Kanunun açıkça suç saymadığı fiil için ceza verilemez; idarenin yönetmelik veya genelgesiyle suç ve ceza konulamaz ve kıyas yapılamaz (TCK m. 2). Suçun oluşması kural olarak kastın varlığına bağlıdır; taksirle işlenen fiiller yalnızca kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır (TCK m. 21 ve 22). Meşru savunma, zorunluluk hâli, hakkın kullanılması ve emrin yerine getirilmesi gibi hâllerde faile ceza verilmez (TCK m. 24-28).
Bu yazı ceza hukukunun temel ilkelerini, kast ve taksiri, hata hâllerini, yaş, akıl hastalığı ve alkol gibi kusurluluğu etkileyen durumları, meşru savunma ve zorunluluk hâlini, haksız tahriki, konut dokunulmazlığı ve mala zarar vermeyi, sahtecilik, rüşvet, zimmet, silah ve sahte fatura gibi dosyalarda dikkat edilecek noktaları anlatır.
Bu yazıda
- Kanunilik, kıyas yasağı ve zaman bakımından uygulama
- Kast, olası kast, taksir ve bilinçli taksir
- Hata, kusur ve cezanın şahsiliği
- Yaş, akıl hastalığı, alkol ve uyuşturucu
- Haksız tahrik
- Meşru savunma, zorunluluk hâli, emir ve hak
- Konut dokunulmazlığı
- Mala zarar verme ve taşınmaz işgali
- Sahtecilik, rüşvet, silah, sahte fatura ve örgüt iddiaları
- Sık yapılan hatalar
Kanunilik, kıyas yasağı ve zaman bakımından uygulama
- Kanunilik: Kanunun açıkça suç saymadığı fiil için ceza verilemez; kanunda yazılı olmayan bir ceza veya güvenlik tedbirine de hükmedilemez. Hakkınızda soruşturma yürütülen fiilin hangi kanun maddesine dayandırıldığını iddianameden veya ifade tutanağından öğrenebilirsiniz (TCK m. 2).
- Yönetmelik ve kıyas: İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz, bunun kanunla düzenlenmesi gerekir. Suç ve ceza içeren hükümlerin uygulanmasında kıyas yapılamaz; bir davranış kanundaki suç tanımına uymuyorsa benzediği için o suçtan cezalandırılamaz (TCK m. 2).
- Kanunu bilmemek: Ceza kanunlarını bilmemek kural olarak mazeret sayılmaz; ancak fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişi cezalandırılmaz ve kaçınılmazlık şartı sıkı değerlendirilir (TCK m. 4 ve 30).
- Sonradan suç olmaktan çıkan fiil: Fiil işlendikten sonra yürürlüğe giren kanuna göre suç sayılmıyorsa kimse cezalandırılamaz; hüküm verilmişse bile cezanın infazı ve kanuni sonuçları kendiliğinden kalkar. Suçun işlendiği zamandaki kanun ile sonradan çıkan kanunun hükümleri farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz edilir (TCK m. 7).
- Yurt dışında işlenen suç: Türk vatandaşı, Türkiye'de bulunması ve yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması koşuluyla, aşağı sınırı bir yıldan az olmayan hapis cezasını gerektiren bir suçu yurt dışında işlerse Türk kanunlarına göre cezalandırılır; madde başka şartlar da içerir (TCK m. 11). Aynı suçtan dolayı yabancı ülkede gözaltında, gözlem altında, tutuklulukta veya hükümlülükte geçen süre Türkiye'de verilecek cezadan mahsup edilir (TCK m. 16).
Kast, olası kast, taksir ve bilinçli taksir
- Kast: Suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir; suçun oluşması kural olarak kastın varlığına bağlıdır. Kişi unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işlerse olası kast vardır ve diğer suçlarda temel ceza üçte birden yarısına kadar indirilir; müebbet ve ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suçlarda kanunda ayrı sonuçlar öngörülmüştür (TCK m. 21).
- Taksir: Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle suçun kanuni tanımındaki sonucun öngörülmeden gerçekleştirilmesidir. Taksirle işlenen fiiller yalnızca kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır; her taksirli davranış suç değildir (TCK m. 22).
