Genel olarak çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir; bu süreyi aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saat için normal ücretin saat başına düşen miktarı yüzde elli yükseltilerek ödenir (4857 sayılı Kanun m. 63 ve 41). İşçilere ayrıca yedi günlük zaman diliminde kesintisiz en az yirmidört saat hafta tatili verilir (m. 46).
Bu yazı, haftalık ve günlük çalışma sürelerini, ara dinlenmesini, gece çalışmasını, telafi çalışmasını, fazla çalışma ücretini ve serbest zaman seçeneğini, hafta tatilinin koşullarını ve ücretini ve bu hakları ispatlamak için hangi kayıtları saklayacağınızı anlatır.
Bu yazıda
- Haftalık süre, denkleştirme ve günlük sınır
- Sayılan ve sayılmayan süreler: yol, servis, bekleme
- Ara dinlenmesi, gece çalışması ve vardiya
- Telafi çalışması
- Fazla çalışma: ücret, onay, yıllık sınır, serbest zaman
- Zorunlu hâllerde fazla çalışma
- Alacağın zamanaşımı, bordro ve ispat
- Hafta tatili hakkı ve ücreti
- Denetim ve şikâyet
Haftalık çalışma süresi ve günlere dağılımı
Genel olarak çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Sözleşmenizde daha kısa bir süre yazıyorsa o süre esas alınır. Taraflar anlaşırsa haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir; ancak günlük çalışma onbir saati aşmamalıdır. Bu anlaşmayı yazılı yapmak ispat kolaylığı sağlar.
Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre farklı dağıtıldığında, iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık çalışma süresini aşamaz (denkleştirme). Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar artırılabilir; turizm sektöründe dört aylık süre içinde haftalık ortalama süre aşılamaz ve toplu iş sözleşmeleriyle bu süre altı aya kadar artırılabilir. Yer altı maden işlerinde çalışma süresi günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir (m. 63).
Hangi süreler çalışma süresinden sayılır?
- Başka yerde çalıştırılmak üzere yolda geçen süre: İşveren tarafından işyerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeniz hâlinde yolda geçen süreler günlük çalışma süresinden sayılır. Görevlendirme yazısını ve yola çıkış-varış saatlerini kaydetmek faydalıdır.
- Servis: İşin niteliğinden doğmayıp işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme esnasında araçlarda geçen süre sayılmaz. Demiryolu, karayolu ve köprü yapımı gibi, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak işyerlerine hep birlikte getirilip götürülmesi gereken işlerde ise toplu ve düzenli götürülüp getirilme sırasında geçen süreler sayılır.
- Hazır bekleme: İşinde ve her an iş görmeye hazır hâlde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın, çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiğiniz süreler günlük çalışma süresinden sayılır. Bekleme saatlerini not edin.
- Maden ve yer altı işleri: Madenlerde, taşocaklarında veya yer altı ve su altında çalışılacak işlerde kuyulara, dehlizlere ya da asıl çalışma yerlerine inmek, girmek ve oradan çıkmak için gereken süreler de sayılır (m. 66).
- Süt izni: Bir yaşından küçük çocuğunu emziren kadın işçiye günde toplam birbuçuk saat süt izni verilir; hangi saatlerde ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler ve bu süre günlük çalışma süresinden sayılır (m. 74).
Günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerlerinde işçilere duyurulur; işin niteliğine göre başlama ve bitiş saatleri işçiler için farklı düzenlenebilir (m. 67). Duyuruyu ve vardiya çizelgesini saklayın.
Ara dinlenmesi, gece çalışması ve vardiya değişimi
Dört saat veya daha kısa süreli işlerde onbeş dakika, dört saatten fazla ve yedibuçuk saate kadar sürenlerde yarım saat, yedibuçuk saatten fazla sürenlerde ise bir saat ara dinlenmesi verilir. Bu süreler en az süreler olup aralıksız verilir; ancak iklim, mevsim, yerel gelenekler ve işin niteliği dikkate alınarak sözleşmelerle aralı olarak kullandırılabilir (m. 68). Ara dinlenmesi kural olarak çalışma süresinden sayılmaz; gerçekte çalışmaya devam ettiğiniz süreyi yalnız çizelgede mola yazdığı için dışlamayın.
Çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her hâlde en fazla onbir saat süren dönemdir. Gece çalışmaları yedibuçuk saati geçemez; turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama ile sondaj faaliyetlerinde işçinin yazılı onayıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az onbir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz; bir çalışma haftası gece çalışan işçi, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftasında gündüz çalıştırılır (m. 69). Nöbetleşe postalarla yapılan işlerde ve hazırlama, tamamlama, temizleme işlerinde uygulama yönetmeliklerle düzenlenir (m. 70 ve 76); işyerinize uygulanan yönetmeliği kontrol edin.
Telafi çalışması
Zorunlu nedenlerle işin durması veya işyerinin tatil edilmesi gibi hâllerde işveren dört ay içinde çalışılmayan süreler için telafi çalışması yaptırabilir. Telafi çalışması günde üç saatten fazla olamaz, günlük en çok çalışma süresini aşamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz (m. 64). Telafi çalışmaları fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmadığı için bu çalışmaya fazla çalışma zammı uygulanmaz; sınırları aşan çalışma ise ayrıca değerlendirilir (m. 41).
Fazla çalışma nedir, ücreti nasıl hesaplanır?
Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır. Her saat için normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı yüzde elli yükseltilerek ödenir (m. 41 ve 37). Haftalık süre sözleşmeyle kırkbeş saatin altında belirlenmişse, ortalama haftalık süreyi aşıp kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır ve bu çalışmada saat ücreti yüzde yirmibeş yükseltilerek ödenir. Yer altı maden işçilerine ise haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her saat için zorunlu nedenlerle yapılan çalışmalarda yüzde yüzden az olmamak üzere artırılmış ücret ödenir.
- Onay: Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir; onay alınmadan fazla çalıştırma hâlinde işverene idari para cezası öngörülmüştür (m. 41 ve 102). Borçlar Kanunu da fazla çalışmayı kural olarak işçinin rızasıyla yapılan çalışma olarak düzenler; yine de bir iş acilen gerekirse işçi yapabilecek durumdaysa ve kaçınması dürüstlük kurallarına aykırıysa karşılığı verilmek koşuluyla yapmakla yükümlü olur (TBK m. 398 ve 402).
- Yıllık sınır: Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz. Kendi saatlerinizi toplayarak yıllık toplamı kontrol edebilirsiniz.
- Serbest zaman: İsterseniz zamlı ücret yerine, fazla çalıştığınız her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığınız her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilirsiniz. Hak edilen serbest zaman altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücrette bir kesinti olmadan kullanılır; kullanım tarihlerini yazılı talep edin.
- Denkleştirme: Denkleştirme uygulanan hâllerde haftalık ortalama süre normal süreyi aşmıyorsa, bazı haftalarda kırkbeş saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmanın ne şekilde uygulanacağı yönetmelikte gösterilir. Daha ayrıntılı bir anlatım için fazla mesai alacağı yazımıza bakabilirsiniz.
Zorunlu hâllerde fazla çalışma
Arıza sırasında veya arıza ihtimalinde, makineler ya da araç gereç için hemen yapılması gereken acele işlerde veya zorlayıcı sebeplerde, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşuluyla fazla çalışma yaptırılabilir; bu çalışmalar için de fazla çalışma ücretine ilişkin kurallar uygulanır ve işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur (m. 41 ve 42). Seferberlik sırasında yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde Cumhurbaşkanı günlük çalışma süresini işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir (m. 43). Yer altı maden işlerinde ise sayılan zorunlu hâller dışında fazla çalışma yaptırılamaz.
Fazla çalışma alacağı: işim devam ederken isteyebilir miyim?
Fazla çalışma alacağı yalnız işten ayrılınca doğan bir hak değildir; çalışma ve ödeme dönemlerini karşılaştırarak işiniz devam ederken de talebinizi belirleyebilirsiniz. Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır; fazla çalışma ücreti de bu kapsamda değerlendirilir (m. 32). İşveren ücret hesap pusulasında fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan her çeşit eklemeyi ve vergi, sigorta primi gibi kesintileri ayrı ayrı göstermek zorundadır (m. 37). Bordroların imza ve içerik özellikleri ispatı etkiler; çalışma saatlerinizi, vardiya çizelgelerini ve bordroları saklayın. Fazla çalışma ücretini ödemeyen, serbest zamanı altı ay içinde kullandırmayan veya onay almayan işverene her işçi için idari para cezası verilir; güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin (m. 102).
