5510 sayılı Kanun sigortalıları üç grupta toplar: hizmet akdiyle çalışanlar (4/a), kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar (4/b) ve kamu idarelerinde kadro ve pozisyonlarda sürekli çalışanlar (4/c) (m. 4). Kanunun 6. maddesi ise eşin ücretsiz çalışması, aynı evde yapılan işler, ayda belirli günden az ev hizmeti ve er-erbaş askerlik gibi bazı kişileri sigortalı saymaz. Sigortasız çalıştıysanız, bildirilmeyen hizmetleri hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak tespit ettirebilirsiniz (m. 86).
Bu yazı kimlerin hangi statüde sigortalı sayıldığını, sigortalılığın hangi tarihte başladığını, sigortalı sayılmayanları, sigortasız çalışmanın nasıl tespit ettirileceğini, sigortasız yılların emekliliğe etkisini ve prim günü dolduğunda emekliliğin neden garanti olmadığını anlatır. Dava tarafı için hizmet tespit davası yazımıza da bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- 4/a, 4/b ve 4/c sigortalıları kimlerdir?
- Sigortalılık hangi tarihte başlar?
- Özel durumlar: sendika, sanatçı, stajyer, yurt dışı, hükümlü
- Sigortalı sayılmayanlar
- Sigortasız çalıştığım yılları tespit ettirebilir miyim?
- Tanıkla ispat, iş kazası ve tazminat ayrımı
- Prim günüm dolduysa kesin emekli olur muyum?
- Kaynaklar
4/a, 4/b ve 4/c sigortalıları kimlerdir?
- 4/a (hizmet akdi): Bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlardır. Sigortalılık çalışmaya başlanan tarihte başlar; işveren sizi bu tarihten önce Kuruma bildirmekle yükümlüdür (m. 7 ve 8). İşçi statüsündeki kamu çalışanları da hizmet akdiyle 4/a kapsamındadır.
- 4/b (bağımsız çalışanlar): Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar. Gelir vergisi mükellefi olanlarda sigortalılık vergi mükellefiyetinin başladığı tarihten, gelir vergisinden muaf esnafta esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olunan tarihten başlar. Limited şirket ortakları 4/b kapsamındadır ve sigortalılık şirketin ticaret sicil memurluğunca tescil edildiği tarihten itibaren başlar. Anonim şirkette ise yalnızca yönetim kurulu üyesi olan ortaklar 4/b sayılır; sigortalılık yönetim kuruluna seçildikleri tarihten başlar, yalnızca pay sahibi olmak bu statüyü kendiliğinden doğurmaz.
- Çiftçi: Tarımsal faaliyette bulunanlar 4/b kapsamında sigortalı sayılır. Ancak yıllık faaliyet gelirinden masraflar düşüldükten sonra kalan tutarın aylık ortalaması prime esas günlük kazanç alt sınırının otuz katından azsa ve bunu belgelerseniz sigortalı sayılmazsınız (m. 4 ve 6).
- 4/c (kamu idarelerinde sürekli çalışanlar): Kamu idarelerinde kadro ve pozisyonlarda sürekli çalışan ve ilgili kanununda 4/a gibi sigortalı olması öngörülmemiş kişiler 4/c sayılır; sigortalılık göreve başlama tarihinden başlar. Sözleşmeli personel ilgili kanununda 4/a gibi sigortalı olması öngörülmüşse 4/a'ya tabidir; yalnızca böyle bir öngörü bulunmayan sözleşmeliler ile 657 sayılı Kanunun 86. maddesi uyarınca açıktan vekil atananlar 4/c kapsamındadır.
Sigortalılık hangi tarihte başlar?
4/a sigortalıları için sigortalılık çalışmaya başlandığı tarihten itibaren başlar (m. 7). İşveren bildirimi bu tarihten önce yapmak zorundadır; inşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde işe giriş bildirgesinin en geç çalışmaya başlatıldığı gün verilmesi yeterli sayılır (m. 8). Siz de çalışmaya başladığınız tarihten itibaren en geç bir ay içinde sigortalı olarak çalışmaya başladığınızı Kuruma bildirebilirsiniz; kendinizi bildirmemeniz aleyhinize delil olmaz. Bu bildirimi yapmak ispat bakımından yararlıdır. İlk günden itibaren bildirilip bildirilmediğinizi hizmet dökümünüzden kontrol edin.
