Tasarım, ürünün görünümünü korur. İlk kez Türkiye’de kamuya sunulan tasarım, tescil edilmese de kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıl boyunca kopyalamaya karşı korunur; tescilli tasarımın koruma süresi ise başvuru tarihinden itibaren beş yıldır ve yirmi beş yıla kadar uzatılabilir (SMK m. 55, 59 ve 69).
Bu yazı, tasarımın korunma şartlarını, tescilsiz ve tescilli tasarım arasındaki farkı, yayım erteleme, itiraz, hükümsüzlük ve hak sahipliği sürelerini, çalışan tasarımlarını ve coğrafi işaretin ne anlama geldiğini ve nasıl kullanılamayacağını anlatır.
Bu yazıda
- Tasarım nedir ve hangi ürünlerde korunur?
- Tescilsiz tasarım korunur mu?
- Tescilli tasarım: süre, yayım erteleme ve itiraz
- Tasarım hükümsüzlük ve hak sahipliği davaları
- Tasarım mı, marka mı, telif mi? Hangi hakla korunmalı?
- Coğrafi işaret: menşe adı, mahreç işareti ve kullanım sınırları
Tasarım nedir ve hangi ürünlerde korunur?
Kısa cevap: Tasarım, ürünün tümünün veya bir parçasının ya da üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi özelliklerinden kaynaklanan görünümüdür. Ürün; endüstriyel yolla veya elle üretilen nesneleri, ambalajı, grafik sembolleri ve tipografik karakterleri kapsar, bilgisayar programları hariçtir (SMK m. 55).
Tasarım korumasının konusu görünümdür; ürünün teknik işlevi tek başına tasarım koruması getirmez. Koruma için tasarımın yeni olması ve ayırt edici niteliğe sahip olması gerekir. Tasarım koruması ayrıca, 5846 sayılı Kanunda aranan şartları taşıyorsa telif korumasına halel getirmez; aynı çalışma hem tasarım hem telif bakımından korunabilir (SMK m. 58).
Burada iki ölçüt öne çıkar: yenilik ve ayırt edicilik. Tasarımda yalnızca rengi değiştirmek her zaman farklılık yaratmaz; genel izlenim ve ayırt edici nitelik bütün olarak değerlendirilir (SMK m. 56). Tek bir ayrıntı değişikliği ne otomatik koruma ne de otomatik ihlal dışılığı sağlar.
Tescilsiz tasarım korunur mu?
Kısa cevap: Evet, ama sınırlı. Tasarım ilk kez Türkiye’de kamuya sunulmuşsa tescilsiz tasarım olarak da korunur ve koruma süresi kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıldır. Tescilsiz tasarım yalnızca kopyalanarak alınması hâlinde engelleme hakkı verir (SMK m. 55, 59 ve 69).
Bu nedenle ürünü tanıttığınız ilk tarih, yer ve biçim kaydı çok önemlidir: katalog, internet sayfası, fuar fotoğrafı veya ilk fatura tasarımın ilk kamuya sunum tarihini ispat eder. Tescilsiz korumayı tescille aynı saymayın; tescilli tasarım rakibin bağımsız olarak benzer bir tasarım yapması hâlinde de engelleme sağlar.
Tasarımı satışa sunduktan sonra tescil ettirmek de mümkün olabilir: koruma talep edilen tasarımın, başvuru veya rüçhan tarihinden önceki on iki ay içinde tasarımcı, halefi veya onların izniyle üçüncü kişi tarafından kamuya sunulması yeniliği ve ayırt edici niteliği etkilemez. Bu sürenin dışındaki açıklamalar yenilik şartını bozabilir (SMK m. 57).
Tescilli tasarım: süre, yayım erteleme ve itiraz
Kısa cevap: Tescilli tasarımların koruma süresi başvuru tarihinden itibaren beş yıldır; bu süre beşer yıllık dönemler hâlinde yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. Yenileme talebi ve ücret bilgisi, koruma süresinin bitiminden önceki altı ay içinde sunulur (SMK m. 69).
Tasarımınızı kamuoyundan gizli tutmak istiyorsanız başvuruyla birlikte yayım erteleme talebinde bulunabilirsiniz. Başvuru veya varsa rüçhan tarihinden başlamak üzere otuz ay süreyle ertelenebilir ve bu sürede görsel anlatım ve başvuru dosyası üçüncü kişilerin incelemesine kapalı tutulur (SMK m. 66).
Başkasının tasarım tesciline karşı üçüncü kişiler, tescilin yayım tarihinden itibaren üç ay içinde ücretini ödeyerek, tasarımın tanıma uymadığı, yenilik veya ayırt edicilik şartlarını taşımadığı ya da başvurunun kötüniyetli olduğu gibi gerekçelerle yazılı olarak itiraz edebilir (SMK m. 67). Bu süreyi kaçırırsanız hükümsüzlük yolu kalır.
Çalışanın yaptığı tasarım konusunda, özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, çalışanın yükümlü olduğu faaliyeti gereği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı tasarımların hak sahibi işverendir. Hizmet ilişkisi dışındaki iş görme sözleşmelerinde sözleşme hükümleri belirleyicidir (SMK m. 73). Bu yüzden dışarıdan tasarım yaptırırken devir hükmünü yazılı sözleşmeye koyun ve tasarımı yapan kişinin kim olduğunu, hangi tarihte hangi taslakları hazırladığını belgeleyin; hak sahipliği tartışmasında bu kayıtlar belirleyici olur.
