Kamu kurumlarının elindeki bilgi ve belgelere, 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu uyarınca bilginin bulunduğu kuruma vereceğiniz imzalı bir dilekçeyle erişebilirsiniz (m. 6). Kurum ve kuruluşlar istenen bilgi veya belgeye erişimi onbeş iş günü içinde sağlar; başka bir birimden bilgi alınacaksa, başka bir kurumun görüşü gerekiyorsa veya başvuru birden çok kurumu ilgilendiriyorsa bu süre otuz iş günüdür (m. 11). Başvurunuz reddedilirse, kararın tebliğinden itibaren onbeş gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna itiraz edebilir, ardından idari yargıya gidebilirsiniz (m. 13).
Bu yazı kimlerin bilgi edinme başvurusu yapabileceğini, başvurunun nasıl hazırlanacağını, kurumun cevap süresini, ücret ve kopya konusunu, hangi bilgilerin kapsam dışında kaldığını (devlet sırrı, ekonomik çıkarlar, kişisel bilgi, ticari sır, idari ve adlî soruşturma, kurum içi düzenlemeler) ve ret ya da cevapsız kalma hâlinde izlenecek itiraz ve dava yolunu anlatır. Bilgi edinmenin dilekçe hakkından farkını da açıklar. Dilekçe hakkı ve idareye başvuru yolları için dilekçe hakkı yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Kimler bilgi edinme başvurusu yapabilir?
- Başvuru nasıl yapılır, tüzel kişi ne eklemeli?
- Kurum neyi vermek zorunda değildir?
- Kurum ne kadar sürede cevap vermeli?
- Ücret, kopya ve yayımlanmış bilgi
- Hangi bilgiler kapsam dışındadır?
- Ret hâlinde itiraz ve dava, cevap gelmezse ne olur?
- Bilgi edinme ve dilekçe hakkı farkı
- Elde ettiğiniz belgeyi nasıl kullanabilirsiniz?
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Kimler bilgi edinme başvurusu yapabilir?
Kısa cevap: Herkes bilgi edinme hakkına sahiptir. Türkiye'de ikamet eden yabancılar ile Türkiye'de faaliyette bulunan yabancı tüzel kişiler de isteyecekleri bilgi kendileriyle veya faaliyet alanlarıyla ilgili olmak kaydıyla ve karşılıklılık ilkesi çerçevesinde bu haktan yararlanır (m. 4).
Vatandaşın başvurusu için bir menfaat göstermesi gerekmez. Yabancılar bakımından ise iki şart vardır: istenen bilgi kendileriyle veya faaliyet alanlarıyla ilgili olmalı ve karşılıklılık ilkesi gözetilmelidir. Uluslararası sözleşmelerden doğan hak ve yükümlülükler saklıdır.
Başvuru nasıl yapılır, tüzel kişi ne eklemeli?
Başvuru, adınızı, soyadınızı, imzanızı, oturma yerinizi veya iş adresinizi içeren dilekçeyle bilgi veya belgenin bulunduğu kuruma yapılır. Dilekçede istenen bilgi veya belgeler açıkça belirtilmelidir. Kimliğin ve imzanın yasal olarak belirlenebilir olması kaydıyla elektronik ortamda da başvurabilirsiniz (m. 6).
Başvuru sahibi bir şirket gibi tüzel kişi ise dilekçede tüzel kişinin unvanı ve adresi ile yetkili kişinin imzası ve yetki belgesi bulunmalıdır; yetki belgesini eklemeyi unutmayın (m. 6).
İyi bir başvuru için:
- İstediğiniz belgeyi açık tanımlayın (tarih, konu, dosya/sayı). “Dosyamla ilgili her şey” gibi muğlak bir talep yerine belgenin adını, tarihini ve sayısını yazmak cevabın kısa ve net gelmesini sağlar.
- Mevcut kayıt ve belgelere yönelik net bir talep yazın; analiz yaptırmaya yönelik soru sormayın.
- Başvuru kaydını ve gönderim tarihini saklayın.
- Kopya mı, inceleme mi istediğinizi belirtin.
Kamu kurumundan bilgi istemek için dava açmanız gerekmez; bilgi edinme ve dilekçe hakkı kapsamında idareye başvuru yolları vardır. Açıklanamayacak bilgi ve özel usuller bulunabilir; ret cevabında gösterilen yolu ayrıca değerlendirin.
Kurum neyi vermek zorunda değildir?
Başvuru, kurumun elinde bulunan veya görevleri gereği bulunması gereken bilgilere ilişkin olmalıdır.
- Başka kurumdaki bilgi: İstenen bilgi veya belge başvurulan kurumdan başka bir yerde bulunuyorsa başvuru dilekçesi o kuruma gönderilir ve durum ilgiliye yazılı olarak bildirilir; yanlış kuruma başvursanız bile başvurunun hemen reddedilmek yerine ilgili kuruma iletilmesi gerekir (m. 7).