18 yaşından önce malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi olanların sigortalılık süresi 18 yaşını doldurdukları tarihte başlamış kabul edilir; bu tarihten önceki süreler için ödenen primler prim ödeme gün sayısına dahil edilir (m. 38).
Özel durumlar: sendika, sanatçı, stajyer, yurt dışı, hükümlü
- Sendika yöneticileri: İşçi sendikaları, konfederasyonlar ve şubelerin başkanlıkları ile yönetim kurullarına seçilenler hakkında 4/a hükümleri uygulanır; işverenin yükümlülüklerini sendika veya konfederasyon yerine getirir.
- Sanatçılar ve yazarlar: Bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılan film, tiyatro, sahne, gösteri, ses ve saz sanatçıları ile güzel sanat kollarında çalışanlar, düşünürler ve yazarlar hakkında 4/a hükümleri uygulanır.
- Toplum yararına çalışma programı: İş Kurumunun programlarından yararlananlar 4/a kapsamındadır; prim ödeme yükümlüsü İş Kurumudur.
- Cezaevi atölyeleri: Ceza infaz kurumlarındaki atölyelerde çalıştırılan hükümlü ve tutuklular 4/a kapsamında sayılır; ancak haklarında yalnızca iş kazası, meslek hastalığı ve analık sigortası uygulanır.
- Stajyer öğrenciler: Mesleki ve teknik ortaöğretim ile yükseköğrenim sırasında staja tabi tutulan öğrenciler 4/a kapsamında sayılır ve haklarında iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır (m. 5).
- Yurt dışına götürülen işçi: Sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan ülkelerde iş üstlenen işverenlerce yurt dışındaki işyerlerinde çalıştırılmak üzere götürülen Türk işçileri 4/a sayılır; kısa vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortası uygulanır, uzun vadeli sigorta için isteğe bağlı sigorta hükümleri işler. İşvereniniz sizi geçici görevle yurt dışına gönderirse sigortalı ve işverenin hak ve yükümlülükleri görev süresince devam eder (m. 10).
- Yabancı uyruklular: Hizmet akdiyle çalışan yabancılar 4/a hükümlerine tabidir; mütekabiliyete dayalı uluslararası sosyal güvenlik sözleşmesi yapılmış ülke uyruğundakiler kapsam dışındadır.
Sigortalı sayılmayanlar
Kanunun 6. maddesine göre aşağıdaki kişiler sigortalı sayılmaz:
- Eş: İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi. Eşiniz ücretle çalıştırılıyorsa durum farklı değerlendirilebilir.
- Aynı evde yaşayan hısımlar: Aynı konutta birlikte yaşayan ve üçüncü derece dahil bu dereceye kadar hısımlar arasında, aralarına dışarıdan kimse katılmaksızın, yaşadıkları konut içinde yapılan işlerde çalışanlar.
- Ev hizmetleri: Ev hizmetlerinde çalışanlar kural olarak sigortalı sayılmaz; ancak ücretle aynı kişi yanında ay içinde 10 gün ve daha fazla çalışanlar bu istisnanın dışındadır, yani sigortalı sayılır. Çalıştığınız gün sayısını kayıt altına alın.
- Er ve erbaş: Askerlik hizmetini er ve erbaş olarak yapanlar sigortalı sayılmaz; bu dönem kendiliğinden eklenmez, kanundaki şartlarla yazılı talep ve prim ödemesi karşılığında borçlanılabilir (m. 6 ve 41).
- Kısa süreli yabancı görevlendirme: Yabancı ülkede kurulu bir kuruluş tarafından ve onun adına Türkiye'ye üç ayı geçmemek üzere bir iş için gönderilen ve yabancı ülkede sosyal sigortaya tabi olduğunu belgeleyenler.
- 18 yaşından küçük 4/b ve 4/c: Bu bentlere göre sigortalı sayılması gerekenlerden 18 yaşını doldurmamış olanlar sigortalı sayılmaz; kural hizmet akdiyle çalışanlar için aynen uygulanmaz.
- 65 yaşını dolduran çiftçi: Tarımda kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan 65 yaşını dolduranlar talepte bulunursa sigortalı sayılmaz; sigortalılık talebin yapıldığı tarihten sona erer (m. 6 ve 9).
