Sınai hakkınız ihlal edilirse tespit, önleme, durdurma, maddi ve manevi tazminat, elkoyma, imha ve karar ilanı isteyebilirsiniz (SMK m. 149). Tazminat davasında zamanaşımı, zararı ve sorumluyu öğrendiğiniz tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıldır (TBK m. 72); bu yüzden delilleri ve tarihleri hemen kaydedin.
Bu yazı, marka, patent ve tasarım ihlalinde isteyebileceğiniz hukuki yolları, tazminatın hesaplanmasını, ihtiyati tedbirin şartlarını, tedbir sonrası dava açma ve itiraz sürelerini, zamanaşımını ve taklit ürünle karşılaştığınızda delil toplamayı anlatır.
Bu yazıda
- Sınai hak ihlalinde mahkemeden neler istenebilir?
- Tazminat nasıl hesaplanır, belge isteyebilir misiniz?
- Zamanaşımı: hangi sürede dava açılmalı?
- İhtiyati tedbir: şartlar, itiraz ve teminat
- Adım adım: ihlali fark ettiğinizde ne yapmalısınız?
- Taklit ürün satılıyor: önce ne belgelenmeli?
Sınai hak ihlalinde mahkemeden neler istenebilir?
Kısa cevap: Hak sahibi; fiilin tecavüz olup olmadığının tespitini, muhtemel tecavüzün önlenmesini, tecavüzün durdurulmasını, maddi ve manevi zararın tazminini, ihlal ürünlerine ve üretimde kullanılan araçlara elkonulmasını, şekillerinin değiştirilmesini veya imhasını ve kesinleşmiş kararın ilanını isteyebilir (SMK m. 149).
Talepler birbirinden bağımsızdır: durdurma, tespit ve zarar talepleri farklı koşullara bağlıdır. İzinsiz kullanım durduğunda geçmiş talepler kendiliğinden bitmez; önceki kullanım dönemini ve etkisini kayıt altına almak bu yüzden önemlidir. Kararın gazete veya benzeri vasıtalarla ilanı için haklı sebep veya menfaat bulunmalıdır; masraflar karşı tarafa aittir ve ilan hakkı, kararın kesinleşmesinden sonra üç ay içinde talep edilmezse düşer (SMK m. 149).
Davalar, fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde; bu mahkemeler kurulmamış yerlerde asliye hukuk mahkemesinde görülür. Ceza davalarında da fikri ve sınai haklar ceza mahkemesi, kurulmamış yerlerde asliye ceza mahkemesi görevlidir. Hukuk davasında yetkili yer, davacının yerleşim yeri veya fiilin gerçekleştiği ya da etkilerinin görüldüğü yerdir (SMK m. 156).
Tazminat nasıl hesaplanır, belge isteyebilir misiniz?
Kısa cevap: Hak sahibinin seçimine göre üç yöntemden biri esas alınır: ihlal olmasaydı elde edeceği muhtemel gelir, ihlal edenin elde ettiği net kazanç veya ihlal edenin hukuka uygun lisans alsaydı ödeyeceği lisans bedeli. Zarar fiili kaybı ve yoksun kalınan kazancı kapsar (SMK m. 151).
Yalnızca satış düşüşünü göstermek yeterli değildir; ihlalle bağlantı kurmak ve zarar hesabını dönem, satış ve diğer etkenleri ayırarak yapmak gerekir. Zararınızın miktarını bilmiyorsanız, tazminat davası açmadan önce delillerin tespiti için veya açılmış davada zararın belirlenmesi için, hakkın kullanılmasıyla ilgili belgelerin tazminat yükümlüsü tarafından mahkemeye sunulmasını isteyebilirsiniz (SMK m. 150).
Ürün veya hizmetin ihlal eden tarafından kötü şekilde kullanılması, üretilmesi veya uygun olmayan tarzda piyasaya sürülmesi sonucunda sınai mülkiyet hakkının itibarı zarara uğrarsa, bu nedenle ayrıca tazminat istenebilir (SMK m. 150). Hak, tazminat bakımından Türk Borçlar Kanunundaki haksız fiil kurallarıyla birlikte uygulanır.
Zamanaşımı: hangi sürede dava açılmalı?
Kısa cevap: Sınai mülkiyet hakkından doğan özel hukuk taleplerinde Türk Borçlar Kanununun zamanaşımı hükümleri uygulanır (SMK m. 157). Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ceza kanunları daha uzun süre öngörüyorsa o süre uygulanır (TBK m. 72).
Bu nedenle ihlali öğrendiğiniz tarihi ve fiilin tarihini belgeleyin. Satıcı bağlantısı, ürün fotoğrafı, tarih ve satış koşulları hem delil hem süre ispatı açısından önemlidir; yalnızca kırpılmış bir fotoğrafla yetinmeyin.
İhtiyati tedbir: şartlar, itiraz ve teminat
Kısa cevap: Dava açma hakkı olan kişi, dava konusu kullanımın kendi hakkına tecavüz teşkil edecek şekilde gerçekleştiğini veya gerçekleşmesi için ciddi ve etkin çalışmalar yapıldığını ispat ederek, hükmün etkinliğini temin etmek üzere mahkemeden ihtiyati tedbir isteyebilir (SMK m. 159). Tedbir geçici korumadır; esas hakkında kesin hüküm sayılmaz.
