Kanuna göre akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim, özgürlüğü bağlayıcı ceza ve kendi isteği kısıtlama sebepleridir (TMK m. 404-408). Akıl hastalığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilebilir; kişi dinlenmeden savurganlık, bağımlılık, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim sebebiyle kısıtlanamaz (TMK m. 409). Kısıtlamaya kadar varmayan durumlarda ise kayyım veya yasal danışman atanabilir (TMK m. 426, 427 ve 429).
Bu yazı kısıtlama sebeplerini, kısıtlama kararının sonuçlarını ve kaldırılma şartlarını, kayyım ile vasi arasındaki farkı, yasal danışmanı ve koruma amacıyla kuruma yerleştirmeyi anlatır. Yaşlı yakınınız için vesayet gerekip gerekmediğini düşünüyorsanız, hangi durumları ve işlemleri belgelemeniz gerektiğini de burada bulabilirsiniz. Mahkeme kararı sonrası süreç için kısıtlama kararı yazımıza da göz atın.
Bu yazıda
- Kısıtlama sebepleri nelerdir?
- Rapor, dinlenme ve ilan
- Kısıtlının evlenmesi ve borç altına girmesi
- Kısıtlama nasıl kaldırılır?
- Kayyım, vasi ve yasal danışman farkı
- Koruma amacıyla kuruma yerleştirme
- Vesayet gerekiyorsa neleri belgelemelisiniz?
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Hangi durumlarda bir kişi kısıtlanır?
Kısıtlama, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin kanundaki sebeplerle sınırlanmasıdır. Küçüklük ise ayrıca vesayeti gerektiren bir hâldir (TMK m. 404-408).
- Akıl hastalığı ve akıl zayıflığı: Bu sebeple işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır (TMK m. 405).
- Savurganlık, alkol ve uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim: Bunlar sebebiyle kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve devamlı korunmaya muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden ergin kısıtlanır (TMK m. 406).
- Özgürlüğü bağlayıcı ceza: Kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezası varsa, isteği olmasa da gerekli görülürse kısıtlanabilir (TMK m. 407).
- Kendi isteği: Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir (TMK m. 408). Kendi isteğiyle kısıtlanan kişi, sebebin ortadan kalkmasına bağlı olarak bunun kaldırılmasını da isteyebilir (TMK m. 476).
- Küçükler: Gerek duyulduğunda henüz ergin olmayanların da kısıtlanmasına karar verilebilir; ancak karar ergin olduktan sonra sonuç doğurur. Kısıtlanan ergin çocuklar kural olarak vesayet altına alınmaz, velayet altında bırakılır (TMK m. 419).
Rapor, dinlenme ve ilan
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilebilir; hâkim kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir. Bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz (TMK m. 409). Kısıtlama kararı kesinleşince hemen kısıtlının yerleşim yerinde ve nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilan olunur; kısıtlama iyi niyetli üçüncü kişileri ilandan önce etkilemez (TMK m. 410). Görevleri sırasında vesayet altına alınmayı gerekli kılan durumu öğrenen idari makamlar, noterler ve mahkemeler bunu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır; velayet altında olmayan küçük için nüfus memurları da bildirir (TMK m. 404 ve 405). Vasi atanana kadar vesayet işleri zorunlu kılıyorsa vesayet makamı resen gerekli önlemleri alır; özellikle kısıtlanması istenen kişinin fiil ehliyetini geçici olarak kaldırabilir ve ona temsilci atayabilir (TMK m. 420).
Kısıtlı kişi evlenebilir, borç altına girebilir mi?
- Evlenme: Kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez. Hâkim, haklı sebep olmaksızın izin vermeyen yasal temsilciyi dinledikten sonra başvuran kısıtlının evlenmesine izin verebilir (TMK m. 127 ve 128).
- Borç: Ayırt etme gücüne sahip kısıtlılar, yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremez. Karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada rıza gerekmez (TMK m. 16).
Kısıtlama kararı nasıl kaldırılır?
Vesayeti gerektiren sebep ortadan kalkınca vesayet makamı vesayetin sona ermesine karar verir; kısıtlı ve ilgililerden her biri kaldırılmasını isteyebilir (TMK m. 472). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı yüzünden kısıtlanmış kişi üzerindeki vesayetin kaldırılmasına ancak kısıtlama sebebinin ortadan kalktığının resmî sağlık kurulu raporu ile belirlenmesi hâlinde karar verilebilir (TMK m. 474). Savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim sebebiyle kısıtlanan kişinin kaldırılmasını isteyebilmesi, en az bir yıldan beri bu sebeple ilgili şikâyete meydan vermemiş olmasına bağlıdır (TMK m. 475). Özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûmiyet sebebiyle kısıtlı bulunan kişi üzerindeki vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun biçimde sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar; hapis süresince de belirli şartlarda sona erdirilebilir (TMK m. 471).
