Mal rejimi sözleşmesi yapmadıysanız evliliğinizde kanunen "edinilmiş mallara katılma" rejimi uygulanır (TMK m. 202). Bu rejimi evlenmeden önce de sonra da sözleşmeyle değiştirebilir; mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığını seçebilirsiniz (TMK m. 203). Sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır (TMK m. 205). Eşin malvarlığı borca batıksa veya mal bilgisi vermiyorsa mahkemeden mal ayrılığı da isteyebilirsiniz (TMK m. 206).
Bu yazı mal rejimi sözleşmesinin nasıl yapıldığını, kanunun saydığı rejimlerin birbirinden farkını ve mahkeme kararıyla mal ayrılığına geçişin şartlarını anlatır. Boşanmada malların fiilen nasıl paylaşıldığı için boşanmada mal paylaşımı yazımıza da bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Sözleşme yapmadıysanız hangi rejim geçerlidir?
- Mal rejimi sözleşmesi ne zaman ve hangi şekilde yapılır?
- Mal ayrılığı ve paylaşmalı mal ayrılığı
- Genel ve sınırlı mal ortaklığı
- Mahkemeden mal ayrılığı istemek
- Rejimin eşler arasındaki borçlara ve mal yönetimine etkisi
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Sözleşme yapmadıysanız hangi rejim geçerlidir?
Edinilmiş mallara katılma rejimi kendiliğinden geçerlidir. Kanun, eşler arasında bu rejimin uygulanmasını asıl kabul eder; eşler isterse kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini mal rejimi sözleşmesiyle seçebilir (TMK m. 202). Yani evlenirken noterde bir işlem yapmadıysanız yasal rejim içindesiniz demektir. Bu rejimde evlilik süresince karşılığı verilerek edinilen mallar edinilmiş mal sayılır; boşanmada ya da eşlerden birinin ölümünde artık değere katılma hesabı yapılır.
Mal rejimi sözleşmesi ne zaman ve nasıl yapılır?
Sözleşme evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Taraflar istedikleri mal rejimini yalnızca kanunda yazılı sınırlar içinde seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilir (TMK m. 203). Bu nedenle "evlendikten sonra mal ayrılığına geçebilir miyiz?" sorusunun cevabı evettir.
- Şekil: Sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Evlenme başvurusu sırasında seçtiğiniz mal rejimini yazılı olarak bildirmeniz de mümkündür. Sözleşmenin taraflarca ve gerektiğinde yasal temsilcilerince imzalanması zorunludur (TMK m. 205).
- Ehliyet: Sözleşme ancak ayırt etme gücüne sahip olanlarca yapılabilir. Küçükler ve kısıtlılar yasal temsilcilerinin rızasını almak zorundadır (TMK m. 204).
- Seçenekler: Seçebileceğiniz rejimler kanunda sayılanlarla sınırlıdır; kendi icat ettiğiniz bir rejim geçerli olmaz.
- Yeni sözleşme: Eşler her zaman yeni bir sözleşmeyle önceki veya başka bir rejimi kabul edebilir (TMK m. 208).
Sözleşmeyle neler kararlaştırılabilir?
Yasal rejim içinde kalarak da bazı değişiklikler yapabilirsiniz. Eşler, bir mesleğin icrası veya işletme faaliyeti sebebiyle doğan ve normalde edinilmiş mallara girecek değerlerin kişisel mal sayılacağını kabul edebilir; kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mala girmeyeceğini de kararlaştırabilirler (TMK m. 221). Artık değere katılmada da sözleşmeyle başka bir esas benimsenebilir. Ancak boşanma veya iptal hâlinde farklı bir paylaşımın geçerli olması için bunun mal rejimi sözleşmesinde açıkça öngörülmesi gerekir; ortak olmayan çocukların saklı payları da zedelenemez (TMK m. 237 ve 238).
Mal ayrılığı rejimi
Mal ayrılığında eşlerden her biri yasal sınırlar içinde kendi malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf haklarını korur. Bu rejimde ispat ve borç sorumluluğu bakımından paylaşmalı mal ayrılığı hükümleri uygulanır (TMK m. 242 ve 243).