Talep edenin haklarının derhâl korunmasında zorunluluk varsa hâkim karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir. Tedbir isteyen, tedbir sebebini ve türünü belirtmek ve davanın esası yönünden kendi haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (HMK m. 390). Haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayacağı muhtemel zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır; talep resmî belgeye veya kesin delile dayanıyorsa mahkeme gerekçesini belirterek teminat alınmamasına karar verebilir (HMK m. 392).
Tedbir kararı dava açılmadan önce verilmişse, tedbir isteyen kararın uygulanmasını talep ettiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davayı açmak ve bunu kararı uygulayan memura ibraz etmek zorundadır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m. 397). Aleyhinize tedbir kararı verildiyse, karşı taraf dinlenmeden verilen karara şartlara, yetkiye ve teminata ilişkin olarak itiraz edebilirsiniz; uygulama sırasında hazır bulunmuşsanız uygulamadan, bulunmamışsanız tutanağın tebliğinden itibaren bir hafta içinde kararı veren mahkemeye itiraz edersiniz (HMK m. 394). Delil tespiti ile esas dava da aynı değildir: tespit, delilin kaybolmasını önlemeye yöneliktir (HMK m. 400).
Adım adım: ihlali fark ettiğinizde ne yapmalısınız?
Kısa cevap: Önce hak sahipliğinizi ve ihlali belgeleyin, sonra talebinizin türünü (tespit, durdurma, tazminat, tedbir) belirleyin. Sırayı karıştırmamak, hem delil kaybını hem süre kaçırmayı önler.
- Hakkı kanıtlayın: Marka veya patent için tescil belgesini ve sicil durumunu, tasarım için tescil veya ilk kamuya sunma kayıtlarını alın.
- İhlali kaydedin: Ürünü, satış sayfasını, tarihi, satıcı bilgisini ve satış koşullarını saklayın; sayfanın tamamının kaydını alın.
- Zararı ayırın: Satışlarınızdaki değişimi, ihlalin dönemini ve diğer etkenleri ayrı gösterin; ihlalle bağlantı kurulamayan düşüşler zarar hesabına dahil edilemez.
- Yolu seçin: Delil kaybı tehlikesi varsa tespit, ihlalin sürmesi tehlikesi varsa ihtiyati tedbir, geçmiş zarar için tazminat davası ayrı değerlendirilir. Bu taleplerin biri diğerinin yerine geçmez.
- Karşı tarafı düşünün: Tedbir karşı taraf dinlenmeden verilebilir, ama teminat gerekebilir ve haksız çıkarsanız karşı tarafın zararını karşılamanız gerekebilir.
İhtiyati tedbirin kesin hüküm olmadığını, yalnızca davanın sonuna kadar geçici bir koruma sağladığını unutmayın. Esas davada hakkınızı kanıtlamanız gerekir. Karşı taraftaysanız (yani hakkınızda tedbir veya dava söz konusuysa), kendi kullanım kayıtlarınızı, lisans belgelerinizi ve ürünün üretim geçmişini toplayın; ilk kullanımın tarihi ve izin zinciri savunmanızın temelidir.
Taklit ürün satılıyor: önce ne belgelenmeli?
Kısa cevap: Önce ürünü, satış adresini veya bağlantısını, tarihi ve kendi hak sahipliğinizi gösteren kayıtları koruyun. Tedbir, toplatma ve diğer taleplerin koşulları ayrıca incelenir. Deneme alımı veya delil toplarken hukuka uygun yöntem seçin.
Marka ve tasarım gibi tescilli haklara tecavüz iddiasında önce hangi hakkın ihlal edildiğini ayırın: tescilli markayla aynı veya karıştırılma ihtimali doğuracak işaretin kullanılması (SMK m. 29 ve ilgili hükümler) ile tasarımın benzeri ürünün satışı farklı ölçütlere bağlıdır. Marka, tasarım ve haksız rekabet taleplerini ayırın; bir ürün birden fazla hakkı ihlal edebilir.
İhlal ürününü kaydederken kaynak, tarih, ürün ve satış koşulları delil değerlendirmesine yardımcı olur (SMK m. 149). Satıcı sayfasının tamamını, ürünün ambalajını ve etiketini, fatura veya sipariş onayını ve mümkünse ürünün kendisini saklayın. Lisans alan kişi de ihlal edene karşı dava açabilir: sözleşmede aksi yoksa inhisari lisans sahibi hak sahibinin açabileceği davaları kendi adına açar; inhisari olmayan lisans alan ise önce hak sahibinden dava açmasını ister ve hak sahibi kabul etmez veya bildirimden itibaren üç ay içinde dava açmazsa kendi adına dava açabilir (SMK m. 158).
Sık yapılan hatalar
- Dava açılmadan alınan tedbirden sonra iki haftalık süreyi kaçırmak,
- Yalnızca satış düşüşünü zarar saymak ve ihlalle bağlantıyı kurmamak,
- Tedbir için teminat yükümlülüğünü hesaba katmamak,
- İhlali öğrendiğiniz tarihi kaydetmemek,
- Tedbiri ihlalin kesinleştiği anlamına gelen bir karar sanmak.