Belirli süreli iş sözleşmesi, ancak işin niteliği veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak ve yazılı yapılabilir; esaslı neden olmadan üst üste yapılan sözleşmeler başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır (4857 sayılı Kanun m. 11). Deneme süresi ise sözleşmeye konulmuşsa en çok iki ay sürer, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir ve bu süre içinde taraflar bildirim süresi beklemeden ve tazminatsız fesih yapabilir (m. 15).
Bu yazı, belirli süreli sözleşmenin ne zaman geçerli olduğunu, sözleşmeniz sürekli yenileniyorsa neye bakmanız gerektiğini, belirli süreli çalışanın emsal işçiye göre haklarını ve deneme süresinin sınırlarını anlatır. Süre kayıtlarını ve ücret alacaklarını da ayrı ayrı ele alır.
Bu yazıda
- Belirli süreli sözleşme hangi hâllerde yapılabilir, yazılı olmak zorunda mı?
- Süre yazmayan sözleşme ve zincirleme yenileme
- Emsal işçi, ücret, kıdem ve ikramiye
- Sözleşmenin sona ermesi ve erken fesih tazminatı
- Deneme süresi: sınır, zorunluluk ve toplu iş sözleşmesi
- Deneme süresinde ücret, fazla çalışma ve izin
- Yazılı sözleşme yoksa verilmesi gereken belge
- Sık yapılan hatalar
Belirli süreli iş sözleşmesi hangi hâllerde yapılabilir?
Kanuna göre belirli süreli iş sözleşmesi, belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak işveren ile işçi arasında yazılı şekilde yapılan sözleşmedir. Sırf bir bitiş tarihi yazmak yeterli değildir; bitişin bir nedene dayanması gerekir. Bir işin bitmesine bağlanan sözleşme de belirli süreli sayılır, ancak işin ne zaman biteceği sözleşmeden açıkça anlaşılabilmelidir. Metni bu açıdan okuyun.
Yazılılık, ispat bakımından da önemlidir. İş sözleşmeleri genel olarak özel bir şekle bağlı değildir; ancak belirli süreli sözleşmenin tanımında yazılı şekil yer aldığı için yazılı olmayan bir çalışma ilişkisinin belirli süreli olduğunu ispat etmek güçleşir. İmzalı nüshanızı saklayın.
İş sözleşmeleri çalışma biçimleri bakımından da türlere ayrılır: tam süreli, kısmî süreli veya deneme süreli olabilir (m. 9). Bu türler bir arada yapılabilir. Yani sözleşmeniz hem belirli süreli hem kısmî süreli olabilir; seçilen türü sözleşme metninden kontrol edin.
Sözleşmede süre yazmıyorsa belirli mi, belirsiz mi sayılır?
İş ilişkisi bir süreye bağlı olarak yapılmamışsa sözleşme belirsiz süreli sayılır. Sözleşmede bitiş tarihi ya da belli bir işin tamamlanması gibi süre belirleyen bir hüküm yoksa belirsiz süreli çalışıyorsunuz demektir. Belirsiz süreli sözleşmeler feshedilirken bildirim süreleri işler; bunların ayrıntısı için ihbar tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.
Belirli süreli sözleşme sürekli yenileniyorsa ne olur?
Belirli süreli iş sözleşmesi, esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste yapılamaz. Esaslı neden yoksa sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir. Esaslı nedene dayalı zincirleme iş sözleşmeleri ise belirli süreli olma özelliğini korur. Bu yüzden sözleşmenin başlığı tek başına sonucu belirlemez; her yenilemenin gerekçesini sözleşme metninden ve fiilen yaptığınız işin devamlılığından birlikte incelemek gerekir.
- Bütün sözleşmeleri, ek protokolleri ve yenileme yazılarını tarih sırasıyla yan yana koyun.
- Her yenilemede yazılı bir gerekçe (proje, sezon, geçici ihtiyaç gibi) olup olmadığına bakın.
- Aradaki boşlukları ve fiilen kesintisiz çalışıp çalışmadığınızı not edin.
Borçlar Kanunu'na göre belirli süreli hizmet sözleşmesi, aksi kararlaştırılmadıkça fesih bildirimi gerekmeksizin sürenin bitiminde kendiliğinden sona erer. Süre bittikten sonra çalışma örtülü olarak sürdürülürse sözleşme belirsiz süreliye dönüşür (TBK m. 430). Yani bitiş tarihinden sonra çalışmaya devam ediyorsanız bu durum da önemli bir delildir.
Belirli süreli çalışan emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulabilir mi?
Belirli süreli sözleşmeyle çalışan işçi, ayırımı haklı kılan bir neden olmadıkça, salt sözleşmesi süreli olduğu için belirsiz süreli emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz (m. 12; ayrıca m. 5 eşit davranma). İşveren de esaslı sebepler olmadıkça belirsiz süreli çalışan işçi karşısında belirli süreli işçiye farklı işlem yapamaz.
Emsal işçi, işyerinde aynı veya benzeri işte belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılan işçidir. İşyerinde böyle biri yoksa o işkolunda şartlara uygun bir işyerinde aynı veya benzer işi yapan belirsiz süreli işçi dikkate alınır. Karşılaştırmayı yaparken ücreti, yan ödemeleri ve çalışma koşullarını listeleyin.
