Velayeti olmayan ebeveyn de çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir; bu hak anlaşmayla veya mahkeme kararıyla düzenlenir (TMK m. 323). Karar uygulanmazsa, çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir (Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A). Görüşmeyi kendi yönteminizle zorlamak ya da kararı tek taraflı olarak uygulamamak yerine bu yolu kullanmalısınız.
Bu yazı, kişisel ilişki hakkının kapsamını ve sınırlarını, görüşmeyi engellemenin sonuçlarını, büyükanne ve büyükbabanın durumunu, şiddet hâlinde refakatçi şartını, taşınma gibi yeni olgular karşısında düzenin değişmesini ve kararın adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğü aracılığıyla uygulanmasını anlatır.
Bu yazıda
- Kişisel ilişki ile velayet aynı şey değildir
- Hakkın sınırları ve engelleme
- Düzenleme olmadan çocuğu almak
- Büyükanne, büyükbaba ve diğer kişiler
- Dava sürerken ve ayrı yaşarken geçici düzen
- Şiddet hâlinde refakatçi ve sınırlama
- Taşınma ve değişen koşullar
- Karar uygulanmazsa: müdürlüğe başvuru
- Çocuk görüşmeye gitmek istemiyorsa
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Kişisel ilişki ile velayet aynı şey değildir
Velayet çocuğun bakım ve temsil sorumluluğunu, kişisel ilişki ise çocukla görüşme düzenini ilgilendirir; biri diğerinin yerine geçmez. Velayeti kendisine verilmeyen ebeveyn, çocukla görüşme hakkını yine de korur. Düzenleme anlaşmayla veya mahkeme kararıyla yapılır (TMK m. 323). Kişisel ilişki kararının içeriği (gün, saat, tatiller, teslim yeri) çocuğun yaşına ve okul düzenine göre kurulur. Görüşme davası ile ilgili yetki konusunda çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir; boşanmaya ve evlilik birliğinin korunmasına ilişkin yetki kuralları ayrıca saklıdır (TMK m. 326). Boşanmada velayet ve bakım yönleri için velayet davası yazımıza bakabilirsiniz.
Hakkın sınırları ve engelleme
Ana ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK m. 324). Çocuğu diğer ebeveyne karşı etkilemek, görüşmeyi engellemek veya çocuğu baskı aracı yapmak bu yükümlülüğe aykırıdır. Bunun iki yönlü sonucu vardır:
- Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girer, ana baba yükümlülüklerine aykırı davranır, çocukla ciddî olarak ilgilenmez ya da diğer önemli sebepler varsa kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kendilerinden alınabilir (TMK m. 324). Yani görüşmeyi önemsemeyen ebeveynin hakkı hâkimin değerlendirmesiyle elinden alınabilir.
- Velayet kendisine bırakılan ana veya baba kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Mahkeme boşanma kararında bu hususu taraflara ihtar eder (TMK m. 182).
Düzenleme olmadan çocuğu almak
Çocukla kişisel ilişkiye yönelik bir düzenleme yapılıncaya kadar, velayet hakkına sahip veya çocuk kendisine bırakılmış kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz (TMK m. 326). Önce anlaşma ya da mahkeme düzenlemesi gerekir. Çocuğu alıp götürmeden önce yazılı bir görüşme planı yapın veya mahkemeden düzenleme isteyin.
Büyükanne, büyükbaba ve diğer kişiler
Olağanüstü hâller mevcutsa ve çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde, kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı başka kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir. Bu, ana baba kadar geniş bir hak değildir. Ana ve baba için öngörülen sınırlamalar üçüncü kişiler için kıyas yoluyla uygulanır; dolayısıyla çocuğun huzuru tehlikeye giriyorsa veya başka önemli sebepler varsa üçüncü kişinin hakkı da reddedilebilir (TMK m. 325 ve 324).
Dava sürerken ve ayrı yaşarken geçici düzen
Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin gerekli geçici önlemleri re'sen alır; görüşme düzeni de bu çerçevede gündeme getirilebilir (TMK m. 169). Evlilik birliğinde ayrı yaşama hâlinde eşlerin ergin olmayan çocukları varsa hâkim, ana ve baba ile çocuklar arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre gereken önlemleri alır (TMK m. 197).
Şiddet hâlinde refakatçi ve sınırlama
Hâkim, şiddet uygulayan hakkında önleyici tedbir olarak, daha önce verilmiş kişisel ilişki kararı varsa görüşmenin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına veya tümüyle kaldırılmasına karar verebilir (6284 sayılı Kanun m. 5). Hâkim uygun görülecek benzer tedbirlere de karar verebilir. Başvuruda şiddet olaylarını, tarihlerini ve varsa delilleri açıkça belirtin; acil tehlikede 112'yi arayın.