- Bilinçli taksir: Kişi sonucu öngörür ama istemez; ceza üçte birden yarısına kadar artırılır. Olası kastta ise sonucun gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işlemesi kast sayılır; ikisini ayıran nokta kişinin iç tutumudur (TCK m. 21 ve 22).
- Birden fazla kişinin kusuru: Birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan sorumlu olur ve her failin cezası kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir. Bilirkişi raporundaki kusur dağılımına itiraz hakkınızı kullanın (TCK m. 22).
- Failin kendisi de mağdur olduysa: Taksirli hareketin sonucu, yalnızca failin kişisel ve ailevi durumu bakımından artık ceza verilmesini gereksiz kılacak derecede onu mağdur etmişse ceza verilmez; bilinçli taksirde ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir (TCK m. 22).
- Daha ağır sonuç: Fiilin kastedilenden daha ağır veya başka bir sonuca yol açması hâlinde, bu sonuçtan sorumlu tutulabilmeniz için en azından o sonuç bakımından taksirle hareket etmiş olmanız gerekir (TCK m. 23).
Hata, kusur ve cezanın şahsiliği
Fiilin icrası sırasında suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen kişi kasten hareket etmiş olmaz; ancak taksirli sorumluluk hâli saklıdır ve fiil taksirle de suç sayılıyorsa o şekilde cezalandırılabilirsiniz. Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği hususunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişi bu hatasından yararlanır; hatanın kaçınılmaz olup olmadığı olayın somut şartlarına göre mahkemece değerlendirilir (TCK m. 30).
Ceza sorumluluğu şahsidir. Kardeşinizin işlediği suçtan, suça iştirak etmediğiniz yani yardım etmediğiniz, azmettirmediğiniz veya birlikte işlemediğiniz sürece ceza almazsınız. Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz; ancak suç nedeniyle kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımlar saklıdır ve suça karışan gerçek kişiler kendi fiilinden sorumlu olur (TCK m. 20).
Yaş, akıl hastalığı, alkol ve uyuşturucu
- Çocuklar: Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur ve haklarında ceza kovuşturması yapılamaz; ancak çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir. On beş yaşını doldurmuş ancak on sekiz yaşını doldurmamış kişiler için diğer cezaların üçte biri indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası on beş yıldan fazla olamaz; ağır cezalı suçlarda kanun ayrı aralıklar öngörür (TCK m. 31).
- Akıl hastalığı: Akıl hastalığı nedeniyle fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya davranışlarını yönlendirebilme yeteneği önemli derecede azalmış kişiye ceza verilmez; ancak hakkında güvenlik tedbirine hükmedilir. Yeteneğin yalnızca azalması hâlinde ceza indirilebilir (TCK m. 32).
- Alkol ve uyuşturucu: İradi olarak, yani kendi isteğinizle alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisinde suç işleyen kişi hakkında ceza verilmemesine ilişkin hüküm uygulanmaz. Geçici bir nedenle ya da irade dışı alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle fiilin anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya davranışlarını yönlendirebilme yeteneği önemli derecede azalmış kişiye ceza verilmez; ilacın nasıl alındığını belgelemeniz önemlidir (TCK m. 34).
- Kasten işlenen suç ve hak yoksunluğu: Kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak infaz tamamlanıncaya kadar kamu görevi üstlenme, velayet, dernek veya şirket yöneticiliği gibi belirli haklardan yoksun kalınır; çocuklar ve kısa süreli ertelenen cezalar için istisnalar vardır (TCK m. 53).
Haksız tahrik
Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişiye, diğer hâllerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir; ağır cezalı suçlarda kanun ayrı bir hapis aralığı belirler (TCK m. 29).
Meşru savunma, zorunluluk hâli, emir ve hak
- Meşru savunma: Kendine veya başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen veya gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda ve saldırıyla orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez (TCK m. 25). Saldırı sona erip tehlike geçtikten sonraki karşılık kural olarak bu şartı taşımaz; başkasını korumak için müdahale de kapsama girer, ancak saldırının haksız olması, savunmanın o anda yapılması ve orantılı olması gerekir. Orantı, savunmanın saldırıyı defetmek için gereken ölçüyü aşmaması demektir ve olayın bütün şartlarına bakılarak mahkemece değerlendirilir.
