Sözleşme, kural olarak hiçbir şekle bağlı olmadan, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur; yazılı belge şart değildir ve bu açıklamalar açık ya da örtülü olabilir (TBK m. 1 ve 12). Önemli olan, tarafların esaslı noktalarda anlaşmış olmasıdır; küçük ayrıntıların yazılmamış olması sözleşmeyi engellemez (TBK m. 2). Okumadan imzaladığınız bir metin ise kendiliğinden geçersiz sayılmaz; ancak genel işlem koşulları, yanılma, aldatma ve korkutma kuralları devreye girebilir (TBK m. 20-25, 30-39).
Bu yazı, teklifin ve kabulün ne zaman bağlayıcı olduğunu, susmanın anlamını, sözleşmenin başlığı ile gerçek içeriğin ilişkisini, koşula bağlı sözleşmeleri, küçük yazılı hazır sözleşme maddelerinin denetimini ve yanılarak imzalanan sözleşmeden dönme şartlarını anlatır.
Bu yazıda
- Sözleşme hangi anda kurulur: teklif ve kabul
- Vitrin, fiyat listesi ve sipariş edilmemiş ürün
- Teklifin süresi, geri alınması ve uzaktan sözleşme
- Susmak kabul anlamına gelir mi?
- Esaslı noktalar, önsözleşme ve ödül vaadi
- Koşula bağlı sözleşmeler
- Sözleşmenin yorumu: başlık değil, gerçek irade
- Küçük yazılar ve genel işlem koşulları
- Yanılarak, aldatılarak veya korkutularak imza
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Sözleşme hangi anda kurulur: teklif ve kabul
Sözleşme, bir tarafın teklifine karşı tarafın uygun bir kabul bildirmesiyle kurulur. Kanun, sözleşmenin kurulması için yazılı belge aramaz; kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmeler hiçbir şekle bağlı değildir ve irade açıklaması açık veya örtülü olabilir (TBK m. 1 ve 12). Bu nedenle sözlü anlaşma da, kanun belirli bir şekil öngörmüyorsa geçerlidir. Ancak kanunun şekil aradığı sözleşmelerde şekle uyulmazsa sözleşme hüküm doğurmaz. Sözlü anlaşmada asıl zorluk geçerlilik değil ispattır; mesajlar, ödeme dekontları, teslim kayıtları ve tanıklar bu noktada önem taşır.
Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşsa, ikinci dereceli noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır. Bu noktalarda anlaşılamazsa hâkim, işin özelliğine bakarak uyuşmazlığı karara bağlar; şekle ilişkin hükümler her durumda saklıdır (TBK m. 2). Yani “ana şartlarda anlaştık, ayrıntıları sonra konuşuruz” demiş olmanız, sözleşmenin hiç kurulmadığı anlamına gelmez. Ayrıntıları yazılı hâle getirmek, sonradan çıkabilecek tartışmaları azaltır.
Vitrin, fiyat listesi ve sipariş edilmemiş ürün
Fiyatı gösterilerek sergilenen mal, aksi açıkça ve kolaylıkla anlaşılmadıkça öneri sayılır. Dolayısıyla vitrinde fiyatı yazan ürünü o fiyattan isteyebilirsiniz; satıcı kural olarak sergilediği fiyatla bağlanmıştır. İstisna, ilandan bağlanma niyeti olmadığının açıkça anlaşılmasıdır. Etiket hatası gibi durumlar bu nedenle ayrıca değerlendirilir (TBK m. 8). Aynı kural tarife, fiyat listesi ve benzerlerinin gönderilmesi için de geçerlidir. Öneren, listede bağlı olmama hakkını açıkça saklı tutmuşsa teklif bağlayıcı olmaz; “bağlı değilim” kaydı bulunan bir listeyi kabul etmeniz tek başına sözleşme kurmaz. Fiyat listesi alırken üzerindeki çekince ifadelerine dikkat edin.
Sipariş etmediğiniz bir ürünün size gönderilmesi ise öneri sayılmaz. Ürünü kabul etmiş veya paketini açmış olmanız sizi ödemeye bağlamaz; ürünü alan kişi, onu geri göndermek ya da saklamakla da yükümlü değildir (TBK m. 7). Yine de ürüne bilerek zarar vermemeniz akıllıca olur.
