Hayır; aile konutunu eşlerden biri, diğerinin açık rızası olmadan devredemez ve konut üzerindeki hakları sınırlayamaz (TMK m. 194). Tapunun tek eş adına kayıtlı olması, evin serbestçe satılabileceği anlamına gelmez. Rıza alınamıyorsa veya haklı sebep olmadan verilmiyorsa hâkimin müdahalesi istenebilir. Boşanma sırasında ve sonrasında konutta kimin kalacağı ise ayrı kurallara bağlıdır (TMK m. 169, 197, 254).
Bu yazı, aile konutunun korunmasını, tapu şerhini, kiralık konutta eşlerin durumunu, ayrı yaşama ve boşanma sürecinde evde kalma düzenini ve eşin ölümü hâlinde oturma hakkını anlatır.
Bu yazıda
- Aile konutu nedir ve neden korunur?
- Eş rızası olmadan satış ve tapu şerhi
- Kiralık aile konutu: fesih ve kiracı sıfatı
- Ayrı yaşarken ve dava sürerken evde kalma
- Boşandıktan sonra konutta kalma hakkı
- Şiddet hâlinde konuttan uzaklaştırma ve şerh
- Eşin ölümü hâlinde konut ve ev eşyası
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Aile konutu nedir ve neden korunur?
Aile konutu, eşlerin ortak hayatlarını fiilen sürdürdüğü ve evlilik birliğinin merkezi olan konuttur. Kanun bu konuta özel bir koruma getirir; çünkü eşlerden birinin tek başına vereceği bir karar diğer eşin ve çocukların barınma düzenini bir anda ortadan kaldırabilir. Bu koruma, mülkiyet kime ait olursa olsun uygulanır: ev eşlerden birinin adına kayıtlı olabilir, kiralık olabilir ya da üçüncü bir kişiye ait olabilir.
Korumanın özü, konuta ilişkin önemli işlemlerde diğer eşin açık rızasının aranmasıdır. Bu bir mülkiyet devri değildir; evin yarısını kendiliğinden diğer eşe geçirmez. Yalnızca konuta ilişkin işlemlerde bir güvence işlevi görür (TMK m. 194). Mülkiyet ve tasfiye hesabı ise mal rejimi kurallarına göre ayrıca yürür; bu konuyu boşanmada mal paylaşımı yazımızda bulabilirsiniz.
Eş rızası olmadan satış ve tapu şerhi
Eşlerden biri, diğerinin açık rızası olmadıkça aile konutunu devredemez; konut üzerindeki hakları da sınırlayamaz. Satış, bağış, ipotek tesisi gibi işlemler bu kapsamda değerlendirilir. Rızayı sağlayamayan veya rıza haklı bir sebep olmadan verilmeyen eş hâkimin müdahalesini isteyebilir (TMK m. 194).
Evin maliki siz değilseniz, tapu kütüğüne konutla ilgili şerh verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilirsiniz. Şerh, diğer eşin evi devretmesini sizin rızanıza bağlar. Pratikte önemli olan, şerhin zamanında işlenmesidir; devir tamamlandıktan sonra durumu düzeltmek çok daha zordur. Tapu kaydınızı, konutun gerçekten aile konutu olduğunu gösteren belgeleri (nüfus kayıt örneği, yerleşim yeri belgesi, fatura ve abonelik kayıtları) hazır tutun.
Sık sorulan bir soru, şerhin evin yarısını verip vermediğidir. Vermez: şerh mülkiyet devri değil, koruma işlemidir ve tapudaki payı kendiliğinden değiştirmez. Aile konutunun haciz ve ortaklığın giderilmesi karşısındaki durumu için Anayasa Mahkemesi kararına dair makalemize bakabilirsiniz.
Kiralık aile konutu: fesih ve kiracı sıfatı
Kiralık aile konutunda kira sözleşmesini, diğer eşin açık rızası olmadan feshedemezsiniz. Rıza alınamıyorsa veya haklı sebep olmadan verilmiyorsa hâkimin müdahalesi istenir (TMK m. 194). Yani sözleşmede yalnız eşinizin adı yazıyor olsa bile eşiniz, sizin rızanız olmadan evin kira ilişkisini sona erdiremez.
Sözleşmenin tarafı olmayan eş için de bir yol vardır: aile konutu eşlerden biri tarafından kira ile sağlanmışsa, sözleşmenin tarafı olmayan eş kiralayana yapacağı bildirimle sözleşmenin tarafı hâline gelir. Bu durumda bildirimde bulunan eş, diğeriyle müteselsilen sorumlu olur; yani kira borcu bakımından kiralayan ikisine de başvurabilir. Bildirimi yazılı ve ispatlanabilir biçimde (noter gibi) yapmanız önerilir.
Ayrı yaşarken ve dava sürerken evde kalma
Ayrı yaşamak evliliği kendiliğinden bitirmez ve evde kalma hakkınızı otomatik olarak kaybettirmez. Ortak hayat yüzünden kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddî biçimde tehlikeye düşen eş, bu durum sürdüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir. Ayrılığın haklı bir sebebe dayanması hâlinde hâkim, eşlerden birinin istemiyle parasal katkıya, konut ve ev eşyasından yararlanmaya ve mal yönetimine ilişkin önlemleri alır (TMK m. 197). Yalnız adres değiştirmek bütün hakları kaybettirmez; ayrılığın nedeni, güvenlik ihtiyacı ve ortak hayatın koşulları birlikte değerlendirilir.
