Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet süresi, fiili ve failin kim olduğunu öğrendiğiniz günden başlayarak altı aydır (TCK m. 73); şikâyetten vazgeçme kural olarak davayı düşürür, ancak tazminat hakkınızdan da vazgeçtiğinizi açıkça yazarsanız hukuk mahkemesine de gidemezsiniz. Uzlaştırma teklifine yedi gün içinde cevap vermezseniz teklif reddedilmiş sayılır (CMK m. 253). Önödeme ise kural olarak adli para cezası veya üst sınırı altı ayı aşmayan hapis cezası gerektiren suçlarda ve kanunda ayrıca sayılan hakaret gibi suçlarda, savcılık tebliği üzerine on gün içinde ödeme yapılırsa kamu davasının açılmasını önler (TCK m. 75).
Bu yazı şikâyetin nereye ve ne kadar sürede yapılacağını, şikâyetten vazgeçmenin sonuçlarını, önödemeyi, uzlaştırmanın aşamalarını ve seri ya da basit yargılama bildirimi aldığınızda nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatır.
Bu yazıda
- Şikâyet ve suç ihbarı nereye yapılır, şikâyet süresi nasıl işler?
- Şikâyetten vazgeçmek davayı düşürür mü, tazminat hakkı ne olur?
- Önödeme nedir, taksitle ödenebilir mi, tazminatı etkiler mi?
- Uzlaştırma hangi suçlarda uygulanır, hangilerinde uygulanmaz?
- Teklife cevap süresi, müzakere, edim ve sonuçlar
- Birden çok mağdur veya sanık varsa uzlaşma
- Dava açıldıktan sonra uzlaşma, zamanaşımı ve giderler
- Önödeme, uzlaşma, seri muhakeme ve basit yargılama arasındaki fark
Şikâyet ve suç ihbarı nereye yapılır?
Cumhuriyet Başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılır. Suça ilişkin ihbar veya şikâyet yazılı olabileceği gibi tutanağa geçirilmek üzere sözlü de yapılabilir. Valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılan şikâyet ilgili başsavcılığa gönderilir (CMK m. 158). Yani yanlış kapıya gitmiş olmanız şikâyetinizi geçersiz kılmaz; ancak süreyi korumak için başvurunuzun tarihini gösteren bir belge almanız yararlıdır. Ayrıntılı bir anlatım için suç duyurusu nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Şikâyet süresi ne kadardır?
Altı aydır. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda yetkili kişi altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Süre, fiili ve failin kim olduğunu öğrendiğiniz günden başlar; ancak zamanaşımı süresini geçemez (TCK m. 73).
- Hakaret: Süre kural olarak yine fiili ve failin kim olduğunu öğrendiğiniz günden altı aydır; ancak her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez.
- Birden çok mağdur: Şikâyet hakkı olan birkaç kişiden biri altı aylık süreyi geçirirse diğerlerinin hakları düşmez. Her şikâyet hakkı sahibinin süresi kendi bilgisine göre ayrı değerlendirilir.
Süreyi tartışmalı hâle getirmemek için olayı öğrendiğiniz tarihi gösteren mesaj, tebligat ya da tutanağı saklayın. Süre hesabıyla ilgili daha geniş bilgi için şikâyet süresi makalemize göz atın.
Şikâyetten vazgeçerseniz ne olur?
Kovuşturması şikâyete bağlı suçlarda, kanunda aksi yazılmadıkça suçtan zarar gören kişinin vazgeçmesi davayı düşürür. Hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme ise cezanın infazına engel olmaz (TCK m. 73).
- Birden çok sanık: İştirak hâlinde suç işlemiş sanıklardan biri hakkındaki şikâyetten vazgeçme diğerlerini de kapsar. Ancak kanunda aksi yazılmadıkça vazgeçme, onu kabul etmeyen sanığı etkilemez.
- Tazminat: Kamu davasının düşmesi mağdurun şikâyetten vazgeçmesinden ileri gelmişse ve vazgeçtiği sırada şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa, artık hukuk mahkemesinde de dava açılamaz. Bu yüzden vazgeçme dilekçesini dikkatle yazın; yalnızca şikâyetten mi yoksa tazminattan da mı vazgeçtiğinizi açıkça belirtin.
- Şiddet olaylarında: Suçun niteliğine göre bazı olaylar şikâyetten bağımsız soruşturulur; vazgeçmeniz bu olaylarda sürecin bitmesi anlamına gelmeyebilir. Baskı altında karar vermeyin.
Önödeme nedir?