- İspat: Belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden bunu ispatlamak zorundadır. Hangisine ait olduğu ispatlanamayan mallar paylı mülkiyette sayılır (TMK m. 243 ve 245). Fatura, banka dekontu ve ödeme kayıtlarını saklamanız bu yüzden önemlidir.
- Borçlar: Eşlerden her biri kendi borçlarından bütün malvarlığıyla sorumludur; diğer eşin borcundan kendi malvarlığınızla sorumlu olmazsınız (TMK m. 243 ve 246).
Paylaşmalı mal ayrılığı nasıl işler?
Her eş kendi malvarlığını yönetir; rejim sona erince bazı mallar eşit paylaşılır. Rejim kurulduktan sonra edinilip ailenin ortak kullanımına özgülenmiş mallar ile ailenin ekonomik geleceğini güvenceye almaya yönelik yatırımlar eşler arasında eşit paylaşılır (TMK m. 244 ve 250). Manevî tazminat alacakları, miras yoluyla edinilen mallar ve karşılıksız kazandırmada bulunanın açık iradesinden aksi anlaşılmadıkça bağış ve vasiyetle edinilen mallar bu paylaşıma girmez (TMK m. 250).
- Katkı: Paylaştırma dışı kalan, eşe ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına karşılık almadan katkıda bulunduysanız rejimin sona ermesinde katkınız oranında hakkaniyete uygun bir bedel isteyebilirsiniz (TMK m. 249).
- Mal kaçırma: Eşlerden biri diğerinin payını azaltmak kastıyla paylaşmadan önce bir malı karşılıksız elden çıkarırsa hâkim denkleştirme bedelini hakkaniyete uygun belirler. Rejimin sona ermesinden önceki bir yıl içinde rızasız yapılan olağan dışı bağışların bu kastla yapıldığı varsayılır (TMK m. 251).
- Kusurlu eş: Zina veya hayata kast nedeniyle boşanmada hâkim kusurlu eşin payını hakkaniyete uygun biçimde azaltabilir veya kaldırabilir; bu hâkimin takdirindedir (TMK m. 252).
- Paylaştırma: Asıl olan malların ayın olarak paylaştırılmasıdır; buna olanak yoksa bedel eklenerek paylar denkleştirilir. Bedel malların tasfiye anındaki sürüm değerine göre hesaplanır ve borçlu eş ciddî güçlük hâlinde ödemenin ertelenmesini isteyebilir (TMK m. 253). Paylı mülkiyetteki malın kendisine verilmesini isteyen eşin üstün yararı olduğunu ispatlaması gerekir (TMK m. 248).
- Sona erme: Rejim eşlerden birinin ölümü veya başka bir rejimin kabulüyle sona erer; boşanma, iptal veya mahkeme kararıyla mal ayrılığında dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m. 247). Eş ölürse sağ kalan eş ev eşyası ve birlikte yaşanan konut için, miras ve paylaşmadan doğan hakkına mahsup edilmek üzere mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir (TMK m. 255).
Genel ve sınırlı mal ortaklığı
Mal ortaklığında eşlerin malları ortak bir bütün oluşturur. Genel mal ortaklığında kanunen kişisel mal sayılanlar dışındaki mallar ve gelirler ortaklık malıdır; eşler ortaklık mallarına bölünmemiş bir bütün olarak sahip olur ve hiçbiri ortaklık payı üzerinde tek başına tasarruf edemez (TMK m. 257). Sınırlı mal ortaklığında ortaklık yalnızca edinilmiş mallardan oluşur; kişisel malların gelirleri de buna dahildir. Eşler belirli malvarlığı değerlerini veya türlerini ortaklık dışında tutabilir (TMK m. 258 ve 259).
- Kişisel mallar: Mal rejimi sözleşmesi, üçüncü kişinin karşılıksız kazandırması veya kanunla belirlenir. Yalnızca kişisel kullanıma ayrılmış eşya ile manevî tazminat alacakları kanundan dolayı kişisel maldır (TMK m. 260).
- İspat: Bir malın eşin kişisel malı olduğu ispatlanmadıkça tüm malvarlığı değerleri ortaklık malı sayılır (TMK m. 261). Kişisel mal iddiasında bulunan eşin belge sunması bu yüzden belirleyicidir.