- Analiz gerektiren bilgi: Kurumlar, ayrı veya özel bir çalışma, araştırma, inceleme ya da analiz neticesinde oluşturulabilecek türden bir bilgi veya belge için yapılan başvurulara olumsuz cevap verebilir (m. 7). Bu yüzden kurumun elinde zaten bulunan bir belgeyi, örneğin bir yazışmayı ya da bir kararı, açıkça isteyin.
- Yayımlanmış bilgi: Yayımlanmış veya yayın, broşür, ilân gibi yollarla kamuya açıklanmış bilgi veya belgeler bilgi edinme başvurusuna konu olamaz; ancak bilginin ne şekilde, ne zaman ve nerede yayımlandığı başvurana bildirilir (m. 8).
- Kısmen gizli belge: Bir belgenin yalnızca bir kısmı gizliyse hiç verilmeyeceği anlamına gelmez. Gizlilik dereceli veya açıklanması yasaklanan bilgilerle açıklanabilir nitelikte olanlar birlikte bulunuyor ve birbirinden ayrılabiliyorsa, gizli kısımlar çıkarıldıktan sonra belge verilir; ayırma gerekçesi başvurana yazılı olarak bildirilir (m. 9).
Kurum ne kadar sürede cevap vermeli?
Kurum ve kuruluşlar, istenen bilgi veya belgeye erişimi onbeş iş günü içinde sağlar. Bilginin kurum içinde başka bir birimden sağlanması gerekiyorsa, başka bir kurumun görüşü alınacaksa veya başvuru birden çok kurumu ilgilendiriyorsa bu süre otuz iş günüdür; bu durumda uzatma ve gerekçesi onbeş iş günü dolmadan başvuru sahibine yazılı olarak bildirilir (m. 11).
Cevap yazılı olarak veya elektronik ortamda bildirilir. Başvurunun reddedilmesi hâlinde ret kararının gerekçesi ve buna karşı başvuru yolları cevapta belirtilmelidir (m. 12). Cevapta gerekçe ve başvuru yolu bulunmuyorsa bunu itirazınızda ileri sürebilirsiniz. Cevabın tebliğ tarihini saklayın; itiraz süresi bu tarihe bağlıdır.
Ücret, kopya ve yayımlanmış bilgi
Kurum, bilgi veya belgeye erişimin gerektirdiği maliyet tutarı kadar bir ücreti tahsil edebilir (m. 10). Maliyet tutarının size bildirilmesiyle onbeş iş günlük süre kesilir ve ücreti onbeş iş günü içinde ödemezseniz talebinizden vazgeçmiş sayılırsınız (m. 11). Tutar kuruma göre değişir; güncel tutarı kurumdan öğrenin.
Kurum ve kuruluşlar başvuru sahibine istenen belgenin onaylı bir kopyasını verir. Kopya verilmesi mümkün değilse veya aslına zarar verecekse belgenin aslını incelemenize ve not almanıza, ses kaydını dinlemenize, görüntü kaydını izlemenize imkân sağlanır (m. 10).
Hangi bilgiler kapsam dışındadır?
Bilgi edinme hakkı sınırsız değildir. Kanun kapsam dışı bıraktığı bilgileri tek tek sayar; kurum istisnaları her belge için ayrı ayrı değerlendirmek zorundadır, belgenin türü veya başlığı tek başına ret sebebi olmaz.
- Devlet sırrı: Açıklanması hâlinde Devletin emniyetine, dış ilişkilerine, millî savunmasına ve millî güvenliğine açıkça zarar verecek ve niteliği itibarıyla Devlet sırrı olan gizlilik dereceli bilgi veya belgeler (m. 16).
- Ekonomik çıkarlar: Açıklanması veya zamanından önce açıklanması hâlinde ülkenin ekonomik çıkarlarına zarar verecek veya haksız rekabet ve kazanca sebep olacak bilgi veya belgeler (m. 17). Kurum bu gerekçeyi kullanıyorsa ret gerekçesinde açıklamalıdır (m. 12).
- İdari soruşturma: Açıklanması hâlinde özel hayata açıkça haksız müdahale, hayat veya güvenliği tehlikeye sokma, soruşturmanın güvenliğini tehlikeye düşürme gibi sonuçlar doğuracak bilgi ve belgeler (m. 19).
- Adlî soruşturma ve kovuşturma: Açıklanması veya zamanından önce açıklanması hâlinde suç işlenmesine yol açacak, soruşturmayı tehlikeye düşürecek, yargılamayı engelleyecek veya adil yargılanma hakkını ihlal edecek nitelikteki bilgi veya belgeler; ilgili usul kanunlarındaki dosya inceleme hakkı ve özel kanun hükümleri saklıdır (m. 20).
- Özel hayat ve sağlık bilgileri: Kişinin izin verdiği hâller saklı kalmak üzere, açıklanması hâlinde kişinin sağlık bilgileri ile özel ve aile hayatına, şeref ve haysiyetine, mesleki ve ekonomik değerlerine haksız müdahale oluşturacak bilgi veya belgeler. Kamu yararının gerektirdiği hâllerde kişisel bilgi veya belgeler, ilgili kişiye en az yedi gün önceden haber verilerek yazılı rızası alınmak koşuluyla açıklanabilir (m. 21).