Tasarım hükümsüzlük ve hak sahipliği davaları
Kısa cevap: Tasarımın hükümsüzlüğüne ilişkin dava koruma süresince veya tasarım hakkının sona ermesini izleyen beş yıl içinde açılabilir; dava, dava tarihinde sicilde tasarım sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır ve karar geçmişe etkilidir (SMK m. 78 ve 79).
Tasarımınızı başkası kendi adına tescil ettirdiyse gerçek hak sahibi olduğunu iddia eden kişi, tasarım sahipliğinin kendisine devredilmesini mahkemeden isteyebilir. Bu talepler, tescilli tasarımın yayımlandığı tarihten itibaren üç yıl içinde ileri sürülmezse düşer; ancak gerçek hak sahibi olmayan kişi kötüniyetliyse süre uygulanmaz (SMK m. 71). Bu süreyi tescil yayımının tarihinden itibaren hesaplayın.
Tasarımınızın aynısı satılıyorsa karşılaştırmayı korunan görünüm, yenilik, ayırt edicilik ve benzerliğin kapsamı üzerinden yapın. Ürün görselleriyle tescil veya ilk yayın kayıtlarını yan yana koyun; yalnızca renk değişikliğinin bütün ihlali ortadan kaldırdığını varsaymayın (SMK m. 56 ve 81). Delil toplama ve tedbir adımları için sınai hak ihlali yazımızı okuyabilirsiniz.
Tasarım mı, marka mı, telif mi? Hangi hakla korunmalı?
Kısa cevap: Aynı ürün birden fazla hakkı ilgilendirebilir ve bu haklar birbirinin yerine geçmez. Ürünün görünümü tasarımla, ürünü işaretleyen ad veya logo markayla, özgün yaratıcılık taşıyan çizim veya fotoğraf ise telifle korunur.
Örneğin yeni bir şişe şekli tasarım olarak tescil edilebilir; şişenin üzerindeki ad marka olarak ayrıca tescil edilir; etiketteki özgün çizim ise eser niteliği taşıyorsa telif hakkı doğurur. Bir hakkın kaybedilmesi diğerini ortadan kaldırmaz, ama her birinin kendi şartı, süresi ve ispat yolu vardır. Bu yüzden taklit ürünle karşılaştığınızda marka, tasarım ve haksız rekabet taleplerini ayrı ayrı değerlendirmek gerekir. Taklit marka ürünü ile benzer tasarım ürünü aynı iddia sayılmaz: korunan hak ve ihlal ölçütü farklıdır.
Tasarım tescili için hazırlık yaparken şu kayıtları toplayın:
- Tasarımın görsel anlatımı ve her açıdan fotoğrafı veya çizimi,
- İlk kamuya sunma tarihini gösteren kayıtlar (katalog, internet sayfası, fuar kaydı, ilk satış faturası),
- Tasarımı yapan kişiyle yapılan sözleşme veya çalışma ilişkisini gösteren belge,
- Benzer tasarımları gösteren araştırma notları.
Başvuruyu satıştan önce yapmak, on iki aylık süreye güvenmekten daha güvenlidir; çünkü açıklamayı kimin hangi izinle yaptığı ispat gerektirebilir.
Coğrafi işaret: menşe adı, mahreç işareti ve kullanım sınırları
Kısa cevap: Coğrafi işaret, belirgin bir niteliği, ünü veya özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre veya bölgeyle özdeşleşmiş ürünü gösteren işarettir. Menşe adında üretim, işleme ve diğer işlemlerin tümü o coğrafi alanda gerçekleşir; mahreç işaretinde bunlardan en az biri yeterlidir (SMK m. 34).
Coğrafi işaret marka gibi tek bir kişinin malı değildir. Coğrafi işaret ve geleneksel ürün adı hakkı; lisans, devir, intikal, haciz ve benzeri hukuki işlemlere konu olamaz ve teminat olarak gösterilemez (SMK m. 148). Tescilli coğrafi işaret ayrıca tescil ettirene inhisari hak sağlamaz; şartlara uygun üretenler işareti kullanabilir (SMK m. 44).
Ürününüzde "tarzında", "stilinde", "tipinde" gibi ifadelerle tescilli coğrafi işareti anmak da korunmuş değildir: ürünün gerçek menşeini belirtseniz veya işaretin tercümesini ya da bu ifadeleri kullansanız bile, tescilli coğrafi işaretin kötüye kullanımı, taklidi veya çağrıştıracak biçimde kullanımı coğrafi işaret hakkına tecavüz sayılır (SMK m. 53).
Sık yapılan hatalar
- Ürünü sattıktan çok sonra tescil ettirmeyi düşünüp on iki aylık süreyi kaçırmak,
- İlk kamuya sunma tarihini belgelememek,
- Tasarımda tek ayrıntı değiştirerek ihlalden kurtulacağını varsaymak,
- Yenileme için koruma süresi bitiminden önceki altı aylık süreyi takip etmemek,
- Coğrafi işareti markaymış gibi lisanslamaya çalışmak.