Mağdur veya suçtan zarar gören, ilk derece mahkemesindeki kovuşturma evresinin her aşamasında hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olduğunu bildirerek kamu davasına katılabilir; katılma dilekçe verilerek veya duruşmada sözlü beyanla yapılır (CMK m. 237 ve 238). Katılan sıfatını alan kişi savcıya bağlı olmaksızın kanun yollarına başvurabilir ve cinsel saldırı gibi sayılan suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir (CMK m. 234 ve 242).
Bu yazı mağdurun soruşturma ve kovuşturma aşamasındaki haklarını, davaya katılmanın nasıl, ne zamana kadar ve hangi sonuçlarla yapılacağını, katılanın duruşmadaki yetkilerini, çocuk mağdurların ifadesinin alınmasını, mağdurun avukat görevlendirilmesi hakkını, yol masraflarını ve müsadere-iade başvurusunu anlatır. Ayrıntı için ceza davasına katılma yazısına bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Soruşturma aşamasında mağdurun hakları
- Davaya katılma: kim, ne zaman, nasıl?
- Katılanın duruşmadaki yetkileri
- Katılma, vazgeçme ve kanun yolları
- Avukat görevlendirilmesi: hangi suçlarda, kimler için?
- Çocuk ve savunmasız mağdurların ifadesi
- Tebligat, masraflar, hâkimin reddi ve müsadere
- Sık yapılan hatalar
Soruşturma aşamasında mağdurun hakları
Soruşturma aşamasında delillerin toplanmasını isteyebilir, gizliliği bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteyebilirsiniz. Vekilinizin aracılığıyla soruşturma belgelerini inceletebilir ve kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz edebilirsiniz (CMK m. 234). Müdafiin dosya inceleme ve örnek alma haklarından suçtan zarar görenin vekili de yararlanır; soruşturmada belirli ağır suçlarda inceleme hâkim kararıyla kısıtlanabilir (CMK m. 153/5 ve 234). Takipsizlik kararı verildiyse karar tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilir ve dilekçede dava açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller gösterilir (CMK m. 173).
Davaya katılma: kim, ne zaman, nasıl?
- Kimler katılabilir? Mağdur, suçtan zarar gören gerçek ve tüzel kişiler ile malen sorumlular, ilk derece mahkemesindeki kovuşturma evresinin her aşamasında hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olduklarını bildirerek kamu davasına katılabilir (CMK m. 237 ve 238).
- Karar: Katılma isteminin uygun olup olmadığına mahkeme, savcı, sanık ve varsa müdafiinin dinlenmesinden sonra karar verir; duruşma sırasında şikâyeti belirten ifade üzerine suçtan zarar görene davaya katılmak isteyip istemediği sorulur (CMK m. 238).
- İstinaf aşamasında katılma: Kanun yolu muhakemesinde davaya katılma isteğinde bulunulamaz. Ancak ilk derece mahkemesinde ileri sürülüp reddedilen veya karara bağlanmayan katılma istekleri kanun yolu başvurusunda açıkça belirtilmişse incelenip karara bağlanır (CMK m. 237/2).
- Katılma davayı durdurmaz: Tarihi belirlenmiş duruşma ve usule ilişkin diğer işlemler, vaktin darlığı yüzünden katılan çağrılamasa veya ona haber verilemese bile belirli gününde yapılır; bu yüzden tebligat adresinizi güncel tutun (CMK m. 240).
Katılanın duruşmadaki yetkileri
- Haklar: Mağdur ve şikâyetçi duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, tutanak ve belgelerden örnek isteme, tanıkların davetini isteme, kanunda sayılan hâllerde baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteme ve davaya katılmışsa kanun yollarına başvurma haklarına sahiptir (CMK m. 234/1).
- Tanık getirme: Mağdur veya şikâyetçi kovuşturma evresinde tanıkların davetini isteyebilir; mahkeme katılanın gösterdiği tanık veya uzman kişinin çağrılması isteğini reddederse katılan o kişileri mahkemeye getirebilir. Davayı uzatmak amacıyla yapılan talepler ise reddedilir (CMK m. 234 ve 178).
- Soru sorma: Katılan veya vekili duruşmada söz hakkına sahiptir. Cumhuriyet savcısı ve müdafi gibi katılan vekili avukat olarak doğrudan soru yöneltebilir; katılanın kendisi ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru sorar. Delillerin tartışılmasında önce katılana söz verilir (CMK m. 201 ve 216).
- Hâkimin reddi: Katılan veya vekili hâkimin reddi isteminde bulunabilir. Hâkim, suçtan zarar görmüşse veya mağdurla evlilik, hısımlık gibi ilişkisi varsa davaya bakamaz; bunların dışında tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebeplerle de ret istenebilir (CMK m. 22 ve 24).
- Mağdurun tanık olarak dinlenmesi: Mağdurun tanık olarak dinlenmesi hâlinde yemin hariç tanıklığa ilişkin hükümler uygulanır; yani mağdur yemin etmez ama çağrı, zorla getirme ve tanıklıktan çekinme kuralları da kural olarak geçerlidir (CMK m. 236/1 ve 233/2).
Katılma, vazgeçme ve kanun yolları
- Vazgeçme: Katılan vazgeçerse veya ölürse katılma hükümsüz kalır; ölmesi hâlinde mirasçılar katılanın haklarını takip etmek üzere davaya katılabilir. Vazgeçmeden önce şikâyetten vazgeçmenin davaya etkisini öğrenin (CMK m. 243).
