çağrı, gelmeme, ara verme ve düzen
- Duruşma tutanağı ve görüntülü katılım
- Sık yapılan hatalar
İddianamenin içeriği, iadesi ve kabulü
Soruşturma evresi sonunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenler; kamu davasını açma görevi savcıya aittir (CMK m. 170).
- İçerik: İddianamede şüphelinin ve müdafiin kimliği, mağdurun kimliği ve vekili, şikâyetçi, yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri, suçun yeri ve zamanı, deliller ve tutukluluk bilgileri gösterilir. Sonuç kısmında yalnız aleyhinize olan hususlar değil lehinize olan hususlar da ileri sürülür; olaylar mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanır ve delille ilgisi bulunmayan bilgilere yer verilmez (CMK m. 170).
- İade: Mahkeme, iddianame ve soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren onbeş gün içinde iddianamenin 170. maddeye aykırı olması, suçun sübutuna doğrudan etki edecek mevcut bir delilin toplanmaması veya izin ya da talep gibi eksiklikler sebebiyle iadesine karar verebilir (CMK m. 174/1). Onbeş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında sosyal inceleme yaptırılmaksızın düzenlenen iddianame de Cumhuriyet başsavcılığına iade edilebilir.
- İade edilemeyen hâller: Suçun hukuki nitelendirilmesi sebebiyle iddianame iade edilemez. İade kararı verilmezse en geç onbeş günlük sürenin sonunda iddianame kabul edilmiş sayılır; iade kararına karşı savcı itiraz edebilir ve ilk kararda belirtilmeyen sebeplerle yeniden iade yoluna gidilemez (CMK m. 174/2-5).
- Kabulün sonucu: İddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar; mahkeme duruşma gününü belirler ve duruşmada hazır bulunması gereken kişileri çağırır. Artık sıfatınız şüpheli değil, sanıktır (CMK m. 175).
Kamu davasının açılmasının ertelenmesi
Savcı, uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar hariç, üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda yeterli şüphe olsa bile kamu davasının açılmasını beş yıl süreyle erteleyebilir; şüpheli ve suçtan zarar gören karara itiraz edebilir (CMK m. 171/2). Şartlar şunlardır: şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezasıyla mahkûm olmaması, soruşturmanın şüphelinin suç işlemekten çekineceği kanaatini vermesi, ertelemenin şüpheli ve toplum açısından daha yararlı olması ve zararın tamamen giderilmesi (CMK m. 171/3).
Erteleme süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; işlenirse kamu davası açılır. Erteleme süresince zamanaşımı işlemez ve kararlar özel bir sisteme kaydedilir (CMK m. 171/4 ve 5). Suç işlemek için örgüt kurma, yönetme veya üye olma suçları ile örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlarda, kamu görevlisi tarafından görev sebebiyle veya kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen suçlarda, askerî kişilerin askerî suçlarında ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda bu yol uygulanmaz (CMK m. 171/6).
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve itiraz
- Karar kime bildirilir? Kovuşturmaya yer olmadığı kararı suçtan zarar görene ve önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir; kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir. Bildirimin tarihini saklayın, itiraz süresi bakımından önemlidir (CMK m. 172/1).
- İtiraz: Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. Dilekçede dava açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (CMK m. 173).
- Yeniden dava: KYOK verildikten sonra, kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe aynı fiilden dolayı kamu davası açılamaz (CMK m. 172/2).
Seri muhakeme ve basit yargılama
Seri muhakeme usulü savcı tarafından şüpheliye teklif edilir ve ancak şüphelinin müdafii huzurunda teklifi kabul etmesi hâlinde uygulanır. Belirlenen yaptırımda temel cezadan yarı oranında indirim yapılır; usul tamamlanamazsa şüphelinin kabul beyanları ve bu usule dair belgeler sonraki soruşturma ve kovuşturmada delil olarak kullanılamaz (CMK m. 250). Seri muhakeme hakkında ayrıntılı bilgi için uzlaştırma ve alternatif usuller yazısına bakabilirsiniz.
