Vali, ilde Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır; il sınırları içindeki genel ve özel bütün kolluk kuvvet ve teşkilatının amiridir (5442 sayılı İl İdaresi Kanunu m. 9 ve 11). Usulüne uygun ilan edilen vali kararlarına uymayanlar Kabahatler Kanununun 32. maddesi uyarınca cezalandırılır; kamu düzenini tehlikeye düşüren toplumsal olaylarda vali kararlarına aykırı davrananlar için üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür (m. 66).
Bu yazı valinin görev ve sorumluluğunu, kolluk yetkilerini, genel emir çıkarma ve denetim yetkisini, kararlara uymamanın sonuçlarını, kaymakamın yetkilerini, vali yardımcısının görevini, il idare kurulunun kimlerden oluştuğunu ve valinin yolsuzluk ve işten el çektirme yetkilerini anlatır.
Bu yazıda
- Vali kimdir, görev ve sorumluluğu nedir?
- Kolluk yetkileri ve kamu düzeni tedbirleri
- Genel emirler, denetim ve teftiş
- Vali kararına uymamanın yaptırımı
- Kaymakam ve vali yardımcısı
- İl idare kurulu
- Yolsuzluk ve işten el çektirme
- Vali veya kaymakam kararına karşı ne yapılır?
- Kaynaklar
Vali kimdir, görev ve sorumluluğu nedir?
Vali, ilde Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır. İlin genel idaresinden Cumhurbaşkanına karşı sorumludur. Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve diğer mevzuatın uygulanmasını sağlar, talimat ve emirleri yürütür ve bu işlerin gerçekleştirilmesi için gereken tedbirleri almaya yetkilidir (m. 9). İlin her yönden genel idare ve genel gidişini düzenlemek ve denetlemekten de sorumludur. Bakanlıklar il genel idare teşkilatına ait işleri doğrudan valiliklere yazar; valilikler de illere ait işler için ilgili bakanlıkla doğrudan yazışır.
Vali hangi kolluk yetkilerini kullanır?
Vali, il sınırları içinde bulunan genel ve özel bütün kolluk kuvvet ve teşkilatının amiridir. Suç işlenmesini önlemek ve kamu düzen ve güvenini korumak için gereken tedbirleri alır; bu teşkilatın amir ve memurları vali tarafından verilen emirleri derhal yerine getirmekle yükümlüdür (m. 11). İl sınırları içinde huzur ve güvenliğin, kişi dokunulmazlığının, kamu esenliğinin sağlanması ve önleyici kolluk yetkisi de valinin ödev ve görevlerindendir.
Kamu düzeni veya güvenliğinin olağan hayatı durduracak veya kesintiye uğratacak şekilde bozulduğu ya da bozulacağına ilişkin ciddi belirtilerin bulunduğu hâllerde vali, on beş günü geçmemek üzere ildeki belirli yerlere girişi ve çıkışı kamu düzeni ya da kamu güvenliğini bozabileceği şüphesi bulunan kişiler için sınırlayabilir; belli yerlerde veya saatlerde kişilerin dolaşmalarını, toplanmalarını, araçların seyirlerini düzenleyebilir veya kısıtlayabilir ve ruhsatlı da olsa her çeşit silah ve merminin taşınması ve naklini yasaklayabilir (m. 11). Bu tür tedbirler istisnaidir ve sınırlı sürelidir; kararın ilanını ve süresini kontrol edin.
Vali genel emir çıkarabilir mi, kamu kurumlarını denetleyebilir mi?
Evet. Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve diğer mevzuatın verdiği yetkiyi kullanmak ve yüklediği ödevleri yerine getirmek için valiler genel emirler çıkarabilir ve bunları ilan eder. Bu emirlerin dayanağı mevzuat olmak zorundadır (m. 9). Vali, adli ve askeri teşkilat dışında kalan bütün Devlet daire, müessese ve işletmelerini, özel işyerlerini, özel idare, belediye ve köy idareleriyle bunlara bağlı müesseseleri denetler ve teftiş eder; bu denetimi bakanlık veya genel müdürlük müfettişleri ya da kurum amir ve memurlarıyla da yaptırabilir (m. 9).
Valinin ilan ettiği karara uymazsam hangi yaptırımla karşılaşırım?
İl genel kurulu, idare kurulları veya en büyük mülki amirlerce kanunların verdiği yetkiye dayanılarak alınan ve usulen tebliğ ya da ilan edilen karar ve tedbirlerin uygulanmasına muhalefet edenler veya riayet etmeyenler, mahalli mülki amir tarafından Kabahatler Kanununun 32. maddesi hükmü uyarınca cezalandırılır. Kamu düzenini ve güvenliğini veya kişilerin can ve mal emniyetini tehlikeye düşürecek toplumsal olayların baş göstermesi hâlinde ise vali tarafından kamu düzenini sağlamak amacıyla alınan ve usulüne göre ilan olunan karar ve tedbirlere aykırı davrananlar üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (m. 66). Dolayısıyla kararın usulüne uygun ilan edilip edilmediği, hangi yetkiye dayandığı ve süresi önem taşır. İdari para cezalarına itiraz yolları için idari para cezası ve tebligat yazımıza bakabilirsiniz.