Boşanma veya ayrılık davası açıldığında ise hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan geçici önlemleri, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, mal yönetimine ve çocukların bakımına ilişkin olanları re'sen alır (TMK m. 169). Dava sürerken aynı evde kalmak zorunda olup olmadığınız bu geçici önlemlerle şekillenir. Şiddet tehlikesi varsa güvenliğinizi önceleyin ve acil yardım için 112'yi arayın; koruma tedbirleri boşanma davasına bağlı değildir.
- Ayrılmadan önce tarihli bir not tutun: neden ayrıldığınızı, tehdit ve zorlama varsa olayları yazın.
- Çocukların okul ve bakım düzenini koruyacak bir adres bilgisi hazırlayın.
- Ev masraflarına katkınızı gösteren makbuz ve faturaları saklayın.
Boşandıktan sonra konutta kalma hakkı
Eşler konutta kira ile oturuyorsa hâkim gerektiğinde, konutta kiracı sıfatı taşımayan eşin kalmasına karar verebilir; kiralayanın hakları da güvenceye alınır (TMK m. 254). Paylaşmalı mal ayrılığında eşler, konutta kimin kalacağı ve ev eşyasını kimin kullanacağı konusunda anlaşabilir; anlaşamazlarsa hakkaniyet gerektiriyorsa hâkim, çocukların menfaatini de gözeterek boşanma kararıyla birlikte karar verir. Kalma hakkı tapu kütüğüne şerh edilebilir.
Bu hak süresiz değildir. Hâkim konutta kalma ve kullanma süresini belirler ve şerh için tapu memurluğuna bildirir. Hak, belirlenen sürenin bitiminde kendiliğinden sona erer; yararlananın durumu değişirse diğer taraf kararın gözden geçirilmesini isteyebilir. Mal ortaklığında ise eşlerin birlikte yaşadıkları konut veya ev eşyası ortaklık mallarına dahilse, sağ kalan eş payına mahsuben mülkiyetin kendisine verilmesini isteyebilir; ölüm dışındaki sebeplerde eşler üstün bir yarar ispat ederek aynı istemde bulunabilir (TMK m. 279).
Şiddet hâlinde konuttan uzaklaştırma ve şerh
Şiddet gören eş için hâkim, şiddet uygulayanın müşterek konuttan derhâl uzaklaştırılmasına ve konutun korunan kişiye tahsis edilmesine karar verebilir (6284 sayılı Kanun m. 5). Hâkim ayrıca korunan kişinin talebi üzerine ve Medeni Kanundaki şartlar varsa tapu kütüğüne aile konutu şerhi konulmasına karar verebilir; bu da koruyucu tedbirlerden biridir (m. 4). Bu tedbirler için önce boşanma davası açmanız gerekmez.
Eşin ölümü hâlinde konut ve ev eşyası
Eşiniz ölürse edinilmiş mallara katılma rejiminde ortak konut üzerinde intifa veya oturma hakkı tanınmasını isteyebilirsiniz. Bu hak, katılma alacağınıza mahsup edilerek tanınır; yetmezse bedel eklenir. Ev eşyası üzerinde de, konut için aranan koşullar altında, mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilirsiniz (TMK m. 240). Amaç, sağ kalan eşin eski yaşantısını sürdürebilmesidir.
Adım adım: eşiniz evi satmaya hazırlanıyorsa
- Konutun niteliğini belgeleyin. Ailece fiilen yaşadığınızı gösteren kayıtları toplayın.
- Tapu kaydını inceleyin. Evin kimin adına olduğunu ve üzerinde başka bir kayıt bulunup bulunmadığını öğrenin.
- Şerh için tapu müdürlüğüne başvurun. Maliki olmayan eş bu şerhi isteyebilir.
- Rıza konusunda uyuşmazlık varsa hâkimin müdahalesini isteyin. Dilekçede evin aile konutu olduğunu ve rızanızın alınmadığını açıkça yazın.
- Boşanma düşünüyorsanız geçici önlem talep edin. Dava açıldığında barınma düzeni hâkimce geçici olarak belirlenebilir.
Bu adımlar her dosyada aynı sırayla izlenmez; evin kira mı mülk mü olduğu, işlemin hangi aşamada bulunduğu ve çocukların durumu sonucu değiştirir. Bu nedenle tapu kaydı ve sözleşme elinizdeyken somut durumunuzu bir avukata göstermeniz yararlı olur.
Sık yapılan hatalar
- Şerhi geciktirmek: Satış gerçekleştikten sonra itiraz etmek, önceden şerh koydurmaktan çok daha zordur.
- Rızayı sözlü bırakmak: Kanun açık rıza arar; konutla ilgili işlemlerde yazılı ve ispatlanabilir rıza alın.
- Kira sözleşmesini tek başına feshetmek: Eşin açık rızası yoksa fesih sorun yaratır.
- Evden ayrılmayı hak kaybı sanmak: Ayrılmanın sebebi ve güvenlik ihtiyacı değerlendirilir; yine de ayrılmadan önce belge toplayın.
- Konutta kalma süresini unutmak: Hakkın süresi biter; durum değişirse karar gözden geçirilebilir.