Patent, yeni olan, buluş basamağı içeren ve sanayiye uygulanabilir teknik buluşlara verilir; koruma süresi yirmi yıldır, faydalı modelde ise on yıldır (SMK m. 82, 83 ve 101). Buluşu başvurudan önce açıklamak yenilik şartını bozabilir; yalnızca başvurudan önceki on iki ay içinde buluşu yapanın açıklaması istisnadır (SMK m. 84).
Bu yazı, patentlenebilirlik şartlarını, buluşu önce açıklamanın sonuçlarını, başvuru ve itiraz sürelerini, yıllık ücret ve koruma süresini, patent ile faydalı model arasındaki farkları ve hükümsüzlük ile zorunlu lisansı anlatır.
Bu yazıda
- Patent hangi buluşlara verilir?
- Buluşu açıklamak başvuruyu etkiler mi?
- Başvuru aşamaları ve süreler
- Koruma süresi, yıllık ücret ve hakkın sona ermesi
- Patent ile faydalı model arasındaki farklar
- Patent hakkı ihlal edilirse neler yapılabilir?
Patent hangi buluşlara verilir?
Kısa cevap: Teknolojinin her alanındaki buluşlara, yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir (SMK m. 82). Her fikir patentlenemez; koruma teknik bir buluşa bağlıdır.
Tekniğin bilinen durumuna dahil olmayan buluş yenidir. Konunun uzmanına göre tekniğin bilinen durumundan aşikâr biçimde çıkmayan buluş da buluş basamağı içerir. Başvurudan önce kamuya yapılan açıklamalar yenilik değerlendirmesini etkileyebilir. Yenilik değerlendirmesinde yalnızca Türkiye’de araştırma yapmak yeterli olmayabilir; teknik alanı ve mevcut açıklamaları geniş çaplı incelemek gerekir (SMK m. 83).
Kanun bazı konuları buluş saymaz. Bilgisayar programları, iş faaliyetlerine ilişkin plan ve yöntemler, keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler buluş niteliğinde sayılmaz; ancak bunların yalnızca kendileri patentlenemez, başvuru bu konularla ilgili bir teknik çözüm içeriyorsa durum ayrıca değerlendirilir. İnsan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis yöntemleri ile cerrahi yöntemler dahil tüm tedavi yöntemlerine patent verilmez; ancak bu yöntemlerde kullanılan ürünler, özellikle madde ve terkipler için bu yasak uygulanmaz (SMK m. 82).
Buluşu açıklamak başvuruyu etkiler mi?
Kısa cevap: Etkileyebilir. Kanuna göre başvuru tarihinden önceki on iki ay içinde buluşu yapan tarafından yapılan açıklama, patent veya faydalı model verilmesini etkilemez; ancak bu istisnayı ileri süren taraf şartların gerçekleştiğini ispatlamakla yükümlüdür (SMK m. 84). Yine de açıklamadan önce başvuru yapmak çok daha güvenlidir.
Fuarda anlatma, ürün sunumu, makale veya sosyal medya paylaşımı gibi her açıklamanın tarihini ve içeriğini kaydedin. Gizlilik sözleşmesi ise patent başvurusunun yerine geçmez: o yalnızca taraflar arasında koruma sağlar, tescil veya patent hakkı doğurmaz. Çalışanlarla, tedarikçilerle ve yatırımcılarla paylaşım yapmadan önce hem gizlilik hem de başvuru takvimini birlikte planlayın.
Yurt dışında yapılmış ilk başvurunun Türkiye’de süre kazandırması da ayrı bir kuraldır: Paris Sözleşmesi veya DTÖ anlaşmasına taraf bir devlette usulüne uygun başvuru yapan kişi veya halefi, aynı buluş için Türkiye’de başvuru yapmak amacıyla ilk başvuru tarihinden itibaren on iki aylık süre içinde rüçhan hakkından yararlanır (SMK m. 93).
Başvuru aşamaları ve süreler
Kısa cevap: Patent sürecinde süreler birbirini izler ve kaçırılan her süre başvurunun geri çekilmiş sayılmasına yol açabilir. Başvuru belgeleri, araştırma, yayım, inceleme ve itiraz aşamalarını bir takvime bağlayın.
- Başvuru: Başvuru formu, buluşu açıklayan tarifname, istemler, atıf yapılan resimler, özet ve başvuru ücretinin ödendiğini gösteren bilgi gerekir. Buluşu yapan başvuruda belirtilir; isminin gizli tutulmasını da isteyebilir. Başvuru sahibi buluşu yapan değilse hakkı nasıl elde ettiğini açıklamalıdır (SMK m. 90).
- Araştırma talebi: Başvuruyla birlikte veya başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde ücret ödenerek yapılır; aksi takdirde başvuru geri çekilmiş sayılır (SMK m. 96).
- Yayım: Başvuru veya varsa rüçhan tarihinden itibaren on sekiz aylık sürenin dolması ya da erken yayım talebi üzerine başvuru Bültende yayımlanır. Yayımdan itibaren üçüncü kişiler patentlenebilirliğe ilişkin görüş sunabilir (SMK m. 97).
- İnceleme talebi: Araştırma raporunun bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde ücret ödenerek yapılır; aksi takdirde başvuru geri çekilmiş sayılır. Patentin verilmesi, Kurumun geçerlilik garantisi anlamına gelmez (SMK m. 98).
