Arazinizde maden çıkması, maden üzerinde hak sahibi olmanız anlamına gelmez; madenler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır, arazi maliki ise irtifak, kamulaştırma ve zarar tazminatı gibi korunan haklara sahiptir (Maden Kanunu m. 4 ve 46). Mera, yaylak ve kışlaklar ise özel mülkiyete geçirilemez, zamanaşımıyla kazanılamaz; yalnızca kullanım hakkı belirli şartlarla verilir ve kiralanabilir (Mera Kanunu m. 4).
Bu yazı maden ruhsatı verilen sahadaki arazi sahibinin hangi haklara sahip olduğunu, ruhsat süreleri ve devrini, üretim ve sevk kurallarını, merada otlatma ve yararlanma şartlarını, mera tecavüzünde başvuru yolunu ve merada maden veya turizm yatırımı için amaç değişikliğini anlatır. Orman alanındaki maden izni için orman izinleri ve orman suçları yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Arazimde maden çıkarsa maden bana mı aittir?
- Arama dönemi: irtifak, intifa ve süreler
- İşletme dönemi: kamulaştırma, zarar ve iade
- Ruhsatın devri, mühendis, proje uyumu ve sevk fişi
- Ruhsat sona erince kuyular ve galeriler
- Mera, yaylak ve kışlak: kullanım ve yasaklar
- Mera kullanım şartları ve tecavüz bildirimi
- Amaç değişikliği: maden, turizm ve kamu yatırımı
Arazimde maden çıkarsa maden bana mı aittir?
Hayır. Maden Kanunu m. 4’e göre madenler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır ve içinde bulundukları arzın mülkiyetine tabi değildir. Arazinin maliki olmak maden üzerinde hak sahibi yapmaz; maden arama ve işletme hakları kanunda öngörülen ruhsat sistemiyle verilir. Bu, arazi sahibinin hiçbir hakkı olmadığı anlamına gelmez: ruhsat sahibinin arazinize girmesi, onu kullanması ve gerekirse kamulaştırması belirli koşullara bağlıdır ve zararınız tazmin edilir.
Arama dönemi: irtifak, intifa ve süreler
Arama döneminde madenci, özel mülkiyete konu taşınmaz üzerinde kullanma amacına özgü olmak üzere belli süreler için Genel Müdürlüğe başvurarak irtifak veya intifa hakkı tesisi isteyebilir. Bu hakkın karşılığı Kamulaştırma Kanunu’na uygun seçilecek bilirkişilerce tespit edilir (m. 46). Karşılığın nasıl belirlendiğini ve hangi sürelerle sınırlı olduğunu ruhsat belgelerinden okuyun.
Arama ruhsatının düzenlenmesinden sonraki ilk bir yıl ön arama dönemidir. Ardından genel arama dönemi dördüncü grup madenlerde iki yıl, diğer madenlerde bir yıldır. Dördüncü grup madenlerde genel arama yükümlülükleri yerine getirilirse dört yıllık detay arama dönemine hak sağlanır (m. 17). Süreleri bilmek, arazinizdeki faaliyetin ne zamana kadar sürebileceğini kestirmenizi sağlar.
İşletme dönemi: kamulaştırma, zarar ve iade
İşletme ruhsatı aşamasında gerekli taşınmaz, taraflar anlaşamazsa ve ruhsat sahibinin talebi üzerine Bakanlıkça kamu yararı bulunduğuna karar verilirse kamulaştırılır. Kamulaştırma, Kamulaştırma Kanunu hükümlerine göre yapılır; masraf ve bedel işletme ruhsatı sahibince ödenir (m. 46). Bedel itirazları için kamulaştırma bedeline itiraz yazımıza bakılabilir.
Faaliyetler sırasında sahaya zarar verilmesi hâlinde ruhsat sahibi, adli mercilerce tespit edilecek tazminatı arazi sahibine ödemek ve sahayı kullanılabilir durumda terk etmekle yükümlüdür; zararı fotoğraf ve tespitle belgelemeniz ileride işinize yarar. Kamulaştırılan taşınmazın maden işletme faaliyetleri için lüzum kalmadığı Genel Müdürlükçe tespit edilirse, rayiç bedeli ödenmek kaydıyla eski sahibine iade edileceği tebliğ edilir. Eski sahibi taşınmazı altı ay içinde almak istemezse taşınmaz Hazineye kalır (m. 46).
Ruhsatın devri, mühendis, proje uyumu ve sevk fişi
İşletme izni devredilemez; işletme ruhsatı ise bir bütün olarak ve yönetmelikte belirtilecek esaslar çerçevesinde devredilebilir (m. 27). Ruhsatı devralmayı düşünüyorsanız önce ruhsatın durumunu ve yönetmelikteki şartları kontrol edin. Kaynak tuzlaları hariç, maden ruhsat sahalarındaki işletme faaliyetleri maden mühendisi nezaretinde yapılır; işletme faaliyetlerinde asgari bir maden mühendisinin daimi olması ve gerektiğinde diğer meslek disiplinlerinden mühendis istihdamı zorunludur, aksi hâlde idari yaptırım uygulanır (m. 31).
