Tanık olarak usulüne uygun çağrıldığınızda mazeretinizi bildirmeden gelmezseniz zorla getirilirsiniz ve gelmemenizin yol açtığı giderler sizden tahsil edilir (CMK m. 43 ve 44). Buna karşılık nişanlınız, eşiniz (evlilik bağı kalmasa bile), üstsoyunuz ve altsoyunuz ile belirli dereceye kadar kan ve kayın hısımlarınız hakkında tanıklıktan çekinebilirsiniz (CMK m. 45); bu hakkınız dinlenmeden önce size bildirilmelidir. Kendinizi veya yakınlarınızı ceza kovuşturmasına uğratacak sorulara cevap vermekten de çekinebilirsiniz (CMK m. 48).
Bu yazı tanık çağrısını, çekinme haklarını, yemin kurallarını, duruşmada tanığın nasıl dinlendiğini, kimliği gizli tanığı, çocuk ve mağdur tanıklığını ve masrafların nasıl karşılandığını anlatır.
Bu yazıda
- Tanık çağrı kâğıdı ve gelmemenin sonuçları
- Kimler tanıklıktan çekinebilir?
- Meslek sırrı ve kendini suçlama çekincesi
- Yemin: kimler yeminsiz dinlenir, yemin ne zaman verilir?
- Duruşmada tanığın dinlenmesi ve çelişkili beyan
- Kimliği gizli tanık, devlet sırrı, başka şehirdeki tanık
- Çocuk ve mağdur tanıklığı
- Tanık masrafları
Tanık çağrı kâğıdı geldiyse gitmek zorunda mısınız?
Evet; mazeretiniz yoksa gitmelisiniz. Tanıklar çağrı kâğıdı ile çağrılır ve çağrı kâğıdında gelmemenin sonuçları yazılır. Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeretini bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirilir ve gelmemesinin yol açtığı giderler ondan tahsil edilir (CMK m. 43 ve 44). Mazeretiniz varsa (hastalık gibi) belgesiyle birlikte mahkemeye önceden bildirin.
Tanıklar telefon, telgraf, faks, elektronik posta gibi araçlarla da çağrılabilir. Ancak çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar bu şekilde yapılan çağrıda uygulanmaz (CMK m. 43/2). Yani yalnızca telefonla aranmış olmanız, zorla getirilme gibi sonuçları kendiliğinden doğurmaz; yine de çağrıyı ciddiye alıp mahkemeyle iletişim kurmanız en doğrusudur. Süreç hakkında ayrıca tanık olarak çağrıldım yazımıza bakabilirsiniz.
Kimler tanıklıktan çekinebilir?
Şüpheli veya sanığın yakınları. CMK m. 45'e göre şüpheli veya sanığın nişanlısı, eşi (evlilik bağı kalmasa bile), üstsoy ve altsoyu ile üçüncü derece dahil kan, ikinci derece dahil kayın hısımları ve evlatlık bağı bulunanlar tanıklıktan çekinebilir. Boşanmış olmanız eski eşiniz aleyhine tanıklıktan çekinme hakkınızı ortadan kaldırmaz.
- Bilgilendirme: Tanıklıktan çekinebilecek kimselere dinlenmeden önce çekinebilecekleri bildirilir. Bu kimseler dinlenirken de her zaman tanıklıktan çekinebilirler.
- Sebebi açıklama: Mahkeme başkanı, hâkim veya savcı gerekli görürse tanık, çekinmesinin dayanağını oluşturan olguları bildirir ve gerektiğinde bu konuda kendisine yemin verdirilir (CMK m. 49).
Meslek sırrı ve kendini suçlama çekincesi
Avukatlar, hekimler, eczacılar, noterler ve mali müşavirler mesleki sıfatları nedeniyle öğrendikleri bilgiler hakkında çekinebilir. CMK m. 46'ya göre avukatlar, stajyerleri ve yardımcıları; hekimler, diş hekimleri, eczacılar, ebeler ve yardımcıları ile malî işlerde görevlendirilmiş müşavirler ve noterler bu kapsamdadır. Avukat dışındakiler, ilgilinin rızası varsa tanıklıktan çekinemez.