- İtiraz: Üçüncü kişiler, patent verilmesi kararının Bültende yayımlanmasından itibaren altı ay içinde ücretini ödeyerek belirli gerekçelerle itiraz edebilir; örneğin patentlenebilirlik şartlarının taşınmadığı veya buluşun yeterince açıklanmadığı ileri sürülebilir (SMK m. 99).
Güncel ücretleri Kurumdan öğrenin; ücret tutarları yazıda verilmemiştir. Başvuru dosyasını hazırlarken buluşun tüm teknik ayrıntısını tarifnamede açıkça anlatın, korunmasını istediğiniz unsurları istemlerde net yazın ve başvuru tarihinden önce hiçbir ayrıntıyı kamuya açmayın; çünkü koruma kapsamı sonradan istemlerle belirlenir ve eksik anlatılan bir unsuru sonradan eklemek çoğu zaman mümkün olmaz.
Koruma süresi, yıllık ücret ve hakkın sona ermesi
Kısa cevap: Başvuru tarihinden başlamak üzere patentin koruma süresi yirmi yıl, faydalı modelin koruma süresi on yıldır ve bu süreler uzatılamaz. Koruma boyunca yıllık ücretlerin ödenmesi gerekir (SMK m. 101).
Yıllık ücret vadesinde ödenmezse ek ücretle birlikte vadeyi takip eden altı ay içinde ödenebilir. Bu sürede de ödenmezse patent hakkı vade tarihi itibarıyla sona erer; sona ermeye ilişkin bildirimden itibaren iki ay içinde telafi ücreti ödenirse hak yeniden geçerlilik kazanır (SMK m. 101). Bu nedenle ücret takvimini ve ödeme dekontlarını düzenli izlemek gerekir; resmî takvimi bilmemek hak kaybına yol açabilir.
Patent isteme hakkı buluşu yapana veya haleflerine aittir ve devredilebilir. Buluş birlikte yapılmışsa hak, aksi kararlaştırılmamışsa hepsine aittir; aynı buluşu birden çok kişi bağımsız olarak yapmışsa, önceki tarihli başvurunun yayımlanmış olması şartıyla daha önce başvuran hak sahibidir (SMK m. 109). Buluşçu ile patent sahibi bu yüzden farklı kişiler olabilir; çalışan buluşlarında hizmet buluşuna ilişkin özel bildirim ve hak talebi kuralları ayrıca uygulanır.
Patent ile faydalı model arasındaki farklar
Kısa cevap: İkisi aynı koruma değildir. Faydalı model için yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik aranır; koruma süresi on yıldır. Kimyasal, biyolojik, eczacılıkla ilgili ve biyoteknolojik buluşlar ile usuller faydalı model ile korunmaz (SMK m. 142). Faydalı model verildikten sonra patentteki itiraz usulü işletilemez, yalnızca mahkemeden hükümsüzlük istenebilir (SMK m. 143).
Daha hızlı görünen yolu seçmeden önce buluşunuzun teknik niteliğini ve ticari kullanım amacını belirleyin. Faydalı model daha kısa korumayla sonuçlanır ve kapsam dışı konular daha geniştir; patent ise daha uzun koruma sağlar ama inceleme süreci ve itiraz imkânı da buna göre uzar. Üçüncü kişilerin itirazına açık bir sürece hazırlıklı olmak ve buluşunuzun hangi aşamada kamuya açılacağını önceden belirlemek, hangi yolun amaca uygun olduğunu seçmenin pratik ölçütüdür. Kararsızsanız başvuru yapmadan önce teknik niteliği ve kullanım amacını bir uzmanla birlikte değerlendirin.
Patent hakkı ihlal edilirse neler yapılabilir?
Kısa cevap: Patent sahibi, izinsiz olarak patent konusu ürünün üretilmesini, satılmasını, kullanılmasını, ithal edilmesini, patentli usulün kullanılmasını ve usulle elde edilen ürünlerin satılmasını önleyebilir. Özel amaçlı ticari olmayan ve deneme amaçlı fiiller patent hakkının kapsamı dışındadır (SMK m. 85).
Korumanın kapsamını belirleyen şey istemlerdir; tarifname ve resimler istemlerin yorumunda kullanılır. Tecavüzün ileri sürüldüğü tarihte istemlerde belirtilen unsurlara eşdeğer unsurlar da dikkate alınır (SMK m. 89). Bu yüzden patent başlığının benzemesi tek başına ihlal anlamına gelmez; istemlerle karşılaştırma yapmak gerekir.
Hükümsüzlük davası ise patentin koruma süresince veya hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde, sicile patent sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılabilir; karar geçmişe etkilidir (SMK m. 138 ve 139). Patent sahibi patentini kullanmazsa da, kararın yayımından itibaren üç yıl veya başvuru tarihinden itibaren dört yıldan hangisi daha geç bitiyorsa o sürenin bitiminden sonra ilgili herkes, kullanılmama veya yetersiz kullanım gerekçesiyle mahkemeden zorunlu lisans isteyebilir (SMK m. 129 ve 130).
İhlal ve tazminat süreci için sınai hak ihlali yazımıza bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Fuarda veya internette anlattıktan sonra başvuru yapmayı düşünmek,
- Gizlilik sözleşmesini patent başvurusu yerine koymak,
- Araştırma ve inceleme sürelerini kaçırmak,
- Yıllık ücretleri takip etmemek,
- Faydalı modelin kapsam dışı bıraktığı bir buluş için bu yolu seçmek.