Teklifin süresi, geri alınması ve uzaktan sözleşme
Kabul için süre belirleyerek teklif yapan kişi, bu sürenin sonuna kadar teklifiyle bağlıdır. Kabul süre içinde kendisine ulaşmazsa bağlılıktan kurtulur (TBK m. 3). Bu yüzden kendi teklifinize bitiş tarihi ve saati yazmak işinizi sağlamlaştırır. Telefon veya görüntülü görüşme gibi doğrudan iletişim sırasında, süre belirlenmeden yapılan teklif “hazır olanlar arasında” yapılmış sayılır; hemen kabul edilmezse teklif sahibi bağlılıktan kurtulur ve konuşma bittikten sonra verilen cevap teklifi yeniden canlandırmaz (TBK m. 4).
Mesajla veya e-postayla, süre belirlemeden hazır olmayan birine yapılan teklif ise zamanında ve usulüne uygun gönderilmiş bir cevabın ulaşmasının beklenebileceği ana kadar teklif sahibini bağlar. Teklif sahibi geç gelen bir kabulle bağlı olmak istemiyorsa bunu kabul edene hemen bildirmelidir (TBK m. 5).
Teklifinizden vazgeçmek istiyorsanız geri alma açıklamanızın karşı tarafa tekliften önce veya aynı anda ulaşması gerekir. Daha sonra ulaşsa bile karşı taraf onu tekliften önce öğrenmişse teklif yapılmamış sayılır; kabulün geri alınmasında da aynı kural geçerlidir (TBK m. 10). Geri almayı yazılı yapmanız ispat sağlar. Uzaktan yazışarak kurulan sözleşme ise kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurur; açık kabulün gerekli olmadığı durumlarda önerinin ulaştığı andan başlar (TBK m. 11). Gönderim zamanını gösteren kayıtları saklayın.
Susmak kabul anlamına gelir mi?
Genel kural olarak susmak kabul değildir. Ancak kanun veya işin özelliği ya da durumun gereği açık kabul beklemeyi gerektirmiyorsa, teklif uygun bir sürede reddedilmediği takdirde sözleşme kurulmuş sayılır (TBK m. 6). Bu nedenle karşı tarafın size gönderdiği teklifi cevapsız bırakmak yerine, istemiyorsanız yazılı olarak reddetmeniz faydalıdır. Cevapsızlığı “otomatik kabul” saymak da, “otomatik ret” saymak da hatalı olur; olayın koşullarına bakmak gerekir.
Esaslı noktalar, önsözleşme ve ödül vaadi
İleride sözleşme yapmayı üstlenen önsözleşmeler geçerlidir. Kanunlardaki istisnalar dışında önsözleşmenin geçerliliği, ileride kurulacak asıl sözleşmenin şekline bağlıdır; asıl sözleşme yazılı şart koşuyorsa önsözleşmeyi de yazılı yapmanız gerekir (TBK m. 29). Bir sonucun gerçekleşmesi karşılığında ödül vaat eden kişi sözünü yerine getirmekle yükümlüdür. Sonuçtan önce caydığında ise dürüstlük kurallarına uygun yapılan giderleri ödemelidir; bu giderlerin toplamı ödülün değerini aşamaz. Beklenen sonuca ulaşılamayacağı ispatlanırsa giderler de ödenmez (TBK m. 9).
Koşula bağlı sözleşmeler
Sözleşmenin hüküm ifade etmesi, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği belli olmayan bir olguya bağlanırsa geciktirici koşul söz konusudur ve aksi kararlaştırılmadıkça sözleşme ancak koşulun gerçekleştiği andan başlayarak hüküm ifade eder (TBK m. 170). Sona ermesi belirsiz bir olguya bırakılmışsa bozucu koşul vardır; koşul gerçekleştiği anda sözleşmenin hükümleri ortadan kalkar ve aksi kararlaştırılmadıkça veya işin niteliğinden anlaşılmadıkça bu sona erme geçmişe etkili olmaz (TBK m. 173). Taraflardan biri koşulun gerçekleşmesine dürüstlük kurallarına aykırı olarak engel olursa koşul gerçekleşmiş sayılır; koşulun gerçekleşmesini dürüstlük kurallarına aykırı biçimde sağlayan tarafın yararına ise gerçekleşmemiş sayılır (TBK m. 175). Hukuka veya ahlaka aykırı bir fiili sağlamak amacıyla konulan koşula bağlı işlem kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 176). Koşulu net ve ölçülebilir yazmak, engelleme yazışmalarını saklamak önemlidir.
