Ayıplı maldan doğan haklarınızı korumak için malı gözden geçirmeli ve ayıbı satıcıya kanıtlanabilir biçimde bildirmelisiniz (TBK m. 223). Ayıp ihbarı yapıldıktan sonra dönme, indirim, ücretsiz onarım veya ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarından birini seçebilirsiniz (TBK m. 227); tüketici işlemlerinde ayrıca teslimden itibaren altı ay içinde çıkan ayıpların teslimde var olduğu kabul edilir (TKHK m. 10).
Bu yazı, ayıbın hukuki tanımını, ayıp ihbarının nasıl yapılacağını, satıcının ağır kusuru ve olduğu gibi kaydının etkisini, dört seçimlik hakkı, dönmenin sonuçlarını ve tüketici işlemlerindeki özel süreleri anlatır.
Bu yazıda
- Ayıp nedir ve satıcı ne zaman sorumlu olur?
- Gözden geçirme ve ayıp ihbarı: hakkınızı nasıl korursunuz?
- Dört seçimlik hak: dönme, indirim, onarım ve değiştirme
- Adım adım: ayıplı malı fark ettiğinizde
- Tüketici olarak ayıplı mal: süreler, ispat ve üretici sorumluluğu
Ayıp nedir ve satıcı ne zaman sorumlu olur?
Kısa cevap: Satıcının bildirdiği niteliklere aykırı olan, nitelik veya niteliği etkileyen niceliğe uymayan ve kullanım amacı bakımından değeri veya alıcının beklediği faydaları ortadan kaldıran ya da önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki veya ekonomik eksikliklere ayıp denir (TBK m. 219). Küçük kusurlar bu tanıma girmeyebilir.
Satıcı, sözleşme kurulduğu sırada alıcının bildiği ayıplardan sorumlu değildir. Yani ayıbı bilerek satın aldıysanız o ayıp için satıcıya başvurmanız zor olur; bu nedenle fark ettiğiniz kusurları yazılı sözleşmeye veya teslim tutanağına geçirin. Satıcı, alıcının yeterince gözden geçirmekle görebileceği ayıplardan ise ancak böyle bir kusurun bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumlu olur (TBK m. 222). Satıcının bu yöndeki sözlerini yazılı almak yararlıdır.
"Olduğu gibi satılmıştır" kaydı da satıcıyı her durumda kurtarmaz: satıcı ayıplı devretmekte ağır kusurluysa, ayıp sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan her anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 221). Satıcının ayıbı bildiğini veya ağır kusurunu gösteren belgeleri saklayın.
Gözden geçirme ve ayıp ihbarı: hakkınızı nasıl korursunuz?
Kısa cevap: Satılanı gözden geçirmeyi ve ayıbı satıcıya bildirmeyi ihmal ederseniz satılanı kabul etmiş sayılırsınız; bu durum ayıp haklarınızı kaybetmenize yol açabilir. Olağan gözden geçirmeyle anlaşılamayacak gizli ayıpta bu hüküm uygulanmaz, ancak ayıp sonradan anlaşılınca hemen bildirmeniz gerekir (TBK m. 223).
Bildirimi kanıtlanabilir yoldan yapın: noter ihtarnamesi, taahhütlü posta, e-posta ile birlikte teslim alındı kaydı veya platform üzerinden yazılı bildirim gibi. Ayıbın tespiti ve satıcıya yapılan bildirim için fotoğraf, rapor ve yazılı bildirim gibi belgeleri saklayın. Gizli ayıp aylar sonra ortaya çıksa da fark ettiğiniz anda hemen bildirmeniz gerekir; bildirmezseniz satılan bu ayıpla birlikte kabul edilmiş sayılır.
Ağır kusurlu satıcı ise ayıbın kendisine süresinde bildirilmediğini ileri sürerek sorumluluktan kısmen de olsa kurtulamaz; satıcılığı meslek edinmiş kişilerin bilmesi gereken ayıplar bakımından da aynı kural geçerlidir (TBK m. 225). Yine de ayıbı fark eder etmez bildirin.
Başka şehirden gönderilen mal ayıplı çıkarsa, bulunduğunuz yerde satıcının temsilcisi yoksa malın korunması için gerekli önlemleri geçici olarak almalısınız; önlem almadan malı satıcıya geri gönderemezsiniz. Malın durumunu gecikmeden usulüne göre tespit ettirin; aksi hâlde ayıbın malın size ulaştığında var olduğunu ispat yükü sizde olur. Başka yerden gönderilen mal kısa zamanda bozulma tehlikesi taşıyorsa bulunduğunuz yerdeki mahkeme aracılığıyla sattırmaya yetkilisiniz; satıcının yararı gerektiriyorsa sattırmakla da yükümlüsünüz ve durumu satıcıya en kısa zamanda bildirmezseniz doğacak zarardan sorumlu olursunuz (TBK m. 226).
Dört seçimlik hak: dönme, indirim, onarım ve değiştirme
Kısa cevap: Ayıplı malda dört seçimlik haktan birini kullanabilirsiniz: malı geri vermeye hazır olduğunuzu bildirerek sözleşmeden dönme, malı alıkoyup ayıp oranında indirim isteme, aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım isteme veya imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme. Genel hükümlere göre tazminat isteme hakkınız da saklıdır (TBK m. 227).
