Bir ticari işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten kişi tacirdir (TTK m. 11 ve 12); tacir işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek, ticaret unvanı seçmek ve ticari defter tutmak zorundadır ve her türlü borcu için iflasa tabidir (TTK m. 18). İşletmenin açıldığı günden itibaren onbeş gün içinde tescil istenmelidir (TTK m. 40).
Bu yazı kimlerin tacir veya esnaf sayıldığını, tacirin yükümlülüklerini, ticaret sicilinin işleyişini ve tescilin üçüncü kişilere etkisini, sicildeki adres güncel değilse tebligatın durumunu ve ticari işletmenin devri ile tacirler arası satış kurallarını anlatır.
Bu yazıda
- Tacir kimdir, esnaf kimdir?
- Tacirin yükümlülükleri ve basiretli iş adamı ölçüsü
- Ticaret sicili: tescil, süre, itiraz ve ilan
- Sicildeki adres eskiyse tebligat
- Ticari işletmenin devri
- Tacirler arası satışta teslim, ayıp ve satış izni
Kimler tacir sayılır?
Ticari işletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan gelir hedefleyen ve devamlı, bağımsız yürütülen faaliyetlerin işletmesidir. Böyle bir işletmeyi, kısmen de olsa, kendi adına işleten kişi tacirdir. Faaliyetinizin bu niteliği taşıyıp taşımadığına bakılır (TTK m. 11 ve 12).
- İşletmesini ilan eden kişi: İşletme kurup açtığını sirküler, gazete, radyo, televizyon gibi araçlarla halka bildiren veya işletmesini ticaret siciline tescil ettirip ilan eden kişi, fiilen işe başlamasa bile tacir sayılır (TTK m. 12).
- Küçük ve kısıtlı adına işletme: Yasal temsilci tacir sayılmaz; tacir sıfatı temsil edilene aittir. Yasal temsilci yalnızca ceza hükümlerinin uygulanması bakımından tacir gibi sorumlu olur (TTK m. 13).
- Yasağa rağmen işletme: Kanundan veya yargı kararından doğan yasağa aykırı ya da gerekli izin alınmadan işletme işleten kişi de tacir sayılır. Hukuki, cezai ve disiplin sorumluluğu ayrıca saklıdır; memur gibi ticaret yasağı olan biri için yasak sorumluluktan kurtulma sebebi olmaz (TTK m. 14).
- Şirket, dernek ve vakıf: Ticaret şirketleri tacirdir. Amacına varmak için ticari işletme işleten vakıf ve dernekler ile özel hukuka göre yönetilmek veya ticari şekilde işletilmek üzere kamu tüzel kişilerince kurulan kuruluşlar da tacir sayılır (TTK m. 16).
- Belediye ve kamu tüzel kişileri: Belediye gibi kamu tüzel kişileri, bir ticari işletmeyi doğrudan ya da kamu hukukuna göre yönetilen bir tüzel kişiyle işletseler bile kendileri tacir sayılmaz. Ticari şekilde işletilmek üzere kurulan kuruluşlar ise ayrıdır (TTK m. 16).
Esnaf kime denir, tacirden farkı nedir?
Ekonomik faaliyeti sermayesinden fazla bedenî çalışmasına dayanan, geliri kararnamede gösterilen sınırı aşmayan ve sanat veya ticaretle uğraşan kişi esnaftır; gezici veya sabit olması fark etmez. Ticari işletme ile esnaf işletmesi arasındaki sınır Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir; güncel sınır resmî kaynaklardan kontrol edilmelidir (TTK m. 11 ve 15).
Esnaf tacir sayılmaz; ancak tacirlere özgü ücret isteme hakkına ilişkin 20. madde, işletme adının tesciline ilişkin 53. madde ve Medeni Kanunun 950. maddesinin ikinci fıkrası hükmü esnafa da uygulanır (TTK m. 15). Dolayısıyla esnaf olmak, ticari işletme hükümlerinin hiç uygulanmayacağı anlamına gelmez.
Tacirin yükümlülükleri
Tacir, ticaret unvanı seçmek, işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek ve gerekli ticari defterleri tutmakla yükümlüdür; ayrıca her türlü borcu için iflasa tabidir. Kanun, her tacirin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesini ister; yani tacirden işinin gerektirdiği özeni ve dikkati göstermesi beklenir (TTK m. 18).
Tacirler arasında diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m. 18). Sıradan bir mesaj her işlem için yeterli sayılmamalıdır.
Ticaret sicili nedir, kim tutar?
Ticaret sicili, Ticaret Bakanlığının gözetim ve denetiminde ticaret sicili müdürlükleri ve şubeleri tarafından tutulan kayıt sistemidir. Müdürlükler il merkezlerindeki ticaret ve sanayi odalarında veya ticaret odalarında faaliyet gösterir (TTK m. 24 ve 25).