Sözleşmenin yorumu: başlık değil, gerçek irade
Sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılır (TBK m. 19). Sözleşmenin başlığı “hizmet”, “ortaklık” veya “ödünç” olsa bile, işin gerçek niteliği belirleyicidir. Aynı maddeye göre, yazılı bir borç tanımasına güvenerek alacağı kazanan iyiniyetli üçüncü kişiye karşı, borçlu işlemin muvazaalı olduğunu ileri süremez; senede güvenerek alacağı devralan kişi korunur. Sözleşme özgürlüğü ise sınırsız değildir: içerik kanunun sınırları içinde serbestçe belirlenir, ancak emredici hükümler, ahlak, kamu düzeni ve kişilik hakları sınırı oluşturur (TBK m. 26). Aşırı dengesiz bir bedel de her zaman geçersizlik doğurmaz; karşılıklı edimler arasında açık oransızlığın yanında, zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılmış olması aranır. Bu hak, durumu öğrendiğiniz tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanılabilir (TBK m. 28).
Küçük yazılar ve genel işlem koşulları
Okumamış olmak tek başına sözleşmeyi geçersiz kılmaz; ancak hazır metinlerdeki hükümler ayrı bir denetime tabidir. Bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu hükümler genel işlem koşuludur. Her maddenin “tartışılarak kabul edildiği” yönündeki bir kayıt, tek başına onları genel işlem koşulu olmaktan çıkarmaz (TBK m. 20). Bu koşullar karşı tarafın aleyhine ise, ancak düzenleyenin koşulların varlığını açıkça bildirmesi, içeriğini öğrenme imkânı tanıması ve karşı tarafın da bunları kabul etmesi hâlinde sözleşmeye girer; aksi takdirde yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı koşullar da yazılmamış sayılır (TBK m. 21). Açık ve anlaşılır olmayan veya birden çok anlama gelen hüküm, düzenleyenin aleyhine yorumlanır (TBK m. 23). Düzenleyene sözleşmeyi tek taraflı değiştirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır (TBK m. 24) ve dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın durumunu ağırlaştıran hükümler konulamaz (TBK m. 25). Pratikte tartıştığınız maddeyi ve size nasıl sunulduğunu belirleyin; bütün sözleşmeyi değil, ilgili maddeyi hedef alın.
Yanılarak, aldatılarak veya korkutularak imza
Sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen taraf, sözleşme ile bağlı olmaz (TBK m. 30). Esaslı yanılma hâlleri arasında istenen sözleşmeden başka bir sözleşme için irade açıklamak, istenenden başka bir konu için irade açıklamak, gerçekte üstlenmek istenenden önemli ölçüde fazla bir edim için irade açıklamak sayılır; basit hesap yanlışlıkları ise sözleşmenin geçerliliğini etkilemez, düzeltilmesiyle yetinilir (TBK m. 31). Sonradan pişman olmak ile sözleşme kurulurken önemli bir konuda yanılmak aynı şey değildir. Yanılan kişi, yanıldığını dürüstlük kurallarına aykırı biçimde ileri süremez (TBK m. 34); yanılmasında kusurluysa sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı gidermekle yükümlü olabilir (TBK m. 35). Aldatma hâlinde yanılma esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı olunmaz (TBK m. 36).
Süre konusunda dikkatli olun: yanılma veya aldatma sebebiyle ya da korkutulma sonucunda sözleşme yapan taraf, yanılmayı ya da aldatmayı öğrendiği veya korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmez veya verdiğini geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır (TBK m. 39). Yanlış bilginin ne olduğunu ve ne zaman öğrendiğinizi belgeleyin.
Sık yapılan hatalar
- Boş alanlı veya sonradan doldurulacak bir belgeye imza atmak; bedel, tarih ve kapsam üzerinde ispat uyuşmazlığı doğurur.
- Sözleşme başlığına bakarak hukuki türü kesinleştirmek.
- Karşı tarafın teklifini cevapsız bırakıp “kabul etmedim” demek; bazı durumlarda sessizlik kabul sayılabilir.
- Teklif süresini ve geri alma bildirimini kayıt altına almamak.
- Sözleşmenin eski sürümlerini, e-posta eklerini ve imzalı son metni saklamamak.
- Yanılma sürelerini kaçırmak; bir yıllık süre geçince sözleşme onanmış sayılabilir.
Kuruluş aşamasında en yararlı pratik, tek sayfalık bir kontrol tablosu hazırlamaktır: taraf, edim, vade, bedel, teminat, sona erme ve uyuşmazlık maddelerini ayrı satırlara yazın. Şekil, imza ve yazışmaların delil değeri için sözleşme şekli yazımıza bakabilirsiniz.