- Sınırın aşılması: Sınırın kast olmaksızın aşılması hâlinde, fiil taksirle de cezalandırılıyorsa taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hüküm verilir. Sınırın aşılması mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse ceza verilmez; yaşadığınızı ifadenizde ayrıntılı anlatın (TCK m. 27).
- Zorunluluk hâli: Kendine veya başkasına ait bir hakka yönelik, bilerek neden olunmayan ve başka şekilde korunma imkânı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak için işlenen fiilde, tehlikenin ağırlığı ile fiilin konusu ve kullanılan vasıta arasında orantı varsa faile ceza verilmez. Tehlikeyi sizin bilerek yaratmış olmanız bu hukuka uygunluk nedeninden yararlanmanızı zorlaştırır (TCK m. 25).
- Kanunun hükmü ve amirin emri: Kanunun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmez. Yetkili bir merciden verilen ve yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan emri uygulayan sorumlu olmaz; ancak konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilemez, getirirseniz emri veren ile birlikte siz de sorumlu olursunuz (TCK m. 24).
- Hakkın kullanılması ve rıza: Hakkını kullanan kişiye ceza verilmez; ancak hakkın gerçekten var olması ve kullanım biçiminin hakkın sınırları içinde kalması gerekir. Kişi üzerinde mutlak tasarruf edebileceği bir hakka ilişkin olarak açıkladığı rıza çerçevesinde işlenen fiilden de kimseye ceza verilmez (TCK m. 26).
- Cebir, şiddet ve tehdit: Karşı koyamayacağınız veya kurtulamayacağınız cebir ve şiddet ya da muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işlediyseniz ceza verilmez; bu durumda cebir, şiddet veya tehdidi kullanan kişi suçun faili sayılır (TCK m. 28).
Konut dokunulmazlığı
- İşyeri: Açık rızaya gerek duyulmaksızın girilmesi mutat olan yerler dışında kalan işyerleri ve eklentilerine rızaya aykırı girilmesi hâlinde, mağdurun şikâyeti üzerine altı aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir (TCK m. 116).
- Ortak konut: Evlilik birliğinde aile bireylerinden ya da ortak kullanılan konutta birden fazla kişiden birinin rızası varsa konut dokunulmazlığına ilişkin hükümler uygulanmaz; ancak rıza açıklamasının meşru bir amaca yönelik olması gerekir (TCK m. 116).
- Nitelikli hâller: Cebir veya tehdit kullanılarak ya da gece vakti işlenmesi hâlinde bir yıldan üç yıla kadar hapis verilir. Silahla, tanınmayacak bir hâle koyarak, birden fazla kişi tarafından birlikte, suç örgütünün korkutucu gücünden yararlanılarak veya kamu görevinin nüfuzu kötüye kullanılarak işlenmesi hâlinde ceza bir kat artırılır (TCK m. 116 ve 119).
- Uzlaşma ve hırsızlık amacı: Konut dokunulmazlığının ihlali (m. 116) uzlaştırma kapsamındadır; uzlaşma sağlanır ve edim yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilebilir (CMK m. 253). Hırsızlık suçunun işlenmesi amacıyla konut dokunulmazlığının ihlali veya mala zarar verme hâlinde şikâyet aranmaz (TCK m. 142).
Mala zarar verme ve taşınmaz işgali
- Mala zarar: Başkasının taşınır veya taşınmaz malını kısmen veya tamamen yıkan, tahrip eden, yok eden, bozan, kullanılamaz hâle getiren veya kirleten kişi, mağdurun şikâyeti üzerine dört aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır; başkasının aracını çizmek de bu kapsamda değerlendirilebilir, hasar fotoğraflarını ve tespit tutanağını saklayın (TCK m. 151). Yakarak, yakıcı veya patlayıcı madde kullanarak, toprak kaymasına, çığ düşmesine, sele veya taşkına neden olarak ya da radyasyona maruz bırakarak işlenmesi hâlinde ceza bir katına kadar artırılır (TCK m. 152).
