Yabancı hakem kararı, kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya taraflar için bağlayıcı hâle gelmişse Türkiye'de tenfiz edilebilir (5718 sayılı Kanun m. 60). Tenfiz, tarafların yazılı olarak kararlaştırdıkları yer asliye mahkemesinden, yoksa aleyhine karar verilen tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri mahkemesinden dilekçeyle istenir; dilekçeye tahkim sözleşmesinin ve hakem kararının onaylı örnekleri ile tercümeleri eklenir (m. 61).
Bu yazı, yurt dışında verilmiş bir hakem kararını Türkiye'de uygulatmak isteyenler ile böyle bir karara karşı tenfiz davasında savunma yapacak olanlar için başvuru yerini, gerekli belgeleri, mahkemenin tenfizi reddedeceği sebepleri, ispat yükünün kimde olduğunu ve yabancı mahkeme kararı ile hakem kararı arasındaki farkı anlatır.
Bu yazıda
- Yabancı hakem kararı ile yabancı mahkeme kararı aynı kurallara mı tabidir?
- Tenfiz için ilk şart
- Hangi mahkemeye başvurulur?
- Dilekçeye eklenecek belgeler ve yargılama usulü
- Tanıma da tenfizle aynı kurallara tabidir
- Tenfizin reddi sebepleri ve ispat yükü
- Kamu düzeni ve uyuşmazlığın tahkime elverişliliği
- Kararın kısmen reddi
- Sık yapılan hatalar
Yabancı hakem kararı ile yabancı mahkeme kararı aynı kurallara mı tabidir?
Kısa cevap: Hayır. Hakem kararları için kanunda ayrı hükümler vardır; mahkeme kararının tenfiz şartlarını hakem kararına aynen uygulamayın.
Yabancı mahkeme ilamlarının tenfizi 50 ila 59. maddelerde düzenlenirken, yabancı hakem kararlarının tenfizi 60 ila 63. maddelerde ayrı bir bölüm olarak yer alır. Dolayısıyla karşılıklılık şartı gibi mahkeme ilamlarına özgü şartları hakem kararı için aramak yanlış olur; bunun yerine tahkim sözleşmesinin varlığı, geçerliliği ve hakem yargılamasının usulü ön plana çıkar. Elinizde yabancı bir mahkeme kararı varsa yabancı mahkeme kararının tenfizi ve tanınması yazımızı okuyabilirsiniz. Uygulanabilir uluslararası sözleşmeler de bulunabilir; tahkim anlaşması, karar ve tebliğ belgelerini birlikte hazırlamak gerekir.
Tenfiz için ilk şart
Kısa cevap: Karar, kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış olmalı veya taraflar için bağlayıcı hâle gelmiş olmalıdır.
Kanun, kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya taraflar için bağlayıcı olan yabancı hakem kararlarının tenfiz edilebileceğini söyler (m. 60). Başka bir deyişle hakem kararı, verildiği yerde artık değiştirilemez, icra edilebilir ya da tarafları bağlayıcı hâle gelmiş olmalıdır. Karar, tabi olduğu veya verildiği ülke hukukuna göre kesinleşmemişse, icra kabiliyeti ya da bağlayıcılık kazanmamışsa veya verildiği yerin yetkili mercii tarafından iptal edilmişse mahkeme tenfiz isteminin reddine karar verir (m. 62). Yani hakem kararı verildiği yerde iptal edilmişse Türkiye'de tenfiz edilmez.
Hangi mahkemeye başvurulur?
Kısa cevap: Tarafların yazılı olarak kararlaştırdıkları yer asliye mahkemesine; böyle bir anlaşma yoksa kanundaki sıraya göre yetkili asliye mahkemesine.
Tenfiz istemi dilekçeyle yapılır. Taraflar arasında yetkili mahkeme konusunda yazılı bir anlaşma varsa o yerin asliye mahkemesi yetkilidir. Böyle bir anlaşma yoksa aleyhine karar verilen tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri mahkemesi, yerleşim yeri yoksa oturduğu yer mahkemesi, o da yoksa icraya konu olabilecek malların bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (m. 60). Bu nedenle başvurmadan önce borçlunun Türkiye'deki adresini ve malvarlığını hukuka uygun biçimde tespit etmek, doğru mahkemeyi seçmenizi kolaylaştırır.