- Tescil nasıl yapılır: Tescil kural olarak istem üzerine yapılır. İstem dilekçeyle yapılır, başvuran kimliğini ispat etmek zorundadır; imza noterce onaylıysa ayrıca kimlik ispatı gerekmez. Başvuru yetkili sicil müdürlüğüne yapılır (TTK m. 27 ve 29).
- Kimler başvurabilir: Tescil istemi ilgililer, temsilcileri veya hukuki halefleri tarafından yapılır. Tescili istemeye birden çok kişi zorunlu ve yetkiliyse, kanunda aksi yoksa bunlardan birinin talebi üzerine yapılan tescil tümü tarafından istenmiş sayılır (TTK m. 28).
- Süre: Kanunda aksine hüküm yoksa tescili isteme süresi onbeş gündür; süre, tescili gerekli işlemin veya olgunun gerçekleştiği günden başlar. Sicil müdürlüğünün yetki çevresi dışında oturanlar için süre daha uzun tutulmuştur (TTK m. 30).
- Değişiklikler: Tescil edilmiş hususlarda meydana gelen her türlü değişiklik de tescil olunur. Tescilin dayandığı olgu veya işlem tamamen ya da kısmen sona ererse sicildeki kayıt da silinir (TTK m. 31).
- Sicil müdürünün incelemesi: Sicil müdürü tescil için aranan kanuni şartları inceler. Tüzel kişilerde şirket sözleşmesinin emredici hükümlere aykırı olup olmadığına ve zorunlu hükümleri içerip içermediğine bakar. Tescil edilecek bilgi gerçeği yansıtmalı, üçüncü kişilerde yanlış izlenim yaratmamalıdır (TTK m. 32).
- Geçici tescil: Çözümü mahkeme kararına bağlı olan veya sicil müdürünün kesin olarak tescilinde duraksadığı hususlar ilgililerin istemiyle geçici tescil edilir. İlgililer üç ay içinde mahkemeye başvurduklarını veya anlaştıklarını ispat etmezse geçici tescil resen silinir (TTK m. 32).
- Sicil müdürünün kararına itiraz: Tescil, değişiklik veya silinme istemleriyle ilgili kararlara karşı, tebliğden itibaren sekiz gün içinde sicilin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine dilekçeyle itiraz edilebilir. Mahkeme dosya üzerinden karar verir (TTK m. 34).
- Tescilden kaçınma: Sicil müdürü tescili zorunlu hususu haber alırsa ilgiliyi uygun süre içinde yükümlülüğünü yerine getirmeye çağırır. Süre içinde başvurmayan ve kaçınma sebebini de bildirmeyen kişiye idari para cezası verilir; kaçınma sebebi bildirilirse mahkeme karar verir (TTK m. 33).
- İnceleme: Herkes ticaret sicilinin içeriğini ve müdürlükte saklanan senet ve belgeleri inceleyebilir, giderini ödeyerek onaylı suretlerini alabilir. Bir hususun sicilde kayıtlı olup olmadığına dair onaylı belge de istenebilir (TTK m. 35).
Tescil ve ilan üçüncü kişilere karşı ne zaman sonuç doğurur?
Sicil kayıtları üçüncü kişiler hakkında, tescilin Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edildiği günü izleyen iş gününden itibaren sonuç doğurur. Üçüncü kişiler sicil kayıtlarını bilmediklerini ileri süremez (TTK m. 36). Tescili zorunlu olduğu hâlde tescil edilmemiş veya ilanı zorunlu iken ilan olunmamış bir husus, ancak üçüncü kişinin bunu bildiği veya bilmesi gerektiği ispat edilirse ona karşı ileri sürülebilir. Tescil kaydı ile ilan edilen durum arasında aykırılık varsa, tescil edilen gerçek durumu bildikleri ispat edilmedikçe üçüncü kişilerin ilan edilen duruma güvenleri korunur (TTK m. 37).
- Gerçeğe aykırı beyan: Tescil ve kayıt için gerçeğe aykırı beyanda bulunanlara idari para cezası verilir; güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edilmelidir. Gerçeğe aykırı tescilden zarar görenlerin tazminat hakları saklıdır (TTK m. 38).
- Şube: Merkezi Türkiye'de bulunan ticari işletmelerin şubeleri de bulundukları yerin ticaret siciline tescil ve ilan olunur. Merkezi yurt dışında olan işletmelerin Türkiye'deki şubeleri de yerli işletmelerin şubeleri gibi tescil edilir. Bu şubeler için yerleşim yeri Türkiye'de bulunan tam yetkili bir ticari mümessil atanır ve şube ticaret unvanında merkez ve şube yerleri ile şube olduğu gösterilmelidir (TTK m. 40 ve 48). Şube ile tüzel kişi aynı değildir; borcun hangi işletmeye ait olduğu ve temsil yetkisi ayrıca kontrol edilmelidir.
- Açılıştan sonra tescil süresi: Her tacir, ticari işletmenin açıldığı günden itibaren onbeş gün içinde işletmesini ve seçtiği ticaret unvanını, işletme merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ve ilan ettirir (TTK m. 40).