Kendinizi suçlayacak soruya cevap vermek zorunda değilsiniz. Tanık, kendisini veya tanıklıktan çekinebileceği yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermekten çekinebilir; bu hak kendisine önceden bildirilir (CMK m. 48). Gerektiğinde çekinme dayanağı olguların açıklanması istenebilir (CMK m. 49).
Haklı sebep olmadan çekinirseniz sonuçlarına katlanırsınız. Yasal bir sebep olmaksızın tanıklıktan veya yeminden çekinen tanık hakkında giderlere hükmedilir; ayrıca tanıklığın yerine getirilmesi için hüküm verilinceye kadar ve her hâlde üç ayı geçmemek üzere disiplin hapsi verilebilir. Karara itiraz edilebilir (CMK m. 60). Yükümlülüğe uyunca derhâl serbest bırakılırsınız.
Yemin: kimler yeminsiz dinlenir?
Tanıklar tanıklıktan önce ayrı ayrı yemin eder. Gerektiğinde veya tanık sıfatıyla dinlenmenin uygun olup olmadığında tereddüt varsa yemin tanıklıktan sonraya bırakılabilir. Tanığa önce gerçeği söylemenin önemi ve yalan tanıklığın cezası anlatılır (CMK m. 53 ve 54).
Şu kişiler yeminsiz dinlenir (CMK m. 50):
- Dinlenme sırasında onbeş yaşını doldurmamış olanlar,
- Ayırt etme gücü olmayanlar ve yeminin niteliğini kavrayamayanlar,
- Suça iştirakten, suçluyu kayırmadan veya delilleri yok etmeden şüpheli, sanık ya da hükümlü olanlar.
Tanığın yemin etmemesi ifadesinin dinlenmesine engel olmaz.
Duruşmada tanığın dinlenmesi
- Ayrı ayrı dinlenme: Her tanık ayrı ayrı ve sonraki tanıklar yanında bulunmaksızın dinlenir. Duruşma başlarken tanıklar salondan çıkarılır; dinlendikten sonra da ancak mahkeme başkanı veya hâkimin izniyle salondan ayrılabilirler (CMK m. 52, 191 ve 208). Kovuşturma evresine kadar tanıklar ancak gecikmesinde sakınca bulunan veya kimliğin belirlenmesine ilişkin hâllerde birbirleriyle ve şüpheliyle yüzleştirilebilir.
- Sözün kesilmemesi: Tanık dinlenmeden önce tanıklık edeceği olayla ilgili bilgilendirilir; hazır olan sanık tanığa gösterilir. Tanıktan bildiklerini söylemesi istenir ve tanıklık ederken sözü kesilmez. Konuları aydınlatmak, tamamlamak ve bilgilerinin dayandığı durumları değerlendirmek için sonradan ayrıca soru yöneltilebilir (CMK m. 59).
- Savcılıktaki ifade yetmez: Olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaretse tanık duruşmada mutlaka dinlenir; önceki tutanağın okunması dinleme yerine geçmez. Tanığın ölmesi, yerinin öğrenilememesi veya hazır bulunmasının mümkün olmaması gibi hâllerde tutanak okunabilir (CMK m. 210 ve 211).
- Çelişkili beyan: Duruşmadaki ifade ile önceki ifade arasında çelişki varsa evvelce alınmış ifade okunarak çelişkinin giderilmesine çalışılır. Tanık bir hususu hatırlayamadığını söylerse de önceki ifadenin ilgili kısmı okunarak hatırlamasına yardım edilir (CMK m. 212).
- Çekinme ve önceki ifade: Tanıklıktan çekinebilecek kişi duruşmada çekindiğinde, önceki ifadesine ilişkin tutanak okunamaz (CMK m. 210/2). Yani çekinme hakkı olan kişinin duruşmadaki tercihi önceki beyanın delil olarak kullanılmasını engeller.
Tanık beyanının delil değeri için tanık beyanı delil makalemize de göz atabilirsiniz.
Kimliği gizli tanık, devlet sırrı ve başka şehirdeki tanık
Kimliğin gizlenmesi istisnadır. Kimliğinin ortaya çıkması tanık veya yakınları için ağır bir tehlike oluşturacaksa kimliğinin saklı tutulması için önlem alınır; ancak bu istisna yalnızca bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarla ilgili olarak uygulanabilir (CMK m. 58). Bu konudaki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi yaklaşımı için gizli tanık yazımıza bakın.
