Aldatılarak, yanılarak veya korkutularak sözleşme imzaladıysanız sözleşmeyle bağlı olmadığınızı, öğrenme veya korkutmanın etkisinin kalkması tarihinden itibaren bir yıl içinde karşı tarafa bildirmeniz gerekir; aksi hâlde sözleşmeyi onamış sayılırsınız (TBK m. 36-39). Sözleşme imzasız da kurulabilir; irade açıklaması açık veya örtülü olabilir (TBK m. 1).
Bu yazı, imzasız sözleşmenin ne zaman bağlayıcı olduğunu, genel işlem koşullarının denetimini, sözleşmenin tamamının veya bir bölümünün geçersizliğini, aşırı yararlanmayı ve yanılma, aldatma ve korkutma hâllerinde süreleri ve izlenecek adımları anlatır.
Bu yazıda
- İmzalamadığım sözleşme beni bağlar mı?
- Genel işlem koşulları: hazır sözleşmedeki maddeler ne zaman bağlar?
- Geçersiz sözleşme: tek madde mi, tamamı mı?
- Yanılma, aldatma ve korkutma: sözleşmeden nasıl kurtulursunuz?
İmzalamadığım sözleşme beni bağlar mı?
Kısa cevap: İmza yok diye her yükümlülüğü yok saymayın. Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur ve irade açıklaması açık veya örtülü olabilir (TBK m. 1). Kabul bazen davranışla ortaya çıkar; ancak kanunun öngördüğü özel şekil koşulları ayrıca aranır.
Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır; şekle ilişkin hükümler saklıdır (TBK m. 2). Öneren, kanun veya işin özelliği ya da durumun gereği açık bir kabulü beklemek zorunda değilse, öneri uygun bir sürede reddedilmediği takdirde sözleşme kurulmuş sayılır (TBK m. 6). Yani hizmeti kullanmak, ödeme yapmak veya teslimatı kabul etmek bazı hâllerde kabul anlamı taşıyabilir. Buna karşılık kefalet, bağışlama sözü veya taşınmaz devri gibi sözleşmelerde kanunun yazılı veya resmî şekil şartı varsa imza ve şekil olmadan bağlayıcılık doğmaz.
Bu nedenle hangi hizmeti aldığınızı, neyi kabul ettiğinizi ve karşı tarafın neye dayandığını belirleyin; ödeme yaptıysanız ödemenin neye karşılık yapıldığını dekontun açıklama kısmından da gösterebilirsiniz; yazışmalarınızı, ödeme kayıtlarınızı ve teslim belgelerinizi saklayın.
Genel işlem koşulları: hazır sözleşmedeki maddeler ne zaman bağlar?
Kısa cevap: Genel işlem koşulları, düzenleyenin ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden, tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Bu koşulların metinde veya ekte yer alması, yazı türü ve şekli nitelendirmede önem taşımaz (TBK m. 20). Koşulların her birinin tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıtlar tek başına onları genel işlem koşulu olmaktan çıkarmaz.
Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının kapsama girmesi için düzenleyenin bu koşulların varlığını açıkça bildirmesi, içeriği öğrenme imkânı sağlaması ve karşı tarafın kabul etmesi gerekir; aksi hâlde bu koşullar yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı koşullar da yazılmamış sayılır (TBK m. 21). Yazılmamış sayılan hükümler dışındaki hükümler geçerliliğini korur; düzenleyen bu koşullar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez (TBK m. 22).
Açık ve anlaşılır olmayan veya birden çok anlama gelen hüküm, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır (TBK m. 23). Düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine sözleşmenin bir hükmünü değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (TBK m. 24). Ayrıca genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz; bu tür hükümler içerik denetimine takılır (TBK m. 25). İmzadan önce şüpheli maddeleri işaretleyin ve tereddüt ettiğiniz maddeyi yazılı olarak sorup cevabı saklayın.
Geçersiz sözleşme: tek madde mi, tamamı mı?
Kısa cevap: Sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması kural olarak diğerlerinin geçerliliğini etkilemez. Ancak bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur (TBK m. 27).
Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı sözleşmeler ile konusu imkânsız sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür; taraflar anlaşsa bile bu hükümsüzlük ortadan kalkmaz (TBK m. 27). Burada sözleşme kurulurken baştan imkânsız olan edimler kastedilir; sonradan ortaya çıkan imkânsızlık borcun ifasına ilişkin ayrı hükümlere tabidir.
Karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu, zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak gerçekleşmişse, zarar gören sözleşmeye bağlı olmadığını bildirebilir veya oransızlığın giderilmesini isteyebilir. Bu hakkı, düşüncesizlik veya deneyimsizliği öğrendiğiniz; zor durumda kalmada ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl içinde ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanmalısınız (TBK m. 28). Süreyi kaçırmamak için erken davranın ve bildirimi yazılı, kanıtlanabilir biçimde yapın. Oransızlığın kanıtı için karşılıklı edimlerin değerini gösteren belgeleri, piyasa karşılaştırmalarını ve sözleşme tarihindeki durumunuzu anlatan kayıtları toplayın.