Dilekçeye eklenecek belgeler ve yargılama usulü
Kısa cevap: Tahkim sözleşmesi, hakem kararı ve bunların onaylı tercümeleri.
Dilekçeye şunlar eklenir (m. 61):
- Tahkim sözleşmesinin veya tahkim şartının aslı yahut usulüne göre onanmış örneği;
- Hakem kararının kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya bağlayıcılık kazanmış aslı ya da onanmış örneği;
- Bu belgelerin tercüme edilmiş, usulen onanmış örnekleri.
Belge eksikse mahkeme isteminizi ilerletemez; özellikle tahkim sözleşmesinin onaylı örneğinin sunulması gerekir. Hakem kararlarının tenfizinde mahkeme kararlarının tenfizine ilişkin tebliğ, karar ve yerine getirme hükümleri kıyas yoluyla uygulanır. Uygulamada bu, dilekçenin karşı tarafa tebliğ edilmesi, basit yargılama usulüyle karar verilmesi ve tenfiz kararının icra edilmesi şeklinde işler (m. 61). Yabancı belgelerin Türk mahkemesinde kullanımına ilişkin genel kuralları için belge ve onay başlığına da bakabilirsiniz.
Tanıma da tenfizle aynı kurallara tabidir
Yabancı hakem kararının tanınması da tenfizine ilişkin hükümlere tabidir (m. 63). Bu yüzden kararı yalnızca bir delil olarak veya kesin hüküm itirazı için ileri sürmek isteseniz bile aynı belgeleri sunmanız ve aynı şartları sağlamanız gerekir. Tanıma, kararın hukuki etkisinin kabulüdür; tenfiz ise zorla uygulanmasıdır. Ödeme ya da teslim istiyorsanız tenfiz talep edin; yalnızca karşı tarafın aynı konuyu yeniden dava etmesini engellemek istiyorsanız tanıma yeterli olabilir.
Tenfizin reddi sebepleri ve ispat yükü
Kısa cevap: Kanun, mahkemenin tenfizi reddedeceği sebepleri sayar; bu sebeplerin çoğunda ispat yükü hakkında tenfiz istenen tarafa aittir.
Tenfiz isteminin reddi sebepleri m. 62'de düzenlenmiştir. Hakkında tenfiz istenen taraf, şu sebeplerden birini ileri sürerek ve ispatlayarak tenfize karşı çıkabilir:
- Tahkim şartının hükümsüzlüğü: Tahkim sözleşmesi veya şartı, tarafların tabi kıldığı kanuna, anlaşma yoksa hakem hükmünün verildiği ülke hukukuna göre hükümsüzse mahkeme tenfiz istemini reddeder.
- Hakem seçiminden haberdar edilmeme veya savunma imkânından yoksun bırakılma: Hakem seçiminden usulen haberdar edilmemiş ya da iddia ve savunma imkânından yoksun bırakılmışsanız bu, tenfiz isteminin reddi sebebidir.
- Temsil eksikliği: Taraflardan biri hakemler önünde usulüne göre temsil edilmemişse ve yapılan işlemleri sonradan açıkça kabul etmemişse mahkeme tenfizi reddeder.
- Hakem kurulunun veya usulün anlaşmaya aykırılığı: Hakemlerin seçimi veya uygulanan usul tarafların anlaşmasına, anlaşma yoksa hakem hükmünün verildiği ülke hukukuna aykırıysa tenfiz reddedilir.
- Kararın kesinleşmemiş, bağlayıcı olmamış veya iptal edilmiş olması: Yukarıda anlatıldığı gibi.
- Tahkim sözleşmesinin hiç bulunmaması: Tahkim sözleşmesi yapılmamışsa veya esas sözleşmeye tahkim şartı konulmamışsa mahkeme tenfiz istemini reddeder.