- Zararın giderilmesi: Suç tamamlandıktan sonra ve kovuşturma başlamadan önce zararın aynen geri verme veya tazmin yoluyla tamamen giderilmesi hâlinde cezanın üçte ikisine kadarı, kovuşturma başladıktan sonra hüküm verilmeden önce yarısına kadarı indirilir (TCK m. 168).
- İbadethane ve mezarlık: İbadethanelere, eklentilerine, buradaki eşyaya, mezarlara veya mezarlık tesislerine yıkmak, bozmak veya kırmak suretiyle zarar veren kişi bir yıldan dört yıla kadar hapisle, bu yerleri kirleten kişi üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır (TCK m. 153).
- Taşınmaz işgali: Bir hakka dayanmaksızın başkasına ait taşınmaz malı veya eklentilerini malikmiş gibi tamamen veya kısmen işgal eden, sınırlarını değiştiren ya da hak sahibinin yararlanmasını engelleyen kişiye, zarar görenin şikâyeti üzerine altı aydan üç yıla kadar hapis ve bin güne kadar adli para cezası verilir (TCK m. 154).
Sahtecilik, rüşvet, silah, sahte fatura ve örgüt iddiaları
- İmzanız taklit edildiyse: Belgenin aslını ve nasıl kullanıldığını gösteren kayıtları koruyun, değişiklik yapmayın. Belgenin resmî veya özel niteliği, kullanım şekli ve inceleme ihtiyacı değerlendirilir; şikâyet ve gerekiyorsa belgenin kullanıldığı işleme itiraz ayrı takip edilmelidir (TCK m. 204-212).
- Sahte belgeyi bilmeden kullanma: Suçun unsurları, kişinin bilgisi ve kastı somut delillerle incelenir; belgenin kimden alındığı, hangi işlemde kullanıldığı ve yazışmalar önemlidir. "Bilmiyordum" açıklaması tek başına dosyanın tamamı yerine geçmez (TCK m. 21, 30 ve 204-207).
- Rüşvet veya zimmet suçlaması: Görev ve yetki belgeleri, para veya mal hareketleri, teslim kayıtları ve iletişimler incelenir; suç tanımlarının koşulları farklıdır ve her usulsüz işlem aynı suçu oluşturmaz. İfade öncesinde isnat ve işlem zincirini birlikte değerlendirin (TCK m. 247-254).
- Ruhsatsız silah: Yalnızca TCK'ya bakılmaz; silahın niteliği, bulundurma veya taşıma fiili ve ilgili özel kanun hükümleri önemlidir. Ruhsat ve inceleme belgelerini saklayın; internette başka bir silah türü için yazılmış ceza bilgisini kendi dosyanıza doğrudan uygulamayın (TCK m. 5; 6136 sayılı Kanun).
- Sahte fatura: Vergisel işlemler yanında özel kanundaki koşullara göre ceza soruşturması da gündeme gelebilir; faturanın düzenlenmesi ve kullanılması, kişinin rolü ve kayıtlar ayrı incelenir (VUK m. 359). Bu konuda sahte fatura cezası yazısına bakabilirsiniz.
- Birden fazla kişiyle suçlanmak örgüt üyeliği demek değildir: Birlikte suç işleme iddiası ile örgüt suçlarının unsurları aynı değildir; yapı, bağ, süreklilik ve kişiye isnat edilen fiiller somut olarak değerlendirilir. Sadece kişi sayısından kesin sonuç çıkarılamaz (TCK m. 37-39 ve 220).
Sık yapılan hatalar
- Kanunu bilmemenin her durumda mazeret olacağını ya da hiç olmayacağını varsaymak; kaçınılmaz hata ayrı bir hâldir.
- Meşru savunmada saldırı bittikten sonra verilen karşılığı da savunma saymak.
- Kazada herkesin aynı cezayı alacağını düşünmek; her fail kendi kusurundan sorumludur.
- Bilirkişi raporundaki kusur dağılımına itiraz etmemek.
- Alkolün irade dışı alındığını belgelemeden savunmak.