Yanılma, aldatma ve korkutma: sözleşmeden nasıl kurtulursunuz?
Kısa cevap: Sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen taraf sözleşmeyle bağlı olmaz. Başka bir sözleşme veya konu için irade açıklamak, yanlış kişiye irade açıklamak ya da önemli ölçüde fazla edim üstlenmek gibi durumlar esaslı yanılma hâlleridir (TBK m. 30 ve 31). Basit hesap yanlışlıkları ise sözleşmenin geçerliliğini etkilemez; düzeltmekle yetinilir.
Yapma sebebinde yanılma (saikte yanılma) kural olarak esaslı sayılmaz; yanılanın saiki sözleşmenin temeli saymasının iş ilişkilerinde dürüstlük kurallarına uygun olması ve karşı tarafça da bilinebilir olması hâlinde esaslı sayılır (TBK m. 32). Haberci veya çevirmen gibi bir aracı ya da araç iradeyi yanlış iletmişse de yanılma hükümleri uygulanır (TBK m. 33). Yanılan, yanıldığını dürüstlük kurallarına aykırı olarak ileri süremez; karşı taraf sözleşmenin yanılanın kastettiği anlamda kurulmasına razı olduğunu bildirirse sözleşme o anlamda kurulmuş sayılır (TBK m. 34). Yanılmasında kusurlu olan taraf, sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m. 35).
Aldatmada, karşı tarafın aldatması sonucu sözleşme yapan kişi, yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir. Üçüncü kişinin aldatması hâlinde ise, sözleşmenin yapıldığı sırada karşı tarafın aldatmayı bilmesi veya bilecek durumda olması gerekir (TBK m. 36). Aldatmayı gösteren yazışmaları, ilanları ve belgeleri saklayın.
Korkutmada, karşı tarafın veya üçüncü bir kişinin korkutması sonucu sözleşme yapan taraf sözleşmeyle bağlı değildir; korkutan üçüncü kişi olup diğer taraf bunu bilmiyorsa, bağlı kalmak istemeyen korkutulan hakkaniyet gerektiriyorsa diğer tarafa tazminat ödemekle yükümlü olabilir (TBK m. 37). Korkutmanın gerçekleşmesi için, kendisinin veya yakınlarından birinin kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelik ağır ve yakın bir zarar tehlikesinin doğduğuna inanmakta haklı olmak gerekir; her baskı bu düzeye ulaşmaz. Bir hakkın veya yetkinin kullanılacağı (örneğin dava açılacağı) korkutmasıyla sözleşme yapıldığında, bu hakkı kullanacağını açıklayan, diğer tarafın zor durumda kalmasından aşırı bir menfaat sağlamışsa korkutmanın varlığı kabul edilir (TBK m. 38). Olay zamanını, tehdit mesajlarını ve tanık bilgilerini koruyun; acil güvenlik ihtiyacını öncelikli tutun, geçersizlik ve suç başvurusunu ayrı ayrı değerlendirin.
Yanılma, aldatma veya korkutma hâllerinde, yanılmayı veya aldatmayı öğrendiğiniz ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığınızı bildirmez veya verdiğinizi geri istemezseniz sözleşmeyi onamış sayılırsınız; aldatma veya korkutmada onama tazminat hakkını ortadan kaldırmaz (TBK m. 39).
Pratik adımlar
- Olay tarihini ve iradenin nasıl bozulduğunu (yanlış bilgi, yanlış hesap, tehdit, baskı) yazılı olarak kaydedin.
- Yanılmayı veya aldatmayı öğrendiğiniz ya da korkutmanın etkisinin kalktığı tarihi belirleyin; bir yıllık süre bu tarihten işler.
- Karşı tarafa, sözleşmeyle bağlı olmadığınızı bildiren kanıtlanabilir bir yazılı bildirim gönderin; verdiğiniz bir edim varsa geri isteyin.
- Tazminat veya suç boyutu varsa bunu geçersizlik talebinden ayrı değerlendirin; tehdit ve zorlama için acil güvenlik tedbirlerini öncelikli tutun.
Sık yapılan hatalar
- Aldatıldığınızı veya baskı gördüğünüzü bir yıllık bildirim süresi içinde karşı tarafa bildirmemek,
- Hazır sözleşmedeki maddeleri okumadan imzalayıp sonradan her maddenin geçersiz olacağını varsaymak,
- Sözleşmenin kendiliğinden silindiğini sanmak,
- Küçük bir hesap hatasını yanılma gerekçesi yapmak,
- İmzasız bir ilişkide kullanım ve ödeme kayıtlarının kabul anlamına gelebileceğini unutmak.