Hafta tatili hakkı nasıl işler?
İşçilere, tatil gününden önce kanuna göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla, yedi günlük zaman diliminde kesintisiz en az yirmidört saat dinlenme, yani hafta tatili verilir (m. 46). Hangi günlerin iş günü sayıldığını çalışma düzeninizden kontrol edin. Önemli noktalar şunlardır:
- Çalışılmadığı hâlde kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlar, ücretli veya ücretsiz tatil günleri, mazeret izinleri ve hekim raporuyla verilen hastalık ve dinlenme izinleri çalışılmış gün gibi hesaba katılır.
- Zorlayıcı ve ekonomik bir sebep olmadan işyerindeki çalışma haftanın bir veya birkaç gününde işveren tarafından tatil edilirse, haftanın çalışılmayan günleri hafta tatiline hak kazanmak için çalışılmış sayılır. İşin bir haftadan fazla tatilini gerektiren zorlayıcı sebeplerle çalışılmayan günler için işçilere yarım ücret ödenir.
- Turizm işletme belgeli konaklama tesislerinde hak kazandığınız hafta tatili, yazılı talebiniz veya onayınızla, hak kazandığınız günü takip eden dört gün içinde kullandırılabilir. Verdiğiniz onayı otuz gün önceden yazılı bildirmek kaydıyla geri alabilirsiniz.
- Borçlar Kanunu işverenin işçiye her hafta, kural olarak pazar günü, durum ve koşullar buna imkân vermezse başka bir tam çalışma günü tatil vermekle yükümlü olduğunu söyler (TBK m. 421).
- Hafta tatilinin kesintisiz dinlenme esasına dayandığını unutmayın; kısa araların toplamını otomatik olarak hafta tatili saymayın.
Hafta tatili ücreti nasıl hesaplanır?
Saat ücretiyle çalışanlarda tatil günü ücreti saat ücretinin yedibuçuk katıdır. Parça başına, akort, götürü veya yüzde usulüyle çalışanlarda tatil günü ücreti, ödeme döneminde kazanılan ücretin aynı sürede çalışılan günlere bölünmesiyle bulunur (m. 49). Fazla çalışma karşılığı alınan ücretler, primler ve sosyal yardımlar ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri için verilen ücretlerin tespitinde hesaba katılmaz (m. 50). Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde hafta tatili ücreti işverence işçiye ödenir. Geçici iş göremezlik süresine rastlayan hafta tatilleri ise ödeme yapan kurum veya sandıklar tarafından geçici iş göremezlik ölçüsü üzerinden ödenir; hastalık ödeneği aylık ücretli işçilerin ücretinden mahsup edilir (m. 48). Toplu iş sözleşmesine veya iş sözleşmelerine bu tatillerde işçilere tanınan haklara aykırı hükümler konulamaz; daha elverişli hükümler saklıdır (m. 45).
Denetim ve şikâyet
Haftalık çalışma süresi ve ara dinlenmesi gibi işin düzenlenmesine aykırı çalıştıran işverene idari para cezası öngörülmüştür. Çalışma hayatını denetleyen iş müfettişleri işyerini inceleyebilir. İş müfettişleri, kendilerine başvuran veya ihbarda bulunan işçilerin isimlerini ve kimliklerini açıklamamakla yükümlüdür; işverenin bu başvuru nedeniyle işçilere kötü davranması da yasaktır (m. 92, 93, 96 ve 104).
Sık yapılan hatalar
- Fazla çalışma saatlerini hiç kaydetmemek.
- Servis ve mola sürelerinin hangi hâllerde sayıldığını bilmeden hesap yapmak.
- Serbest zaman kullanımını yazılı talep etmemek.
- Hafta tatilinin kesintisiz verilip verilmediğini vardiya çizelgesiyle karşılaştırmamak.