Ticaret sicilindeki adresim eskiyse tebligat etkilenir mi?
Sicil ve tebligat adresi kayıtlarının güncel olması önemlidir; fiilen taşınmak resmî kaydın düzeldiği anlamına gelmez. Tescil edilmiş hususlarda meydana gelen değişiklik de tescil edilmelidir (TTK m. 31); tescilin ilanından sonra üçüncü kişiler sicil kayıtlarını bilmediklerini ileri süremez (TTK m. 36). Tüzel kişilere tebligat salahiyetli mümessillerine yapılır; birden fazlaysa yalnız birine yapılması yeterlidir. Bir ticarethanenin muamelelerinden doğan ihtilaflarda ticari mümessile yapılan tebliğ geçerlidir; mümessil yoksa iş yerindeki memur veya müstahdeme de yapılabilir (Tebligat Kanunu m. 12 ve 13). Şirket adresine gelen tebligat muhasebeye bırakılmışsa belge türü ve teslim tarihi hemen kaydedilmelidir; belgenin şirket içinde başka birime iletilmesi hukuki süreyi kendiliğinden değiştirmez.
Ticari işletmenin devri
Ticari işletmeyi bir bütün hâlinde konu alan devir sözleşmeleri yazılı olarak yapılır ve ticaret siciline tescil ve ilan edilir. Sözleşmede neyin devredildiğini, özellikle kiracılık hakkı, unvan ve fikrî mülkiyet haklarını açıkça yazmak ilerideki uyuşmazlıkları azaltır (TTK m. 11). İşletme devri yalnız marka devri değildir; devredilen varlık, sözleşme ve borçların listelenmesi gerekir.
- Devralanın sorumluluğu: Bir işletmeyi aktif ve pasifleriyle devralan, bunu alacaklılara bildirdiği veya Ticaret Sicili Gazetesinde ilan ettiği tarihten başlayarak onlara karşı işletmedeki borçlardan sorumlu olur (TBK m. 202).
- Eski sahibin sorumluluğu: Önceki borçlu, iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsil borçlu olarak sorumlu kalır. Bu süre muaccel borçlar için bildirme veya duyuru tarihinden, sonradan muaccel olacaklar için muacceliyet tarihinden işler. Devralan bildirme veya ilanı yapmadıkça süre işlemeye başlamaz (TBK m. 202).
- İşletmelerin birleşmesi: İşletmeler aktif ve pasiflerin karşılıklı devralınması veya birinin diğerine katılması yoluyla birleşirse her iki işletmenin alacaklıları, malvarlığı devralınmasından doğan haklara sahip olur ve bütün alacaklarını yeni işletmeden alabilir. Tek kişiye ait işletmenin kollektif veya komandit ortaklığa dönüşmesinde de aynı hüküm geçerlidir (TBK m. 203).
Tacirler arası satışta teslim, ayıp ve satış izni
- Kısım kısım teslim: Sözleşme kısım kısım yerine getirilebilir nitelikteyse veya alıcı çekince ileri sürmeden kısmi teslimi kabul etmişse, eksik kısım için alıcı haklarını yalnızca teslim edilmeyen kısım hakkında kullanabilir. Beklenen yarar ortadan kalkıyorsa alıcı sözleşmeyi feshedebilir (TTK m. 23). Teslimde eksik miktar varsa sipariş, teslim edilen miktar ve çekince aynı tutanakta gösterilmelidir.
- Malı gözden geçirme: Alıcı, devraldığı malı işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirmeli ve ayıbı uygun sürede satıcıya bildirmelidir. İhmal ederse satılanı kabul etmiş sayılır (TBK m. 223).
- Gizli ayıp: Olağan bir gözden geçirmeyle ortaya çıkarılamayacak ayıbın sonradan anlaşılması hâlinde bu durum hemen satıcıya bildirilmelidir. Bildirilmezse mal bu ayıpla birlikte kabul edilmiş sayılır; tacirler arası satışta ayrıca özel ihbar süreleri de vardır (TBK m. 223, TTK m. 23).
- Mahkeme izniyle satış: Alıcı temerrüde düşerse satıcı malın satışına izin verilmesini mahkemeden isteyebilir; satış açık artırmayla veya yetkilendirilen kişi aracılığıyla yapılır. Giderler çıkarıldıktan sonra artan para, satıcının takas hakkı saklı kalmak şartıyla, alıcı adına bankaya veya notere bırakılır ve durum alıcıya hemen ihbar edilir (TTK m. 23).
Sık yapılan hatalar
- İşletmeyi açtıktan sonra onbeş günlük tescil süresini kaçırmak.
- Sicilde kayıtlı adresi değiştirmeden fiilen taşınmak.
- İşletme devrinde alacaklılara bildirim veya ilan yapmadan sorumluluğun el değiştirdiğini düşünmek.
- Esnaf olunca ticari hükümlerin hiçbirinin uygulanmayacağını varsaymak.
Kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 7201 sayılı Tebligat Kanunu: mevzuat.gov.tr