Cezaevinden çıktıktan sonra denetimli serbestlik müdürlüğüne beş gün içinde başvurmanız gerekir; başvurmazsanız müdürlüğün talebiyle açık ceza infaz kurumuna gönderilmenize karar verilebilir (İnfaz Kanunu m. 105). Kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az, taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alanlar doğrudan açık cezaevine alınır; terör, örgüt ve cinsel suçlarda bu kural uygulanmaz (İnfaz Kanunu m. 14).
Bu yazı denetimli serbestliğin koşullarını ve yükümlülüklerini, açık cezaevine geçişi, hükümlü ve tutuklunun telefon, mektup, ziyaret, sağlık, disiplin, nakil ve eğitim haklarını, çocuk ve kadın hükümlülere ilişkin kuralları anlatır. Karşılaştırmalı yazılar için açık cezaevi ve denetimli serbestlik itirazı, cezaevi nakil talebi ve cezaevi disiplin ve hücre cezası yazılarına bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Denetimli serbestlik: kim, ne zaman, hangi yükümlülükler?
- Başvuru süresi, ihlal ve yeni dava
- Açık cezaevine ayrılma ve kapalıya gönderilme
- Telefon, mektup, ziyaret, yayın ve ibadet
- Disiplin cezaları, hücre ve itiraz
- Nakil, sağlık ve açlık grevi
- Eğitim, çocuk ve ağırlaştırılmış müebbet
- Tutuklu hakları
- Sık yapılan hatalar
Denetimli serbestlik: kim, ne zaman, hangi yükümlülükler?
Denetimli serbestlik müdürlüğü; kamuya yararlı bir işte ücretsiz çalıştırma, belirli konut veya bölgede denetim, belirli yerlere gitmeme ve belirlenen programlara katılma yükümlülüklerinden birini veya birkaçını belirler. Yükümlülükler hükümlünün risk ve ihtiyaçlarına göre sonradan değiştirilebilir; sağlık, iş veya aile durumunuz nedeniyle uyumsuzluk varsa müdürlüğe yazılı ve belgeli başvurmak yerinde olur (İnfaz Kanunu m. 105).
- Erken yararlanma: Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan ve koşullu salıverilmesine iki yıl veya daha az kalan kadın hükümlüler ile ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle yalnız yaşayamayan ve koşullu salıverilmesine üç yıl veya daha az kalanlar da yararlanabilir; rapor gerekir.
- Uyuşturucu kullanma suçu: Kullanmak için uyuşturucu satın alma, kabul etme, bulundurma veya kullanma suçundan hükümlü olanlar ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılma yükümlülüğüne tabi tutulur; programlara düzenli katılımınızı belgeleyin.
- Koşullu salıverilme: Yükümlülüklere ve denetim planına uygun davranan hükümlünün koşullu salıverilmesi hakkında müdürlükçe hazırlanan gerekçeli rapor, işlemler yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir.
Başvuru süresi, ihlal ve yeni dava
- Beş gün: Cezaevinden ayrıldıktan sonra talebinizde belirttiğiniz denetimli serbestlik müdürlüğüne beş gün içinde müracaat etmeniz gerekir. Başvurmazsanız müdürlüğün talebiyle açık ceza infaz kurumuna gönderilmenize karar verilebilir.
- Hiç gitmezseniz: Müracaat süresinin bitiminden itibaren iki gün geçmesine rağmen müracaat etmeyenler ile iade kararına rağmen iki gün içinde en yakın Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmayanlar hakkında TCK'nın 292 ve 293. maddeleri uygulanır.
- Yükümlülüğe uymamak: Yükümlülüklere, denetim planına ve görevlilerin uyarılarına uymakta ısrar ederseniz müdürlüğün talebiyle açık ceza infaz kurumuna gönderilebilirsiniz; karar infaz hâkimince verilir. Kuruma geri dönmek isterseniz aynı yol izlenir.
- Yeni dava: Denetimli serbestlik başladıktan sonra işlendiği iddia edilen ve alt sınırı bir yıl veya daha fazla hapis olan kasıtlı bir suçtan dava açılırsa infaz hâkimi açık cezaevine gönderilmenize karar verebilir; beraat veya düşme hâlinde denetimli serbestlikle devam edilir (İnfaz Kanunu m. 105).
Açık cezaevine ayrılma ve kapalıya gönderilme
- Doğrudan açık cezaevine alınanlar: Kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az, taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alanlar ile adli para cezasından hapse çevrilenler doğrudan açık cezaevine alınır; terör, örgüt ve cinsel suçlarda bu kural uygulanmaz (İnfaz Kanunu m. 14).
- Kapalıdan açığa geçiş: Kapalı cezaevinden açık cezaevine ayrılmaya idare ve gözlem kurulu karar verir. Toplam on yıl ve daha fazla hapis cezası alanlar ile terör, örgüt, kasten öldürme, cinsel suçlar ve uyuşturucu imal ve ticareti hükümlülerinde karar infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır (m. 14).