Satıcı, aynı malın ayıpsız bir benzerini hemen vererek ve uğradığınız zararın tamamını gidererek seçimlik haklarınızı kullanmanızı önleyebilir. Ayıbın değeri satış bedeline çok yakınsa yalnızca dönme veya ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarından birini kullanabilirsiniz. Dönme hakkını kullandığınızda, durum bunu haklı göstermiyorsa hâkim malın onarılmasına veya satış bedelinin indirilmesine de karar verebilir (TBK m. 227); bu nedenle küçük ayıplarda dönme talebi her zaman kabul görmeyebilir.
Sözleşmeden döndüğünüzde satılanı, ondan elde ettiğiniz yararlarla birlikte geri vermelisiniz; karşılığında ödediğiniz bedelin faiziyle iadesini, yargılama ve mal için yaptığınız giderlerin ödenmesini ve ayıplı maldan doğan doğrudan zararınızın giderilmesini isteyebilirsiniz (TBK m. 229). Satıcı kusursuz olduğunu ispat etmedikçe diğer zararları da gidermekle yükümlüdür. Ayıplı malın ayıptan, beklenmedik hâlden veya mücbir sebepten yok olması ya da ağır zarar görmesi dönme hakkını engellemez; mal size yüklenebilir bir sebeple yok olmuşsa veya başkasına devrettiyseniz yalnızca değer eksikliğinin bedelden indirilmesini isteyebilirsiniz (TBK m. 228).
Birden çok mal veya parçalı bir mal birlikte satılmışsa dönme hakkı kural olarak yalnızca ayıplı çıkanlar için kullanılır; ayıplı parça diğerinden önemli zarar vermeden ayrılamıyorsa dönme satılanın tamamını kapsamalıdır. Aslından dönme eklentileri de kapsar (TBK m. 230).
Adım adım: ayıplı malı fark ettiğinizde
Kısa cevap: Malı kullanmaya devam etmeden önce ayıbı kaydedin, hemen yazılı bildirin ve talebinizi (dönme, indirim, onarım veya değiştirme) açıkça belirtin.
- Ayıbı belgeleyin: Fotoğraf, video, servis raporu veya bilirkişi tespiti alın; ayıbın teslimde var olduğunu gösteren belgeleri saklayın.
- Satıcıya yazılı bildirin: Hangi ayıbı ne zaman fark ettiğinizi ve hangi hakkı kullanmak istediğinizi yazın; bildirimi kanıtlanabilir yoldan gönderin.
- Tüketici işlemiyse süreleri izleyin: Satıcı, üretici veya ithalatçıdan onarım ya da değiştirme talep ettiğiniz tarihi kaydedin; süre aşılırsa diğer seçimlik haklarınız doğar.
- Zararınızı ayırın: Ödediğiniz bedel, yaptığınız giderler ve ayıp yüzünden doğan doğrudan zararlar ayrı kalemlerle gösterilmelidir; satıcı kusursuz olduğunu ispat etmedikçe diğer zararlardan da sorumlu olur.
- Satıcının teklifini değerlendirin: Satıcı ayıpsız benzerini hemen verip zararınızın tamamını gideriyorsa seçimlik haklarınızı kullanmanız engellenebilir; teklifi kabul etmeden önce zararlarınızın tamamının karşılandığından emin olun.
Dönme ile indirimi karıştırmayın: dönmede malı iade eder ve bedelin faiziyle iadesini istersiniz; indirimde malı alıkoyar ve değer eksikliği kadar bedelin düşürülmesini istersiniz. Ayıp malın değerini neredeyse tamamen düşürüyorsa yalnızca dönme veya değiştirme seçeneklerinden birini kullanabilirsiniz. Hangi hakkı seçeceğinize karar vermeden önce ayıbın ağırlığını, malın kullanım amacını ve satıcının tutumunu birlikte değerlendirin.
Tüketici olarak ayıplı mal: süreler, ispat ve üretici sorumluluğu
Kısa cevap: Tüketici işleminde, teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir ve malın ayıplı olmadığını ispat satıcıya aittir; bu karine, malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz (TKHK m. 10).
Ücretsiz onarım veya ayıpsız misli ile değiştirme talebinin satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü içinde yerine getirilmesi gerekir; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre altmış iş günüdür. Süre aşılırsa diğer seçimlik haklarınızı kullanabilirsiniz. Bu hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanabilirsiniz; satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur ve üretici ayıbın piyasaya sürdükten sonra doğduğunu ispat ederse sorumlu tutulmaz (TKHK m. 11).
Tüketici satışında ayıplı maldan sorumluluk teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre beş yıldır. İkinci el satışlarda satıcının sorumluluğu bir yıldan, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda üç yıldan az olamaz (TKHK m. 12). TBK uyarınca ise satıcı malı ayıplı devretmekte ağır kusurluysa iki yıllık zamanaşımı süresinden yararlanamaz; bu durumda dava hakkınız daha uzun bir süreyle korunabilir (TBK m. 231).
Araç gibi yüksek değerli ürünlerde seçimlik haklar ve ispat sorunları için ayıplı araç davası yazımıza da bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Ayıbı fark ettikten sonra satıcıya hemen bildirmemek,
- Bildirimi sözlü yapıp kanıtlanabilir bir kayıt bırakmamak,
- Ayıbı bilerek satın alıp teslim tutanağına yazmamak,
- Başka şehirden gelen malda koruma önlemi almadan iade etmek,
- Tüketici işlemi olduğu hâlde ayıp ispat yükünü kendi üzerinde sanmak.