- Düşük kazançlı esnaf: Gelir vergisinden muaf olup esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlardan, aylık faaliyet gelirinden masraflar düşüldükten sonra kalan tutarın günlük kazanç alt sınırının otuz katından az olduğunu belgeleyenler.
- Emekli iken bağımsız çalışanlar: Yaşlılık aylığı almakta iken bu aylıkları kesilmeksizin 4/b kapsamında çalışanlar, kanundaki istisna hariç sigortalı sayılmaz; aylığınızın kesilip kesilmeyeceğini önce SGK'dan netleştirin.
- Diğer istisnalar: Spor federasyonlarında süreklilik arz etmeyecek şekilde görevlendirilenler; dış temsilcilikte çalışıp bulunduğu ülkenin sosyal güvenlik kurumunda sigortalı olduğunu belgeleyen sözleşmeli personel; tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz işlerde çalışanlar.
Sigortasız çalıştığım yılları tespit ettirebilir miyim?
Evet. Aylık prim ve hizmet belgesi işveren tarafından verilmeyen veya çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, çalıştıklarını hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak alacakları ilâm ile ispatlayabilirlerse, mahkeme kararında belirtilen aylık kazanç toplamları ve prim ödeme gün sayıları dikkate alınır (m. 86). Dolayısıyla süre kritik: örneğin bir yılın hizmetleri için süre o yılın sonundan başlar.
Diğer ihtimaller:
- Kurum denetimi: Kurum denetim elemanlarınca işyerinde fiilen yapılan tespitlerde kayıt ve belgeye dayanmaksızın çalıştığı belirlenen sigortalının hizmetlerinin en fazla tespitin yapıldığı tarihten geriye yönelik bir yıllık kısmı dikkate alınır.
- Hastalık ve analık ödemeleri: Şartları yerine getirdiğiniz halde işveren belgeyi vermemiş veya kazançları eksik göstermişse ve bu Kurumca tespit edilirse, hastalık ve analık sigortalarından gerekli ödemeler yapılır.
- Sözleşmeyle vazgeçme geçersizdir: Sigortasız çalışmaya razı olduğunuza dair bir yazı veya ibraname sigorta hakkını ortadan kaldırmaz (m. 92).
Tanıkla ispat, iş kazası ve tazminat ayrımı
Hizmet tespitinde işyerindeki fiilî çalışma, kayıtlar ve tanıklar birlikte değerlendirilebilir. Yalnız tanıkla ispat mümkün olabilse de dosyayı güçlendirmek için ücret ödemesi, yazışma, giriş-çıkış ve işyeri kayıtlarını toplayın. Her tanık aynı olayı bilemez; çalıştığınız dönemi doğrudan bilen kişileri ayırın. Hizmet tespitinin ayrıntısı için hizmet tespit davası yazımıza bakın.
İş kazasının SGK'ya bildirilmesi, olayın iş kazası olarak değerlendirilmesi ve tazminat talebi birbirinden farklı işlemlerdir. İş kazası, işyerinde bulunulan sırada veya kanunda sayılan diğer hallerde meydana gelen, sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olaydır; işverenin bildirim yapmaması olayı inceletme ihtiyacını ortadan kaldırmaz (m. 13 ve 21). Sağlık, olay ve çalışma kayıtlarınızı saklayın.
Prim günüm dolduysa kesin emekli olur muyum?
Hayır; emeklilik yalnızca prim gün sayısına bağlı değildir. İlk sigortalılık tarihi, statü, yaş, hizmet birleştirme ve geçiş hükümleri sonucu etkiler. İlk defa bu Kanuna göre sigortalı sayılanlara kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmuş olmaları ve en az 9000 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması şartıyla yaşlılık aylığı bağlanır; 4/a sigortalıları için prim gün şartı 7200 gündür (m. 28). Ayrıca aylık için işten ayrılıp yazılı istekte bulunmak gerekir. Bu şartların ayrıntısı için aynı konudaki yaşlılık aylığı yazımıza bakın. Başka bir kişinin sonucunu kendi durumunuza uygulamayın; resmî hizmet kayıtlarınız üzerinden değerlendirme yapın.