Bu itirazlarda ispat yükü, hakkında tenfiz istenen tarafa düşer. Dolayısıyla tenfize karşı çıkıyorsanız hakem seçiminin size bildirilmediğine, savunma imkânı tanınmadığına veya temsil edilmediğinize dair belgeleri dosyaya sunmanız gerekir. Tenfiz isteyen taraf ise sözleşmenin ve yargılamanın usulüne uygun yürütüldüğünü gösteren belgeleri baştan düzenli hâlde tutmalıdır.
Kamu düzeni ve uyuşmazlığın tahkime elverişliliği
Hakem kararı genel ahlâka veya kamu düzenine aykırıysa mahkeme tenfiz isteminin reddine karar verir. Uyuşmazlık Türk kanunlarına göre tahkim yoluyla çözülemiyorsa da tenfiz reddedilir (m. 62). Bu nedenle tenfiz isteyen taraf, kararın içeriğinin Türk kamu düzeni ve genel ahlâk bakımından sorun yaratmayacağını ve uyuşmazlığın Türk kanunlarına göre tahkime elverişli olduğunu baştan değerlendirmelidir. Örneğin hakem kararının dayandığı sonucun Türkiye'de tahkim yoluyla çözülemeyecek bir konuya ilişkin olması, tenfizin önünde doğrudan engel oluşturabilir.
Kararın kısmen reddi
Hakem kararının sadece bir kısmı tahkim sözleşmesinin sınırını aşıyorsa tamamı reddedilmez. Hakem kararı hakem sözleşmesinde veya şartında yer almayan bir hususa ilişkinse ya da sözleşmenin sınırlarını aşıyorsa tenfiz istemi yalnızca bu kısım hakkında reddedilir; karar diğer kısımları bakımından incelenmeye devam eder (m. 62). Dilekçede talebinizi bölümlere ayırarak yazmanız, bu hâlde kabul edilebilecek kısmın ayrılmasını kolaylaştırır.
Uluslararası ticari sözleşmede tahkim yeri ile duruşma yeri
Uluslararası bir sözleşmede tahkim yeri ile duruşmanın fiilen yapıldığı yer aynı olmak zorunda değildir. Tahkimin hukuki merkezi ile fiziksel toplantı yeri farklı olabilir. Şarttaki kurum, kurallar, dil ve yer kavramlarını birlikte incelemek gerekir; çünkü karar hangi ülkede verilmiş sayılırsa kararın iptali ve bağlayıcılığı o ülkenin hukukuna göre değerlendirilecektir (m. 62). Tenfiz davasında "verildiği yer" sorusu bu nedenle önemlidir.
Tenfiz davasına hazırlık için pratik liste
Tenfiz isteyen taraf iseniz dosyayı şu sırayla hazırlayın: önce tahkim sözleşmesini veya sözleşmedeki tahkim şartını bulun ve onaylı örneğini temin edin; ardından hakem kararının kesinleşme, icra kabiliyeti veya bağlayıcılık kazandığını gösteren belgeyi alın; sonra tüm belgelerin usulen onanmış tercümelerini hazırlayın. Karşı tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri, oturduğu yer veya malvarlığının bulunduğu yeri belirleyip yetkili mahkemeyi seçin. Tenfize karşı çıkan taraf iseniz hakem seçiminin bildirimini, savunma yapma imkânınızın bulunup bulunmadığını ve hakem yargılamasında kimin sizi temsil ettiğini gösteren yazışmaları toplayın; çünkü bu sebeplerde ispat yükü size aittir.
Sık yapılan hatalar
- Tahkim sözleşmesinin onaylı örneğini dilekçeye eklememek.
- Hakem kararının verildiği yerde iptal edilip edilmediğini araştırmamak.
- Mahkeme kararlarına özgü şartları hakem kararına uygulamaya çalışmak.
- Tenfize itiraz edenin kendi ispat yükünü karşılamamak, yani belge sunmadan sadece iddia etmek.
- Kararın tek bir bölümü sorunluyken tamamının reddedileceğini varsaymak.