Önödeme, savcılığın bildirimi üzerine belirlenen tutarın ve soruşturma giderlerinin ödenmesiyle kamu davasının açılmamasını sağlayan bir yoldur. Kural olarak adli para cezası veya üst sınırı altı ayı aşmayan hapis cezası gerektiren suçlarda uygulanır; uzlaşma kapsamındaki suçlar hariçtir. Kanun, kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen hariç hakaret gibi bazı suçlarda da önödemeyi ayrıca öngörür (TCK m. 75/6). Fail, savcılık tebliği üzerine on gün içinde ödeme yaparsa kamu davası açılmaz (TCK m. 75). Güncel tutarı savcılık bildiriminden ve resmî kaynaklardan kontrol edin; bu yazıda tutar verilmez.
- Taksit: Fail on gün içinde talep ederse önödeme tutarının birer ay ara ile üç eşit taksit hâlinde ödenmesine Cumhuriyet savcısı karar verebilir. Taksitler süresinde ödenmezse önödeme hükümsüz kalır ve soruşturmaya devam edilir.
- Mağdurun hakkı: Önödeme nedeniyle kamu davasının açılmaması, kişisel hakkın istenmesine, malın geri alınmasına ve müsadereye ilişkin hükümleri etkilemez. Mağdur zararını ayrıca isteyebilir.
Daha geniş bir anlatım için önödeme nedir yazımızı inceleyebilirsiniz.
Uzlaştırma hangi suçlarda uygulanır?
Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda uzlaştırma girişiminde bulunulur. Ayrıca şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın kasten yaralama (üçüncü fıkra hariç), taksirle yaralama, tehdit, hırsızlık, güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç), dolandırıcılık gibi kanunda sayılan suçlar da uzlaştırma kapsamındadır (CMK m. 253). Konut dokunulmazlığının ihlali de bu örneklerden biri olarak anılır; ancak dosyanızdaki suçun fıkrasının kapsamda olup olmadığını savcılıktan öğrenmeniz gerekir.
Kapsam dışındakiler de vardır: Kanunun mevcut metnine göre şikâyete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda ve hakaret suçunda (TCK m. 125) uzlaştırma yoluna gidilemez. Hakaret için önödeme hükümleri ayrıca öngörülmüştür; kanundaki istisnalara dikkat etmek gerekir.
Küçükler bakımından da özel bir hüküm vardır: Çocuklar bakımından, mağdurun gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla üst sınırı üç yılı geçmeyen suçlar da kapsamdadır. Şüphelinin, mağdurun veya suçtan zarar görenin reşit olmaması hâlinde uzlaşma teklifi kanuni temsilcilerine yapılır.
Tehdit ve yaralama gibi suçların ayrıntıları için tehdit suçu ve kasten yaralama makalelerimize bakabilirsiniz. Uzlaşma kapsamındaki bir suç, kapsama girmeyen bir suçla aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse kural olarak uzlaşma hükümleri uygulanmaz.
Uzlaşma teklifine ne kadar sürede cevap verilir?
Yedi gün içinde. Uzlaşma teklifinde bulunulduktan itibaren yedi gün içinde kararını bildirmeyen şüpheli, mağdur veya suçtan zarar gören teklifi reddetmiş sayılır (CMK m. 253). Tebligatı aldığınız gün tarihi not alın ve süre dolmadan cevabınızı uzlaştırmacıya ya da savcılığa bildirin. Uzlaşmayı kabul etmek zorunda değilsiniz; uzlaşma iradeye dayanır. Ancak karar vermeden önce teklifin kapsamını, edimleri ve haklarınıza etkisini anlamalısınız.
Uzlaştırma süreci nasıl işler?
- Teklif: Savcı veya uzlaştırmacı tarafları uzlaşmaya davet eder.
- Müzakere: Müzakerelere şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi ve vekil katılabilir. Müzakereler gizli yürütülür. Taraflardan biri müzakerelere katılmaktan imtina ederse uzlaşmayı kabul etmemiş sayılır; katılamayacaksanız mazeretinizi bildirin.
- Süre: Uzlaştırmacı, dosya örnekleri kendisine verildikten itibaren en geç otuz gün içinde uzlaştırma işlemlerini sonuçlandırır. Uzlaştırma bürosu bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez daha uzatabilir.
- Rapor ve onay: Savcı, uzlaşmanın tarafların özgür iradelerine dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu belirlerse raporu veya belgeyi mühür ve imza altına alarak soruşturma dosyasında muhafaza eder.
Söyledikleriniz aleyhinize kullanılamaz. Uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar herhangi bir soruşturma, kovuşturma veya davada delil olarak kullanılamaz; bu yüzden olayı açıkça konuşmak size karşı delil olmaz.
Mağdura veya şüpheliye ulaşılamazsa (bildirilen adreste bulunmama, yurt dışında olma gibi) uzlaştırma yoluna gidilmeksizin soruşturma sonuçlandırılır. Adres ve iletişim bilgilerinizi güncel tutmanız bu nedenle önemlidir.
Uzlaşma teklifinde bulunulması veya teklifin kabul edilmesi, delillerin toplanmasına ve koruma tedbirlerinin uygulanmasına engel değildir; uzlaştırma sürerken de savcılık ve mahkeme gerekli işlemleri yapabilir.