Devlet sırrı. Bir suç olgusuna ilişkin bilgiler Devlet sırrı olarak mahkemeye karşı gizli tutulamaz. Bilgilerin Devlet sırrı niteliği taşıması hâlinde tanık, yalnız hâkim veya heyet tarafından zabıt kâtibi bile olmaksızın dinlenir; bu hüküm hapis alt sınırı beş yıl veya daha fazla olan suçlara uygulanır (CMK m. 47).
Başka şehirde yaşayan tanık. Tanığın konutu yetkili mahkemenin yargı çevresi dışında olduğundan getirilmesi zorsa veya hastalık gibi nedenlerle duruşmada hazır bulunamayacaksa naip veya istinabe yoluyla dinlenebilir. Olanak varsa görüntülü ve sesli iletişim tekniği kullanılır (CMK m. 180).
Çocuk ve mağdur tanıklığı
- Mağdur tanık olarak dinlenirse: Yemin hariç tanıklığa ilişkin hükümler uygulanır; yani mağdur yemin etmez. Psikolojisi bozulmuş çocuk veya mağdur aynı suça ilişkin soruşturma veya kovuşturmada kural olarak bir defa dinlenir (CMK m. 236).
- Mağdur çocuk: Mağdur çocukların veya psikolojisi bozulmuş diğer mağdurların tanık olarak dinlenmesi sırasında psikoloji, psikiyatri, tıp veya eğitim alanında uzman bir kişi bulundurulur. Mağdur çocuk tanıklığında ses ve görüntü kaydı zorunludur (CMK m. 236/3 ve 52/3).
Tanık masrafları
Çağrılan tanığa Adalet Bakanlığınca her yıl hazırlanan tarifeye göre kaybettiği zamanla orantılı tazminat verilir. Seyahat etmek zorunda kalmışsa yol, ikamet ve beslenme giderleri de karşılanır (CMK m. 61). Güncel tarifeyi ve tutarları resmî kaynaklardan kontrol edin; bu yazıda tutar verilmez.
Tanık olarak çağrıldığınızda adım adım ne yapmalısınız?
- Çağrı kâğıdını okuyun: Hangi mahkeme, hangi dosya ve hangi tarih için çağrıldığınızı not edin. Çağrı kâğıdında gelmemenin sonuçları yazılıdır.
- Çekinme hakkınız olup olmadığına bakın: Sanıkla yakınlığınız (nişanlılık, evlilik, kan veya kayın hısımlığı, evlatlık bağı) ya da mesleki sıfatınız varsa dinlenmeden önce bu hakkınız size bildirilmelidir; bildirilmezse siz hatırlatabilirsiniz.
- Mazeretiniz varsa belgeleyin: Hastalık, yurt dışında bulunma gibi nedenleri gelmeden önce mahkemeye iletin. Mazeret bildirmeden gelmemek zorla getirilmeye yol açar.
- Bildiğinizi anlatın, tahmin yürütmeyin: Tanık, dinlenirken bildiklerini söyler; sözü kesilmez. Gördüğünüz, duyduğunuz ve bildiğiniz şeyle sonradan öğrendiğiniz şeyi birbirinden ayırın.
- Kendinizi suçlayabilecek bir soru gelirse: Cevap vermekten çekinebileceğinizi hatırlayın; bu hak size önceden bildirilmelidir.
- Tutanağı okuyun: İfadeniz tutanağa geçtikten sonra sözlerinizin doğru yazıldığından emin olun; çelişki ileride önceki ifadenizin okunmasına yol açabilir.
Sık yapılan hatalar
- Çağrı kâğıdını yok sayıp mazeret bildirmeden duruşmaya gitmemek.
- Çekinme hakkınız olduğunu bilmeden kendi aleyhinize sonuç doğuracak beyanda bulunmak.
- Yakınlık nedeniyle çekinirken sebebini hiç hazırlamamak; mahkeme dayanak olguları sorabilir.
- Önceki ifadenizle duruşmadaki ifadenizi karşılaştırmadan duruşmaya gitmek.
- Duruşma bitmeden mahkemenin izni olmadan salonu terk etmek.
Kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 43-61, 180, 191, 208, 210-212, 236