İşletme projesine aykırı faaliyet tespit edilirse ruhsat sahibine projeye uygun çalışması için altı aya kadar süre verilir; bu süre sonunda aykırılık sürerse idari para cezası verilir ve üretim durdurulur. İşletme açısından tehlikeli aykırılıklarda üretim doğrudan durdurulur (m. 29). Üretilen madenin sevk fişi ile sevkiyatı zorunludur; konveyör ve boru hattı ile sevkiyat gibi özel durumlara ilişkin esaslar yönetmelikle belirlenir ve sevk fişi olmaksızın maden sevk edildiğinin tespiti hâlinde kanunda öngörülen yaptırımlar uygulanır (m. 12). Komşu arazi sahibi olarak ocaktan kamyonlarla sevkiyat yapıldığını görüyorsanız sevk fişi sorgulaması için ilgili idareye başvurabilirsiniz.
Özetle arazi sahibi olarak izlemeniz gereken sıra şudur: ruhsatın kime ait olduğunu ve hangi aşamada (arama veya işletme) bulunduğunu öğrenin; irtifak veya intifa bedelinin bilirkişi marifetiyle belirlendiğini hatırlayın; sahada başlamadan önceki durumu fotoğraf ve tutanakla kayda geçirin; zarar doğarsa tespit isteyin ve tazminatı adli mercilerde talep edin. Ruhsat sahibiyle yapacağınız her anlaşmayı yazılı yapmak, ileride bedel ve terk koşulları konusunda tartışmayı önler.
Ruhsat sona erince kuyular ve galeriler kime kalır?
Arama veya işletme ruhsatının feshi, sürenin bitmesi ya da terk nedeniyle sona ermesi hâlinde kuyular, galeriler ve bunların korunması için yapılmış iksa tesisleri tazminat verilmeksizin Devlete geçer; bunun dışında kalan tesis, vasıta, alet ve malzeme ruhsat sahibine aittir (m. 33). Arazi sahibi olarak sahanın terk edilirken kullanılabilir durumda bırakılması hakkınızı hatırlatın ve gerekirse tespit isteyin.
Mera, yaylak ve kışlak: kullanım ve yasaklar
Mera, yaylak ve kışlaklar özel mülkiyete geçirilemez, sınırları daraltılamaz, amacı dışında kullanılamaz ve bunlara zaman aşımı uygulanamaz; ancak kullanım hakkı kiralanabilir. Kiralama ilkeleri yönetmelikle belirlenir (Mera Kanunu m. 4). Bir yeri uzun süre kullanmış olmanız, meranın hukuki niteliğini değiştirmez ve zamanaşımıyla mülk edinmenizi sağlamaz.
Mera, yaylak ve kışlağa komisyonun tahsis kararında belirtilen miktardan fazla hayvan sokulamaz. Bakım ve ıslah sonucu kapasite artarsa köy veya belediye teklifiyle ya da doğrudan komisyonca yeniden tespit yapılarak otlatılacak hayvan miktarı artırılabilir (m. 23).
Mera kullanım şartları ve tecavüz bildirimi
Çiftçi ailelerinin bir mera, yaylak ve kışlaktan yararlanabilmesi için bu yerin bulunduğu köy veya belediye sınırları içinde, tahsisin yapıldığı tarihte en az altı aydan beri ikamet etmesi gerekir; Devletçe naklen yerleştirilenler için bu şart aranmaz. Başka yere yerleşme amacıyla bulundukları yeri terk eden çiftçi aileleri yararlanma hakkını kaybeder; sürekli ikamet amacıyla geri dönerlerse bu hak komisyon kararıyla tanınabilir. Köy sınırında arazinizin olması, tahsis kararı kapsamına girmiyorsanız meradan yararlanmanız için yeterli değildir (m. 22).
Mera, yaylak ve kışlaklara tecavüz olduğunda muhtarlar ve belediye başkanları durumu derhal Bakanlık il veya ilçe müdürlüğüne bildirmekle yükümlüdür; il ve ilçe müdürlükleri de valilik veya kaymakamlığa bildirir. İhbarınızı muhtara yazılı yapıp tarihli kayıt almanız ispat açısından yararlıdır. Muhtarlar ve belediye başkanları, meraların ve sınır işaretlerinin korunmasından ve tahsis amacına göre en iyi şekilde kullanılmasının sağlanmasından sorumludur; ilgili köy ve belediyelerde Mera Yönetim Birlikleri kurulur ve bunların kuruluş ve çalışma esasları yönetmelikle belirlenir (m. 19).
Merada hak iddia eden çiftçi ailesi iseniz tahsis kararında adınızın ve hayvan miktarınızın yazılı olup olmadığını muhtarlıktan öğrenin. Komşu köylerle sınır ve otlatma uyuşmazlıkları çoğunlukla bu belgeler üzerinden çözülür; kullanım fiiliyeti tek başına hak doğurmaz. Meranın sınırlarının daraltıldığını düşünüyorsanız sınır işaretlerinin fotoğrafını çekerek Bakanlık il veya ilçe müdürlüğüne yazılı bildirim yapın.
Amaç değişikliği: maden, turizm ve kamu yatırımı
Tahsis amacı değiştirilmedikçe mera, yaylak ve kışlaktan kanunda gösterilenden başka şekilde yararlanılamaz. Arama sonunda rezervi belirlenen maden faaliyeti, turizm yatırımları ve kamu yatırımları gibi sayılan zorunlu hâllerde, ilgili müdürlüğün talebi ve komisyon ile defterdarlığın uygun görüşü üzerine valilikçe tahsis amacı değiştirilebilir (m. 14). Dolayısıyla meranın madene veya turizme açılması için tahsis amacı kararı gerekir ve bu karar sizin de başvurabileceğiniz idari işlemdir; kararın tebliğ veya ilan tarihini takip edin.