Uzlaşma sağlanırsa ne olur?
- Edim hemen yerine getirilirse: Hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.
- Edim ileri tarihe bırakılır, taksitlendirilir veya sürekli ise: Kamu davasının açılması ertelenir. Uzlaşmaya uyulmazsa kamu davası açılır; ayrıca uzlaşma raporu veya belgesi, İcra ve İflas Kanunu m. 38'de yazılı ilam niteliğindeki belgelerden sayılır.
- Tazminat: Uzlaşma sağlanırsa, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış davadan feragat edilmiş sayılır. Uzlaşma metnini bu açıdan dikkatle okuyun.
- Karara karşı: Uzlaşma sonucunda verilen kararlar bakımından CMK'da öngörülen kanun yollarına başvurulabilir.
Uzlaştırma sonuçsuz kalırsa tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez. Ancak teklif reddedilmiş olsa bile şüpheli ile mağdur, uzlaştıklarını gösteren belgeyle en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar savcılığa başvurarak uzlaştıklarını beyan edebilir. Süreç ve kapsam için ayrıca uzlaştırma nedir yazımıza bakın.
Birden çok mağdur veya sanık varsa
- Birden çok mağdur: Birden fazla kişinin mağduriyetine veya zarar görmesine sebep olan suçta uzlaştırma yoluna gidilebilmesi için mağdur veya suçtan zarar görenlerin hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir. Birinin reddi uzlaşma yolunu kapatır.
- Birden çok sanık: Aralarında iştirak ilişkisi olsun veya olmasın birden çok kişi tarafından işlenen suçlarda ancak uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır (CMK m. 255). Uzlaşmayan diğer kişiler hakkında soruşturma veya kovuşturma devam eder.
Dava açıldıktan sonra uzlaşma, zamanaşımı ve giderler
Kamu davası açıldıktan sonra da uzlaşma yapılabilir. Suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa kovuşturma dosyası uzlaştırma bürosuna gönderilir. Edim derhâl yerine getirilirse davanın düşmesine, ileri tarihe bırakılırsa durma kararına karar verilir ve bu sürede zamanaşımı işlemez (CMK m. 254).
Uzlaştırma sürerken zamanaşımı da durur: İlk uzlaşma teklifinin yapıldığı tarihten uzlaştırma girişiminin sonuçsuz kaldığı ve uzlaştırmacının raporunu uzlaştırma bürosuna verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı ile kovuşturma koşulu olan dava süresi işlemez.
Uzlaştırmacıya Adalet Bakanlığı tarifesine göre ücret ödenir. Uzlaştırmacı ücreti ve diğer giderler yargılama giderlerinden sayılır; uzlaşmanın gerçekleşmesi hâlinde bu giderler Devlet Hazinesi tarafından karşılanır.
Önödeme, uzlaşma, seri muhakeme ve basit yargılama farkı
Bunlar farklı işlemlerdir; gelen belgenin hangisine ait olduğunu belirlemeden kabul, ret veya ödeme kararı vermeyin.
- Önödeme: Kanunda belirlenen suç ve koşullarda yetkili makamın bildirimi üzerinden yürür (TCK m. 75). Gelen belgenin başlığını, dayanağını ve ödeme yerini doğrulayın.
- Uzlaştırma: Taraflar arasında anlaşmaya yönelik ayrı bir süreçtir (CMK m. 253).
- Seri muhakeme: Teklifin isnadı ve yaptırım sonucu açıklanmalıdır; müdafi yardımına ilişkin güvenceler vardır (CMK m. 250). Kabulün sonucunu avukatınızla değerlendirin; bir miktar indirimden söz edilmesi her kişi için kabulün uygun olduğu anlamına gelmez. Daha fazlası için seri muhakeme yazımıza bakabilirsiniz.
- Basit yargılama: Belgeyi, isnadı ve savunma veya beyan için tanınan süreyi inceleyin; basit yargılama dosyanın önemsiz olduğu anlamına gelmez (CMK m. 251-252). Bkz. basit yargılamaya itiraz.
Sık yapılan hatalar
- Altı aylık şikâyet süresini öğrenme tarihinden değil, kendi tahmininizden başlatmak.
- Vazgeçme dilekçesinde şahsi haklardan da vazgeçtiğinizi fark etmeden yazmak.
- Uzlaşma teklifini aldıktan sonra yedi günlük süreyi kaçırmak.
- Uzlaşma metnini okumadan, henüz bilinmeyen zararlar bakımından düşünmeden imzalamak.
- Önödeme belgesini ve uzlaşma tebligatını birbirine karıştırmak.
- Adres değişikliğini bildirmeyerek uzlaştırma yapılamaması riskini artırmak.
Kaynaklar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 73 ve 75
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 158, 250-255