Anayasa Mahkemesi esas incelemede hakkınızın ihlal edilip edilmediğine karar verir; ihlal çıkarsa ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için gerekenlere hükmeder, ancak yerindelik denetimi yapamaz ve idari işlem niteliğinde karar veremez (6216 sayılı Kanun m. 50). İhlal bir mahkeme kararından doğmuşsa mahkeme kararı kendiliğinden ortadan kalkmaz; dosya yeniden yargılama için ilgili mahkemeye gönderilir. Tedbir kararı verilirse esas karar en geç altı ay içinde çıkmalıdır (m. 49).
Bu yazı esas incelemenin nasıl yürüdüğünü, duruşma ve tedbir imkânını, ihlal kararının sonuçlarını, yeniden yargılamayı, tazminatı ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararından sonra ceza yargılamasının yenilenmesini anlatır.
Bu yazıda
- Esas incelemeyi kim yapar, neleri araştırır?
- Adalet Bakanlığının rolü ve duruşma
- Tedbir kararı ve altı aylık süre
- Başvurudan vazgeçmek
- İhlal kararının içeriği ve sınırları
- Yeniden yargılama ve tazminat
- Kararların bağlayıcılığı ve yayımı
- İptal kararları geriye yürür mü?
- AİHM kararı sonrası yargılamanın yenilenmesi
- Kaynaklar
Esas incelemeyi kim yapar, neleri araştırır?
Kabul edilebilir bulunan başvuruların esas incelemesini bölümler yapar; başkan iş yükünün dengeli dağıtılması için gerekli önlemleri alır (m. 49). Bu aşamada temel hakkın ihlal edilip edilmediği araştırılır ve gerekli bilgi, belge ve deliller ilgililerden istenir. Komisyonlar ve bölümler başvuruları incelerken bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğine yönelik her türlü araştırma ve incelemeyi yapabilir; yani Mahkeme sizin yerinize de belge isteyebilir. Yine de iddianızı destekleyen belgeleri başvurunuza eklemeniz gerekir.
İnceleme bir temyiz incelemesi değildir. Mahkeme kararına karşı yapılan başvurularda bölümlerin incelemesi, bir temel hakkın ihlal edilip edilmediği ve bu ihlalin nasıl ortadan kaldırılacağının belirlenmesiyle sınırlıdır; kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz (m. 49). Bu nedenle delillerin değerlendirilmesine yalnızca katılmamak yeterli olmaz, iddianın anayasal güvencelerle bağlantısı kurulmalıdır. İncelemede bu Kanun ve İçtüzükte hüküm bulunmayan hâllerde ilgili usul kanunlarının bireysel başvurunun niteliğine uygun hükümleri uygulanır.
Adalet Bakanlığının rolü ve duruşma
Başvurunun kabul edilebilirliğine karar verilirse başvurunun bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilir; Bakanlık gerekli gördüğü hâllerde görüşünü yazılı olarak Mahkemeye bildirir (m. 49). Bölümlerin esas hakkındaki kararları da gerekçeleriyle birlikte Adalet Bakanlığına tebliğ edilir (m. 50).
Mahkeme incelemesini dosya üzerinden yapar, gerekli görürse duruşma yapılmasına da karar verebilir. Duruşma başvurucunun hakkı olarak değil, Mahkemenin takdiriyle yapılır. Bu yüzden savunmanızı ve ihlal iddianızı dilekçede ve eklerinde eksiksiz sunmalısınız; duruşmada tamamlarım diye düşünmek riskli olur.
Tedbir kararı ve altı aylık süre
Bölümler esas inceleme aşamasında başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördükleri tedbirlere resen veya başvurucunun talebi üzerine karar verebilir (m. 49). Mahkeme talep olmadan da tedbire karar verebilir, ancak siz de talepte bulunabilirsiniz. Talebinizde hangi hakkın korunması için neden zorunlu olduğunu ve geç kalınırsa ne olacağını somut biçimde anlatmalısınız. Davayı kaybettiğinizi söylemek yetmez.
Tedbire karar verilmesi hâlinde esas hakkındaki kararın en geç altı ay içinde verilmesi gerekir; aksi takdirde tedbir kararı kendiliğinden kalkar. Tedbir aldıysanız sürenin dolup dolmadığını takip etmeli ve esas kararın ne zaman verileceğini Mahkemenin yazışmalarından izlemelisiniz. Başvuru yapmak, mahkeme kararının uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Ayrıntılar için tedbir talebi yazımıza bakabilirsiniz.
Başvurudan vazgeçmek
Davadan feragat hâlinde düşme kararı verilir (m. 50). Başvurudan vazgeçtiğinizi bildirirseniz Mahkeme ihlal olup olmadığını incelemeden düşme kararı verir. Vazgeçmeden önce hakkınızı ve yeniden başvuru süresinin kalıp kalmadığını iyi değerlendirin.
İhlal kararının içeriği ve sınırları
Esas inceleme sonunda başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir (m. 50). İhlal edilmediğine karar verilirse ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için bir şeye hükmedilmez; karar gerekçeleriyle birlikte başvurucuya ve Adalet Bakanlığına tebliğ edilir.
İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir. Ancak Mahkeme idarenin yerine geçemez; yerindelik denetimi yapılamaz ve idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez. Yani Mahkeme idarenin işlemini kendisi iptal edip yeni bir işlem tesis etmez. İhlalin giderim şekli kararın hüküm bölümüne bağlıdır; "yeniden yargılama" yazması otomatik beraat ya da ödeme anlamına gelmez, ilgili merciin ihlal gerekçesini karşılayacak işlemleri yapması gerekir.
Yeniden yargılama ve tazminat
Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapılmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir (m. 50). Yeniden yargılamayı yapan mahkeme, ihlal kararında açıklanan ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde, mümkünse dosya üzerinden karar verir. Yani kanun mümkün olduğunda duruşma yapılmadan dosya üzerinden karar verilmesini öngörür. Mahkeme bu konuda Anayasa Mahkemesi kararına uymak zorundadır.
Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Tazminatın miktarı olaya göre belirlenir ve kanun metni bir tutar göstermez; tutarı burada yazmıyoruz. Kararın hüküm kısmındaki sonuçları ve uygulanacak yolu dikkatle okuyun, mahkemenin yazılarını yakından takip edin. İhlalin nasıl giderileceği kararda yazılıdır: ödenen tazminat dışında da yeniden yargılama veya başka bir yolun gösterilmesi mümkündür.
Kararların bağlayıcılığı ve yayımı
Mahkeme kararları kesindir; devletin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar (m. 66). Kararlar gerekçeli yazılır, inceleme veya yargılamaya katılan başkan ve üyeler tarafından imzalanır; muhalif kalanlar muhalefet nedenlerini yazılı olarak teslim eder. Kararlara karşı başka bir mahkemeye itiraz yolu kanunda öngörülmemiştir.
Bölümlerin esas hakkındaki kararları gerekçeleriyle birlikte ilgililere ve Adalet Bakanlığına tebliğ edilir ve Mahkemenin internet sayfasında yayımlanır. Hangilerinin Resmî Gazetede yayımlanacağı İçtüzükte gösterilir. Komisyonlar arasındaki içtihat farklılıkları bağlı oldukları bölümler, bölümler arasındaki farklılıklar ise Genel Kurul tarafından karara bağlanır; böylece bireysel başvuru kararlarında birlik sağlanır. Karar paylaşırken çocuklara, sağlık verilerine ve üçüncü kişilere ait gereksiz bilgilere dikkat edin.
İptal kararları geriye yürür mü?
İptal kararları geriye yürümez. Mahkemece iptaline karar verilen kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, iptal kararının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar; Mahkeme gerekli gördüğü hâllerde yürürlük tarihini bir yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabilir (m. 66). Mahkeme iptal ederken kanun koyucu gibi hareketle yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez ve iptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.
AİHM kararı sonrası yargılamanın yenilenmesi
Ceza hükmünün Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildiği ve hükmün bu aykırılığa dayandığı AİHM'in kesinleşmiş kararıyla tespit edilmişse yargılamanın yenilenmesi istenebilir; istem karar kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır (CMK m. 311). Yargılamanın yenilenmesi istemi hükmün infazını ertelemez; ancak mahkeme infazın geri bırakılmasına veya durdurulmasına karar verebilir. Hükmün infaz edilmiş olması veya hükümlünün ölümü de istemi engellemez (CMK m. 312 ve 313). AİHM başvurusu için ayrıca AİHM örneklerine göz atabilirsiniz.
Karar geldiğinde izlenecek adımlar
İhlal kararı çıktığında ilk iş, kararın hüküm bölümünü okumaktır. Hüküm bölümü ihlalin ve sonuçlarının nasıl giderileceğini gösterir: dosyanın yeniden yargılama için gönderilmesi, tazminat ya da genel mahkemelerde dava açılması yolunun gösterilmesi gibi. Kararda yazan sonuca göre şu adımları izleyebilirsiniz:
- Kararın size tebliğ edildiği tarihi ve gerekçeli kararı saklayın; Adalet Bakanlığına da tebliğ edildiğini unutmayın.
- Yeniden yargılama öngörülmüşse dosyanın gönderildiği mahkemeyi ve esas numarasını takip edin. Mahkeme, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde, mümkünse dosya üzerinden karar verecektir.
- Yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa kararın tazminat veya dava yolunu gösterip göstermediğine bakın.
- Yeniden yargılama mahkemesinin yeni kararında ihlal gerekçesinin karşılanıp karşılanmadığını kontrol edin. İhlal kararına uyulmaması ayrı bir hak sorunu doğurabilir; etkili yargısal koruma kararın uygulanmasını da ilgilendirir.
İhlal bulunmadığına karar verilmişse gerekçeli karara Mahkemenin internet sayfasından da ulaşabilirsiniz. Bu karar, hakkınızın ihlal edilmediği sonucuna ilişkindir; başka bir hak yönünden yeni bir iddianız varsa bunu ayrı değerlendirmek gerekir.
Sık yapılan hatalar
- İhlal kararının mahkeme hükmünü kendiliğinden ortadan kaldırdığını sanmak.
- Tedbir aldıktan sonra altı aylık süreyi takip etmemek.
- Duruşma yapılacağını varsayıp iddiaları dilekçede eksik bırakmak.
- Kararın hüküm bölümünü okumadan tazminat beklentisine girmek.
- Yeniden yargılamada mahkemenin kararı özgürce vereceğini düşünmek; mahkeme ihlal kararına uymak zorundadır.