Kaymakam kimdir, yetkileri nelerdir?
Kaymakam ilçe genel idaresinin başı ve mercii, ilçede Cumhurbaşkanının idari yürütme vasıtasıdır. İlçedeki genel idare teşkilatı kaymakamın emri altındadır. Valinin talimat ve emirlerini yürütmekle ödevlidir ve ilçe sınırlarındaki genel ve özel kolluk kuvvetlerinin amiridir (m. 27, 31 ve 32).
Vali yardımcısı ne iş yapar?
Valilerin belirlediği işlerde yardımcılık yapmak ve valinin bulunmadığı zamanlarda vekilliğini üstlenmek üzere illerde vali muavinleri bulunur. Valiliğin yazı işlerinin düzenlenmesinden de vali muavini sorumludur (m. 5).
İl idare kurulu kimlerden oluşur?
İl idare kurulu, valinin başkanlığı altında hukuk işleri müdürü, defterdar, millî eğitim, bayındırlık, sağlık ve sosyal yardım ile tarım ve veteriner müdürlerinden oluşur. Vali, kurula başkanlık etmek üzere vali muavinini görevlendirebilir (m. 57).
Vali ildeki yolsuzlukları nasıl ele alır, memuru işten el çektirebilir mi?
Valiler, denetim ve teftişleri altında bulunmayan daire ve müesseselerde öğrendikleri yolsuzlukları ilgili makamlara bildirir. İlgili makamlar gerekli incelemeyi yapar, kanuni gereğini yerine getirir ve sonucu valiye bildirir (m. 17). Valiler denetim sırasında iş başında kalmasında mahzur gördükleri memur ve müstahdemleri sorumlulukları altında işten el çektirebilir ve hizmetin aksamaması için gerekli tedbirleri alır; işi gerekçesiyle ait olduğu makama derhal bildirir (m. 16). İşten el çektirilen memurlar için görevden uzaklaştırma ve disiplin sürecine ilişkin kurallar memur disiplin soruşturması yazımızda anlatılmıştır.
Vali ile il idare şube başkanları ve kaymakamlar arasındaki ilişki
Vali, vali muavini ile kaymakamların, il idare şube başkanlarının ve genel ve özel kolluk amirlerinin birinci derecede, diğer memurların ikinci derecede sicil amiridir (m. 18). İl idare şube başkanları kendi şubelerine ait işlerin yürütülmesinden ve şube personelinin ödev ve görevlerinin süratle ve düzenle yapılmasından valiye karşı sorumludur (m. 21). Bu yapı, bir ilçedeki veya il teşkilatındaki işlemin kimin adına, hangi emir zinciri içinde yapıldığını anlamak için önemlidir: işlemi imzalayan kişi ile davalı idare aynı değildir, dava ilgili idareye yöneltilir ve kurumsal yetkiyi incelemek gerekir.
Vatandaş olarak bir valilik veya kaymakamlık işlemiyle karşılaştığınızda şu soruları sırayla sorun: işlemi hangi makam yaptı, hangi kanun maddesine dayandı, usulüne uygun tebliğ veya ilan edildi mi, süresi var mı ve size yazılı bildirildi mi? Bu cevaplar hem uyulması gereken bir tedbir olup olmadığını hem de itiraz yolunu belirler. Sözlü bildirilen bir işlemde yazılı karar talep edin ve öğrenme tarihinizi kayda geçirin.
Vali veya kaymakam işlemine karşı ne yapabilirim?
Vali veya kaymakam işlemleri idari işlemdir. İşlemin yazılı bildirim tarihini, gerekçesini ve dayanağını edinin; iptal davası için süre, özel kanunda ayrı süre yoksa yazılı bildirimi izleyen günden başlar. Yetkili mahkemeyi ve süreleri dava açma süreleri yazımızdan kontrol edin. İlan edilen bir tedbiri sonradan öğrendiyseniz ilan tarihini ve ilanın usulünü belgeleyin.
Sık yapılan hatalar
- İlan edilen valilik kararının süresini ve kapsamını okumamak.
- Genel emri mevzuat dayanağı olmayan bir talimatla karıştırmak.
- Kaymakamın ve valinin kolluk üzerindeki yetkisini bilmeden hareket etmek.
- İdari yaptırımla cezai yaptırımı ayırt etmemek: ilan edilen karara aykırılık bazı hallerde hapis cezasını gerektirebilir.
Kaynaklar
- 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu: mevzuat.gov.tr (m. 5, 9, 11, 16, 17, 27, 31, 32, 57, 66)