Taşınma ve değişen koşullar
Ana veya babanın başka bir yere gitmesi gibi yeni olgular zorunlu kılıyorsa hâkim, re'sen veya ana babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Mesafeyi, ulaşım olanaklarını ve çocuğun okul düzenini belgeleyin. Düzenlemenin değişmesini isterken, mevcut karara bu arada uymaya devam etmek önemlidir.
Karar uygulanmazsa: müdürlüğe başvuru
Çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair aile mahkemelerinin verdiği ilam veya tedbir kararları, çocuğun üstün yararı esas alınarak, adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir (Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A). Yükümlü kararı rızasıyla uygulamazsa hak sahibi, kararın yerine getirilmesi için müdürlüğe başvurabilir. Müdürlük yükümlüyle irtibata geçer, gerekirse teslim emri gönderir; emirde, gereğinin yerine getirilmemesi hâlinde disiplin hapsiyle cezalandırılacağı ve müdürlük işlemlerine karşı öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyette bulunulabileceği gibi hususlar yer alır (m. 41/B ve 41/C). Çocuğun yerleşim yeri müdürlüğü yetkilidir ve işlemler müdürlükçe belirlenen teslim mekânlarında gerçekleştirilir.
Kişisel ilişki kararının uygulanmasında hak sahibinin teslim saatinden önce müdürlüğe geleceğini bildirmesi gerekir; hak sahibi haklı bir mazeret olmaksızın art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmezse dosya işlemden kaldırılabilir. Gerektiğinde aile mahkemesi çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbirine karar verebilir (m. 41/C). Şiddet nedeniyle gizlilik kararı veya başka bir tedbir verilmişse teslim işlemleri bu kararlar dikkate alınarak yürütülür. Bu nedenle eski icra dairesi uygulamasını anlatan bir yazıya göre işlem yapmayın; güncel görevli birimi doğrulayın. Kararı kendi yöntemlerinizle zorla uygulamaya çalışmayın.
Çocuk görüşmeye gitmek istemiyorsa
Çocuğun isteği önemlidir; ancak kişisel ilişki kararı kendiliğinden ortadan kalkmaz. Kararın uygulanmasında çocuğun üstün yararı ve uzman desteği değerlendirilir; müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesi danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verebilir. Çocuğun neden gitmek istemediğini, yaşadığı olayları ve varsa sağlık kayıtlarını tarihleriyle toplayın. Görüşmeyi sürekli kendi kararınızla kesmek yerine müdürlük ve avukatınızla değişiklik ihtiyacını görüşün; değişiklik ancak mahkeme kararıyla olabilir.
Başvuru öncesi neleri hazırlamalısınız?
- Kararın aslı veya onaylı örneği: Kişisel ilişki veya teslim kararı ile kesinleşme bilgisi.
- Uygulanmayan görüşmelerin kaydı: Hangi tarihte, hangi gün ve saatte görüşme yapılamadığını gösteren yazışmalar, tutanaklar ve mesajlar.
- Adres ve iletişim bilgileri: Çocuğun yerleşim yeri müdürlüğü yetkilidir; yerleşim yeriniz veya iletişim bilgileriniz değişirse müdürlüğe bildirin.
- Şiddet veya tehdit varsa koruma kararı: Gizlilik kararı veya başka bir tedbir verilmişse teslim işlemleri buna göre yürütülür; kararı müdürlüğe ibraz edin.
- Çocuğun durumu: Sağlık, okul ve günlük düzenle ilgili bilgiler; çocuğun hastalandığı gün belge ve karşı tarafa yapılan bildirim saklanmalıdır.
Görüşme günü çocuk hastalanırsa sağlık kaydını ve karşı tarafa yaptığınız bildirimi saklayın; telafi düzenini çocuğun sağlığını ve mevcut kararı gözeterek ele alın. Müdürlüğün işlemlerine karşı kanunda öngörülen kısa süre içinde aile mahkemesine şikâyette bulunulabilir; bu sürenin başlangıcını işlemi öğrendiğiniz veya size tebliğ edildiği tarihe göre hesaplayın.
Sık yapılan hatalar
- Çocuğu görüşmeden alıkoymak: Görüşmeyi engellemek kişisel ilişki yükümlülüklerine aykırıdır.
- Kararı tek taraflı değiştirmek: Değişiklik için mahkemeye başvurulur.
- Çocuğu haberci yapmak: Çocuğu uyuşmazlıkta baskı aracı yapmayın.
- Eski usulle icraya gitmek: Güncel görevli birim adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüdür.
- Teslim bildirimini atlamak: Kişisel ilişkide teslim saatinden önce bildirim şartı vardır.