- Ücret ve para ile ölçülen menfaatler: Zaman ölçüt alınarak ödenecek ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, işçinin çalıştığı süreye orantılı olarak verilir. İkramiye ve prim gibi kalemlerin bordroda nasıl hesaplandığına bakın.
- Kıdem: Bir çalışma şartından yararlanmak için işyerinde geçirilen kıdem aranıyorsa, farklı kıdem uygulanmasını haklı gösteren bir neden olmadıkça belirli süreli işçi için de belirsiz süreli emsal işçi hakkında esas alınan kıdem uygulanır.
Belirli süreli sözleşme haksız yere erken feshedilirse
İşveren haklı sebep olmaksızın sözleşmeyi derhâl feshederse işçi, sözleşme süresine uyulmuş olsaydı kazanabileceği miktarı tazminat olarak isteyebilir; başka işten elde ettiği ya da bilerek elde etmekten kaçındığı gelir ve tasarruf ettiği miktar indirilir (TBK m. 438). On yıldan uzun süreli hizmet sözleşmesini ise taraflardan her biri on yıl geçtikten sonra altı aylık fesih bildirim süresine uyarak feshedebilir; fesih ancak bu süreyi izleyen aybaşında hüküm ifade eder (TBK m. 430).
Deneme süresi: en fazla ne kadar olabilir, koymak zorunlu mu?
Deneme süresi zorunlu değildir. Taraflar iş sözleşmesine bir deneme kaydı koyduğunda uygulanır; sözleşmede deneme kaydı yoksa deneme süreli çalışmaya ilişkin fesih kolaylığından söz edilemez. Deneme süresi en çok iki ay olabilir. Toplu iş sözleşmeleriyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir. Bu nedenle sözleşmenizde üç ay deneme süresi yazıyorsa ve işyerinizde bu süreye imkân veren bir toplu iş sözleşmesi uygulanmıyorsa iki ayı aşan kısım kanuna uygun değildir. Bireysel olarak anlaşılan uzatma da bu sınırı aşmak için yeterli sayılmaz; hangi toplu sözleşmenin işyerinde uygulandığını işverenden öğrenin.
Deneme kaydının sonradan, sözlü olarak eklenmesi de sorunludur: deneme süresinin taraflarca kararlaştırılmış olması gerekir. İşe girişteki sözleşmeyi, teklif yazısını ve sonradan istenen değişikliği karşılaştırın.
Deneme süresinde fesih: bildirim süresi ve ihbar tazminatı var mı?
Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. Bu kural işçi için de geçerlidir; dolayısıyla deneme süresinde kendi isteğinizle ayrılırsanız bildirim süresini beklemeniz ve ihbar tazminatı ödemeniz gerekmez. Öte yandan bildirimsiz fesih imkânı, çalıştığınız günlerin ücretsiz olabileceği anlamına gelmez: çalışılan günler için ücret ve diğer haklar saklıdır.
Deneme süresi bittikten sonra ise sözleşme belirsiz süreli olarak devam eder ve işveren sözleşmeyi feshedecekse önceden bildirim yapması gerekir (m. 17). Bildirim süresi çalışma süresine göre iki ile sekiz hafta arasında değişir.
Deneme süresinde ücret, fazla çalışma ve yıllık izin
- Ücret: Deneme süresi ücretsiz çalışma değildir. Başlangıç tarihini, çalıştığınız günleri ve yapılan ödemeleri kaydedin; işe giriş tarihini gösteren belgeyi saklayın.
- Fazla çalışma: Haftalık kırkbeş saati aşan çalışma fazla çalışma sayılır ve normal ücretin saat başına düşen miktarı yüzde elli artırılarak ödenir (m. 41). Deneme süresindeki çalışma saatlerini de not edin. Ayrıntılar için fazla mesai alacağı yazımıza göz atın.
- Yıllık izin: Yıllık ücretli izin için aranan en az bir yıllık çalışma süresi, işyerinde işe başlanan günden itibaren hesaplanır ve deneme süresi de bu sürenin içindedir (m. 53).
Yazılı sözleşme imzalamadıysanız hangi belge verilir?
Yazılı sözleşme yapılmayan hâllerde işveren işçiye en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, çalışma süresini, temel ücreti, ücret ödeme dönemini ve fesih hâlinde uyulacak hükümleri gösteren yazılı bir belge vermekle yükümlüdür. Sözleşme iki ay dolmadan biterse belge en geç bitiş tarihinde verilir (m. 8). Belgeyi çıkış gününde istemeyi unutmayın.
Sık yapılan hatalar
- Belirli süreli sözleşmenin yalnızca tarih yazıldığı için geçerli olduğunu varsaymak.
- Yenilemelerin gerekçelerini ve aradaki çalışma kayıtlarını saklamamak.
- Deneme süresini bireysel anlaşmayla dört aya uzatmanın mümkün olduğunu düşünmek.
- Deneme süresinde ücret ve sigorta kaydını kontrol etmemek.
- Sözleşmeyi bitiş tarihinden sonra da sürdürüp bunu belgelememek.
Kıdem tazminatı gibi sonraki hakların hesabı için kıdem tazminatı yazımıza da bakabilirsiniz.