Basit yargılama usulünde asliye ceza mahkemesi iddianamenin kabulünden sonra adli para cezası veya üst sınırı iki yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda basit yargılama kararı verebilir. Taraflara beyan ve savunma için iki hafta verilir; mahkûmiyet hâlinde sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir (CMK m. 251). Basit yargılamada verilen hükme itiraz edilebilir, süresinde itiraz edilmeyen hükümler kesinleşir; itiraz üzerine duruşma açılarak genel hükümlere göre yargılamaya devam olunur ve mahkeme önceki hükümle bağlı değildir (CMK m. 252).
Tebligat, süreler ve eski hâle getirme
- Tebliğ: İddianame çağrı kâğıdı ile birlikte sanığa tebliğ edilir; tutuklu olmayan sanığa tebliğ edilen çağrı kâğıdına mazeretsiz gelmezse zorla getirileceği yazılır. Dosyada telefon veya elektronik posta gibi iletişim bilgileri varsa duruşma tarihi bu araçlarla da bildirilir ancak çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar bu bildirimle doğmaz. Tebliğ ile duruşma günü arasında en az bir hafta bulunmalıdır; bu süreye uyulmamışsa duruşmaya ara verilmesini isteme hakkınız hatırlatılır (CMK m. 176 ve 190/2).
- Savunma delilleri: Tanık veya bilirkişinin davetini ya da savunma delillerinin toplanmasını isteyen sanık, ilişkin oldukları olayları göstererek dilekçesini duruşma gününden en az beş gün önce mahkeme başkanına veya hâkime verir (CMK m. 177/1).
- Adres değişikliği: Tebligat yapılmış kimse adresini değiştirirse yenisini hemen bildirmek zorundadır; bildirmez ve adres kayıt sisteminde de yerleşim yeri tespit edilemezse eski adresteki bina kapısına asılan evrakın asılma tarihi tebliğ tarihi sayılır (Tebligat Kanunu m. 35).
- Süre hesabı: Gün ile belirlenen süreler tebligatın yapıldığının ertesi günü işlemeye başlar; hafta ile belirlenen süre tebligat gününün isim itibarıyla karşılığı olan günde biter. Son gün tatile rastlarsa süre tatilin ertesi günü biter (CMK m. 39).
- Eski hâle getirme: Kusuru olmaksızın bir süreyi geçirmiş kişi eski hâle getirme isteminde bulunabilir; engelin kalkmasından itibaren iki hafta içinde, süreye uyulduğunda işlemi yapacak mahkemeye dilekçe verilir ve kusursuzluğu gösteren olgular açıklanır (CMK m. 40 ve 41). Kanun yoluna başvuru hakkı kendisine bildirilmeyen kişi kusursuz sayılır; kararlar gerekçeli yazılır ve başvurulabilecek kanun yolu, süresi, mercii ve şekilleri kararda belirtilir (CMK m. 34).
Duruşmanın başlaması, açıklık ve kayıt yasağı
- Açık duruşma: Duruşma kural olarak herkese açıktır. Genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerektirdiği hâllerde mahkeme duruşmanın bir kısmını ya da tamamını kapalı yapabilir; kapalılık kararı gerekçesiyle birlikte hüküm gibi açık duruşmada açıklanır (CMK m. 182). Sanık onsekiz yaşını doldurmamışsa duruşma zorunlu olarak kapalı yapılır ve hüküm de kapalı duruşmada açıklanır; mahkeme bazı kişilerin salonda bulunmasına izin verebilir ve bu kişileri duruşmanın içeriğini açıklamamaları konusunda uyarır (CMK m. 185 ve 187).
- Kayıt yasağı: Duruşma başladıktan sonra duruşma salonunda ve adliye binası içinde sesli veya görüntülü kayıt ya da nakil sağlayan aletler kullanılamaz; kanunda belirtilen istisnalar saklıdır (CMK m. 183).