Kayyım, vasi ve yasal danışman: farklar
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişiliği ve malvarlığıyla ilgili bütün menfaatlerini korur ve onu temsil eder; kayyım ise belirli işleri görmek veya malvarlığını yönetmek için atanır ve fiil ehliyetini etkilemez (TMK m. 403 ve 458).
- Temsil kayyımı: Ergin kişi hastalığı veya başka yerde bulunması gibi sebeple ivedi bir işini göremiyorsa, yasal temsilcinin menfaati ile küçüğün veya kısıtlının menfaati çatışıyorsa ya da yasal temsilcinin görevini yapmasına engel varsa atanır (TMK m. 426).
- Yönetim kayyımı: Bir kimse uzun süreden beri bulunamaz ve oturduğu yer de bilinemezse vesayet makamı bir yönetim kayyımı atar; terekede mirasçılık hakları belli değilse veya ceninin menfaatleri gerektiriyorsa da aynı yol izlenir (TMK m. 427).
- Yasal danışman: Kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen ergin kişiye, dava açma ve sulh olma, taşınmaz alım satımı, kefil olma gibi işlerde görüşü alınmak üzere atanır (TMK m. 429).
- Sona erme: Temsil kayyımlığı işin bitirilmesiyle; yönetim kayyımlığı ise atanmayı gerektiren sebebin ortadan kalkması veya kayyımın görevden alınmasıyla sona erer (TMK m. 477).
Koruma amacıyla kuruma yerleştirme
Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, ağır tehlike arz eden bulaşıcı hastalık veya serserilik sebeplerinden biriyle toplum için tehlike oluşturan ergin, kişisel korunması başka şekilde sağlanamıyorsa elverişli bir kuruma yerleştirilebilir (TMK m. 432). Resmî sağlık kurulu raporunun alınabilmesi için gerektiğinde kişi, hekim ön raporu üzerine en fazla yirmi gün süreyle sağlık kuruluşuna yerleştirilebilir; bu karara karşı bildirimden itibaren on gün içinde itiraz edilebilir (TMK m. 436). Kuruma yerleştirilen kişi veya yakınları karara karşı kendilerine bildirilmesinden başlayarak on gün içinde denetim makamına itiraz edebilir; bu hak, kurumdan çıkarılma isteminin reddi hâlinde de kullanılabilir (TMK m. 435). Hâkim ilgili kişiyi dinler, tahkikatı tamamlar ve gecikmeksizin en geç iki gün içinde kararını verir; karar basit yargılama usulüne göre verilir ve gerektiğinde ilgili kişiye adli yardım sağlanır (TMK m. 437).
Vesayet gerekebilir: hangi durumları belirtmelisiniz?
Yaşlı olmak tek başına her işlem için vesayet gerektirmez. Mahkeme kişinin işlemlerini yürütebilme durumunu, sağlık koşullarını ve korunma ihtiyacını birlikte değerlendirir (TMK m. 404-408). Bu yüzden başvurudan önce şunları hazırlayın: güncel sağlık bilgileri ve raporlar, kişinin hangi işlemlerde (banka, taşınmaz, kefalet, dava gibi) güçlük yaşadığı, bakım ve korunma ihtiyacının neden sürekli olduğu, varsa başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan davranışlar. Kısıtlamaya yetecek sebep yoksa ama korunma gerekiyorsa yasal danışman gibi daha hafif bir koruma yolu da düşünülebilir (TMK m. 429).
Sık yapılan hatalar
- Yaşlılığı tek başına kısıtlama sebebi saymak.
- Akıl hastalığı iddiasında resmî sağlık kurulu raporu almadan başvurmak.
- Kayyım atanmasını kişinin fiil ehliyetini kaldırdığını sanmak; kayyım atanması ehliyeti etkilemez.
- Kısıtlama kararı kaldırılırken yalnızca başvurmanın yeterli olduğunu düşünmek; akıl hastalığında sebebin kalktığı raporla belirlenmelidir.
- Kuruma yerleştirme kararına itiraz süresini kaçırmak.
Vesayet ve kısıtlama başvuruları sağlık belgelerine ve olayın somut koşullarına bağlıdır; dosyanızı bir avukatla birlikte hazırlamanız yararlı olur.