- Yönetim: Olağan yönetim sınırları içinde her eş ortaklığı yükümlülük altına sokabilir ve ortak mallarda tasarrufta bulunabilir. Olağan yönetim dışındaki işlerde eşler ancak birlikte veya biri diğerinin rızasını alarak işlem yapabilir (TMK m. 262 ve 263).
- Miras: Eşlerden biri, diğerinin rızası olmadan ortaklık mallarına girecek bir mirası reddedemez; tereke borca batıksa mirası kabul de edemez. Rıza alınamazsa yerleşim yeri mahkemesine başvurulabilir (TMK m. 265).
- Borçlar: Her eş kanundaki ortaklık borçları dışındaki borçlardan kişisel malları ve ortaklık mallarının değerinin yarısı kadarıyla sorumludur; evlilik birliğini temsilden doğan borçlarda ortaklık malları da sorumludur (TMK m. 268 ve 269).
- Boşanma: Her eş kişisel mallarını geri alır, kalan ortaklık malları yarı yarıya paylaşılır (TMK m. 277). Eşlerden birinin iflasına karar verilirse ortaklık kendiliğinden mal ayrılığına dönüşür; haciz sebebiyle zarar gören alacaklı da mal ayrılığı kararı isteyebilir (TMK m. 209 ve 210).
Mahkemeden mal ayrılığı nasıl istenir?
Haklı sebep varsa hâkim, eşlerden birinin isteğiyle mevcut rejimin mal ayrılığına dönüşmesine karar verebilir (TMK m. 206). Diğer eşin malvarlığının borca batık olması veya ortaklıktaki payının haczedilmiş olması bu sebeplerdendir; malvarlığı, geliri, borçları veya ortaklık malları hakkında bilgi vermekten kaçınması da haklı sebep sayılır. Dava, eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılır; eşler farklı yerlerde oturuyorsa ikisinden birinin mahkemesi seçilebilir (TMK m. 207). Mal ayrılığına geçişi gerektiren sebep ortadan kalkarsa hâkim, eşlerden birinin isteğiyle eski rejime dönülmesine de karar verebilir (TMK m. 208).
Rejim eşler arasındaki borçları ve mal yönetimini nasıl etkiler?
- Envanter: Eşlerden her biri diğerinden her zaman mallarının resmî senetle envanterinin yapılmasını isteyebilir. Malların getirilmesinden başlayarak bir yıl içinde yapılan envanter, aksi ispatlanmadıkça doğru kabul edilir (TMK m. 216).
- Eşler arası borç: Mal rejimi eşler arasındaki borçların muaccel olmasını önlemez. Borcun ödenmesi borçlu eşi evlilik birliğini tehlikeye düşürecek derecede güçlüklere sokacaksa o eş süre isteyebilir (TMK m. 217).
- Yönetimin devri: Eşlerden biri açık veya örtülü olarak mallarının yönetimini diğer eşe bırakmışsa, aksi kararlaştırılmadıkça vekâlet hükümleri uygulanır (TMK m. 215).
- Tasfiye davası: Boşanma, iptal veya mahkemece mal ayrılığı kararında bu davalarda yetkili mahkeme tasfiye davasına da bakar. Ölümde ölenin son yerleşim yeri mahkemesi, diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 214).
Sık yapılan hatalar
- Sözleşmeyi adi yazılı belgeyle yapıp geçerli sanmak; kanun noterde düzenleme veya onaylamayı arar.
- Kanunda olmayan bir paylaşım oranı ya da rejimi sözleşmeye yazmak.
- Kişisel mal olduğunu iddia ettiği değerin belgesini saklamamak; ispat yükü iddia edendedir.
- Eşin mal kaçırdığını fark edince mal rejiminin sona erme tarihini ve son bir yıldaki bağışları kontrol etmemek.
- Mal ayrılığı sözleşmesinin alacaklılara karşı sorumluluğu ortadan kaldırdığını düşünmek; her eş kendi borcundan bütün malvarlığıyla sorumludur.
Her aile için uygun rejim farklıdır; sözleşmeye geçmeden önce malvarlığınızı ve borçlarınızı belgeleriyle birlikte bir avukatla gözden geçirmeniz yararlı olur.