- Ticari sır: Kanunlarda ticari sır olarak nitelenen bilgi veya belgeler ile kurum ve kuruluşlar tarafından gerçek veya tüzel kişilerden gizli kalması kaydıyla sağlanan ticari ve mali bilgiler (m. 23).
- Kurum içi düzenlemeler: Kamuoyunu ilgilendirmeyen ve sadece kurumun kendi personeli ile kurum içi uygulamalarına ilişkin düzenlemeler; ancak düzenlemeden etkilenen kurum çalışanlarının bilgi edinme hakları saklıdır (m. 25). Kurumun karar için aldığı görüş ve bilgi notları ise aksi kararlaştırılmadıkça kapsamdadır (m. 26).
Çalışma hayatıyla ilgili bir kural da vardır: yargı denetimi dışında kalan idari işlemlerden kişinin çalışma hayatını ve mesleki onurunu etkileyecek nitelikte olanlar bilgi edinme kapsamındadır; ancak bu şekilde sağlanan bilgi edinme hakkı, işlemin yargı denetimine açılması sonucunu doğurmaz (m. 15).
Ticari sır veya kişisel veri istisnasının ileri sürülmesi, bütün belgenin otomatik olarak gizli olduğu anlamına gelmez; yukarıda anlatılan ayırma kuralı (m. 9) bu nedenle ret gerekçesinde de önemlidir.
Ret hâlinde itiraz ve dava, cevap gelmezse ne olur?
Kısa cevap: Önce Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna itiraz edebilir, sonra idari yargıya gidebilirsiniz.
Başvurusu reddedilen kişi, yargı yoluna başvurmadan önce kararın tebliğinden itibaren onbeş gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna itiraz edebilir. Kurul kararını otuz iş günü içinde verir. Kurum ve kuruluşlar, Kurulun istediği her türlü bilgi veya belgeyi onbeş iş günü içinde vermekle yükümlüdür; Kurul, itirazları inceleyerek bilgi edinme hakkının kullanılmasına ilişkin kararlar verir (m. 13 ve m. 14).
Kurula itiraz, idari yargıya başvurma süresini durdurur (m. 13); bu yüzden itiraz tarihini ve Kurul kararının tebliğ tarihini belgeleyin. Kurul kararına veya idarenin ret işlemine karşı idari yargıya başvurabilirsiniz; Kurula itiraz süreyi durdurduğu için Kurul kararının tebliğinden itibaren genel dava açma süresi dikkate alınır.
Başvuruya hiç cevap verilmemesi ayrı bir durumdur. İdareye yapılan başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve otuz günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde idari yargıda dava açılabilir (2577 sayılı Kanun m. 10). İdari yargı süreleri için idareye başvuru ve dava süreleri yazımıza bakabilirsiniz.
Bilgi edinme ve dilekçe hakkı farkı
Bilgi edinme hakkı, kurumun elindeki bilgi veya belgeye erişmeyi sağlar ve 4982 sayılı Kanuna tabidir. Dilekçe hakkı ise dilek ve şikâyetlerin yetkili makamlara yazı ile iletilmesini düzenleyen 3071 sayılı Kanuna dayanır; 4982 sayılı Kanun, dilekçe hakkının kullanılmasına dair kanun hükümlerinin saklı olduğunu açıkça belirtir (m. 2).
Anayasa m. 74 de vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye'de ikamet eden yabancıların kendileriyle veya kamuyla ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkını düzenler. Bir işlemin kaldırılmasını istiyorsanız bilgi edinme başvurusu bunun yerine geçmez; dilekçede beklediğiniz sonucu açıkça ayırın.
Elde ettiğiniz belgeyi nasıl kullanabilirsiniz?
Bu Kanunla erişilen bilgi ve belgeler ticari amaçla çoğaltılamaz ve kullanılamaz. Kanunun uygulanmasında ihmali, kusuru veya kastı bulunan memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında tabi oldukları mevzuattaki disiplin cezaları uygulanır; genel hükümlere göre ceza kovuşturması da söz konusu olabilir (m. 29).
Sık yapılan hatalar
- İstenen bilgiyi genel ve belirsiz yazmak ya da araştırma gerektiren bir bilgi istemek.
- Şirket adına başvururken yetki belgesini eklememek.
- Yayımlanmış bilgiyi talep etmek.
- Cevabın tebliğ tarihini saklamamak ve ret kararına karşı itiraz süresini kaçırmak.
- Kurumun "ticari sır" veya "devlet sırrı" gerekçesini sorgulamadan kabul etmek; gerekçenin yazılı olmasını isteyin.
- Bilgi edinmeyi bir işlem itirazıyla karıştırmak.
- Elde edilen belgeyi ticari amaçla kullanmak.
Kaynaklar
- 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu - m. 2, 4, 6-17, 19-21, 23, 25, 26, 29
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu - m. 10
- 3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun
- 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası - m. 74