- Savcıdan bağımsız kanun yolu: Katılan, Cumhuriyet savcısına bağlı olmaksızın kanun yollarına başvurabilir. Karar katılanın başvurusu üzerine bozulursa savcı işi yeniden takip eder; katılmadan önce verilmiş kararlar katılana tebliğ edilmez ve süre savcı için öngörülen süreye göre işler (CMK m. 241 ve 242).
- Katılma talebi reddedildiyse: Kanun yolları, katılan sıfatını almış olanlar ile katılma isteği karara bağlanmamış, reddedilmiş veya katılan sıfatını alabilecek surette suçtan zarar görmüş bulunanlar için açıktır; başvurunuzda katılma isteğinin reddine ilişkin kararı ayrıca gösterin (CMK m. 260 ve 237).
Avukat görevlendirilmesi: hangi suçlarda, kimler için?
Vekili bulunmayan mağdur veya suçtan zarar gören, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip suçları ile kadına karşı kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir (CMK m. 234 ve 239). Mağdur onsekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malulse ve vekili de yoksa istemi aranmaksızın bir vekil görevlendirilir. Katılan çocuk, sağır ve dilsiz veya kendini savunamayacak akıl hastası olduğunda da avukat görevlendirmesi için istem aranmaz (CMK m. 234/2 ve 239/2).
Çocuk ve savunmasız mağdurların ifadesi
- Bir defa dinlenme: Psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur aynı suça ilişkin soruşturma veya kovuşturmada tanık olarak kural olarak bir defa dinlenir; maddi gerçeğin ortaya çıkarılması bakımından zorunluluk varsa tekrar dinlenebilir. Özel ortamda uzman aracılığıyla da dinlenebilir (CMK m. 236).
- Sanıkla yüz yüze gelmemek: Savcı veya hâkim, ifade ve beyanının özel ortamda alınması gerektiğini ya da şüpheli veya sanıkla yüz yüze gelmesinde sakınca bulunduğunu değerlendiren çocuk veya mağdurların beyanlarını özel ortamda uzmanlar aracılığıyla alır (CMK m. 236/4).
- Cinsel istismar mağduru çocuk: Çocukların cinsel istismarına ilişkin soruşturmada mağdur çocuğun beyanı, bunlara yönelik hizmet veren merkezlerde Cumhuriyet savcısının nezaretinde uzmanlar aracılığıyla alınır; beyan ve görüntüler kayda alınır (CMK m. 236/5).
- Kayıtların saklanması: Bu kayıtlar dava dosyasında saklanır, kimseye verilmez ve gizliliği için tedbir alınır; yazılı tutanağa dönüştürülerek talepte bulunanlara verilebilir (CMK m. 236).
Tebligat, masraflar, hâkimin reddi ve müsadere
- Adres: Mağdur, şikâyetçi veya vekilinin dilekçelerinde ya da tutanağa geçirilmiş beyanlarında belirttikleri adresler tebligata esas alınır. Bu adrese çıkartılan çağrıya rağmen gelmeyen kimseye yeniden tebligat yapılmaz; adres yanlışlığı veya değişikliği bildirilmemişse adres araştırılmaz (CMK m. 235).
- Yol masrafı: Dava nakli veya adli tıp işlemleri nedeniyle yerleşim yeri dışına gitme zorunluluğu doğarsa mağdurun konaklama, iaşe ve ulaşım giderleri Harcırah Kanunu hükümlerine göre Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (CMK m. 234/4).
- Müsadere ve iade: Müsadere kararı verilmesi gereken hâllerde, kamu davası açılmamış ya da esasla beraber karar verilmemişse Cumhuriyet savcısı veya katılan mahkemeye başvurabilir. Hükümlere karşı savcı, katılan ve hak sahibi kişiler için istinaf yolu açıktır (CMK m. 256 ve 258).
Uygulamada dikkat edilecekler
Mağdur olarak ilk adımınız, olayı Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa bildirmek ve şikâyetçi olduğunuzu açıkça belirtmektir; davaya katılma talebi ise iddianame kabul edildikten sonra, kovuşturma evresinde ayrıca yapılır. Duruşma günü size çağrı kâğıdıyla bildirilecektir; dosyada belirttiğiniz adres ve iletişim bilgileri tebligata esas alındığı için adres değişikliğinizi hemen yazılı bildirin. Avukatınız varsa soruşturma belgelerini inceleyebilir ve örnek alabilir; avukatınız yoksa ve dosya sayılan suç türlerinden biriyse baro tarafından görevlendirme istemenizi savcılığa veya mahkemeye açıkça bildirin. Katılma, davayı sizin adınıza yürütülen ayrı bir dava hâline getirmez; ceza davası savcı tarafından yürütülür, siz ise katılan sıfatıyla belirli usul haklarını kullanırsınız. Zararınızın tazmini için ayrıca hukuk mahkemesinde dava açma yolu da vardır; bu konuda ceza davası sonrası tazminat davası yazısına bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Şikâyetçi olmak ile davaya katılmayı aynı sanmak.
- Güncel adres ve iletişim bilgisini dosyaya bildirmemek.
- İstinaf aşamasında ilk defa katılma talebinde bulunmak.
- Vazgeçme dilekçesinin davaya ve tazminat hakkına etkisini öğrenmeden imzalamak.
- Katılma talebi reddedildiğinde bu kararı kanun yolu başvurusunda ayrıca belirtmemek.