- Yayın yasağı: Kapalı duruşmanın içeriği hiçbir iletişim aracıyla yayımlanamaz; açık duruşmanın içeriği milli güvenliğe, genel ahlaka veya kişilerin onur ve haklarına dokunuyorsa mahkeme içeriğin yayımlanmasını kısmen veya tamamen yasaklayabilir (CMK m. 187).
- Başlangıç: Sanığın ve müdafiinin gelip gelmediği, tanık ve bilirkişilerin hazır olup olmadığı saptanır; tanıklar salondan çıkarılır, sanığın kimliği saptanır, iddianamedeki suçlama anlatılır ve sanığa susma hakkı dahil hakları bildirilir (CMK m. 191).
Çağrı, gelmeme, ara verme ve düzen
- Tutuklu sanık: Tutuklu sanığın çağrılması duruşma gününün tebliği ile yapılır; savunması için bir istemi olup olmadığı sorulur ve müdafii de sanıkla birlikte davet edilir (CMK m. 176/3).
- Tutuksuz sanığın gelmemesi: Gelmemesinin geçerli bir nedeni yoksa mahkeme zorla getirme kararı verebilir; mazeretinizi belgeyle önceden mahkemeye bildirmeniz gerekir (CMK m. 176/2 ve 193/1).
- Ara verme: Duruşmaya kural olarak ara verilmeden devam edilerek hüküm verilir; zorunlu hâllerde davanın makul sürede sonuçlandırılmasını mümkün kılacak biçimde ara verilebilir (CMK m. 190).
- Düzen: Mahkeme başkanı veya hâkim, savunma hakkını engellememek koşuluyla düzeni bozan kişinin salondan çıkarılmasını emreder; direnç gösterenler hakkında avukatlar hariç dört güne kadar disiplin hapsi verilebilir ve çocuklara disiplin hapsi uygulanmaz (CMK m. 203). Duruşma sırasında yeni bir suç işlenirse mahkeme olayı tespit eder, tutanağı yetkili makama gönderir ve gerek görürse failin tutuklanmasına karar verebilir (CMK m. 205).
- Avukat ve savcı sayısı: Birden çok savcı ve birden çok avukat aynı anda duruşmaya katılabilir ve aralarında iş bölümü yapabilir; örgüt faaliyeti kapsamındaki kovuşturmalarda en çok üç avukatın hazır bulunabileceği kuralı ayrıca vardır (CMK m. 189 ve 149).
Duruşma tutanağı ve görüntülü katılım
Tutanakta katılanların kimlikleri, sanık ve tanık açıklamaları, bilirkişi beyanları, istemler ve reddi hâlinde gerekçesi, kararlar ve hüküm yer alır. Duruşmanın nasıl yapıldığı ancak tutanakla ispat edilir; tutanağa karşı yalnızca sahtecilik iddiası ileri sürülebilir (CMK m. 221 ve 222). Hâkim veya mahkeme zorunlu gördüğü durumlarda, aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle yurt içindeki sanığın sorgusunu yapabilir veya duruşmalara katılmasına karar verebilir; bu yöntem mahkemenin takdirindedir ve sanığın tek başına talebi yetmez (CMK m. 196/4).
Sık yapılan hatalar
- İddianame iadesinin hukuki nitelendirme gerekçesiyle yapılabileceğini düşünmek; kanun bunu yasaklar.
- Adres değişikliğini bildirmeyerek eski adrese asılan tebligatın geçerli sayılmasına yol açmak.
- İtiraz süresini sadece "iki hafta" diye düşünüp tebliğ gününü, tatil ve ertesi gün kurallarını hesaba katmamak.
- Savunma delillerini duruşma gününden en az beş gün öncesinde dilekçeyle bildirmemek.
- Mazeretini belgesiz ve geç bildirmek.
- Seri muhakeme veya basit yargılamanın sonuçlarını öğrenmeden teklifi kabul etmek.