- Kapalıya gönderilme: Kınamadan başka bir disiplin cezası alıp cezası kesinleşenler ile kurum düzeni veya kişi güvenliği bakımından tehlike oluşturanlar idare ve gözlem kurulu kararıyla kapalı kuruma gönderilir; firar edenler ve yeni bir suçtan tutuklananlar da gönderilir (m. 14).
- Değerlendirme: Hükümlüler kurumda bulundukları tüm aşamalarda idare ve gözlem kurulunca düzenli aralıklarla değerlendirilir; kurallara uyum, yükümlülüklerin yerine getirilmesi, programlara katılım ve tekrar suç işleme riskinin düşük olup olmadığı gibi hususlara bakılır, disiplin cezaları da dikkate alınır (m. 89).
Telefon, mektup, ziyaret, yayın ve ibadet
- Telefon: Kapalı ceza infaz kurumlarındaki hükümlüler, yönetmelikte belirlenen esaslara göre idarenin kontrolündeki ücretli telefonlarla görüşme yapabilir; görüşme dinlenir ve kayda alınır. Açık kurumlarda ve çocuk eğitimevlerinde ücretli telefonla serbestçe görüşülür; tehlikeli ve örgüt mensubu hükümlüler için kısıtlama olabilir. Altsoy, üstsoy, eş ve kardeşlerin ölümü, ağır hastalığı, salgın hastalık veya doğal afet hâllerinde kuruma ait telefon ve faks cihazından derhâl yararlanılır (m. 66). Cep telefonu bulundurulamaz ve kullanılamaz; bulundurmak onbir günden yirmi güne kadar hücreye koyma cezasını gerektiren eylemler arasındadır (m. 66 ve 44).
- Mektup: Hükümlü, kanundaki kısıtlamalar dışında mektup, faks ve telgraf alıp gönderebilir; ücret kendisine aittir. Mektuplar mektup okuma komisyonu veya kurum amirince denetlenir; resmî makamlara ve savunması için avukatına gönderilen mektuplar denetime tabi değildir (m. 68).
- Hediye: Kapalı cezaevindeki hükümlü, kanunda belirlenen sıklıkta, ayrıca dinî bayram, yılbaşı veya doğum gününde dışarıdan gönderilen ve güvenlik bakımından tehlikeli olmayan bir hediyeyi kabul edebilir (m. 69).
- Gazete ve kitap: Mahkemelerce yasaklanmamışsa süreli ve süresiz yayınlardan bedelini ödeyerek yararlanılabilir; resmî kurumlar, üniversiteler ve kamu yararına çalışan derneklerin yayınları ücretsiz verilir. Kurum düzenini veya güvenliğini bozan yayınlar verilmez (m. 62).
- Televizyon, radyo, internet: Merkezî yayın sistemi varsa radyo ve televizyon yayınları izlenebilir. Hükümlü odasında bilgisayar bulunduramaz; eğitim ve iyileştirme programları gerektirirse denetim altında internetten yararlanılabilir (m. 67).
- İbadet: Mensup olunan dinin ibadetleri düzeni bozmayacak ve çalışmayı engellemeyecek biçimde serbestçe yerine getirilebilir; dinî yaşam için zorunlu kitap ve eserler bulundurulabilir ve kurum güvenliğini tehlikeye düşürmemek koşuluyla din görevlileriyle iletişime izin verilir (m. 70).
Disiplin cezaları, hücre ve itiraz
Çocuklar dışındaki hükümlülere ağırlık sırasına göre kınama, bazı etkinliklere katılmaktan alıkoyma, ücretli işten yoksun bırakma, haberleşme veya iletişim araçlarından yoksun bırakma ya da kısıtlama, ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma ve hücreye koyma cezaları verilebilir; toplu, bedensel veya küçültücü ceza verilemez (İnfaz Kanunu m. 38). Hücreye koyma cezası eylemin ağırlığına göre bir günden yirmi güne kadardır; hükümlü açık havaya çıkma hakkı saklı kalmak üzere tek başına tutulur ve hücredeki hükümlünün resmî ve yetkili mercilerle ve avukatıyla görüşmesine engel olunamaz (m. 44). Disiplin cezalarına ve tedbirlerine karşı şikâyet ve itiraz durumunda İnfaz Hâkimliği Kanunu hükümleri uygulanır; karar tarihini ve tebliğ belgesini saklayarak başvurun (m. 52).
Hiçbir hâlde zincir ve demire vurmak tedbir olarak uygulanmaz. Kelepçe ve bedensel hareketi kısıtlayıcı araçlar ise ancak sevk ve nakil sırasında kaçmayı önlemek, tıbbi nedenler veya kurum amirinin emriyle kendine ya da başkasına zararı önlemek için kullanılabilir (m. 50).
Nakil, sağlık ve açlık grevi
- İsteğe bağlı nakil: Gitmek istediğiniz kurumlardan en az üç yeri belirten bir dilekçe vermeniz, nakil giderlerini peşin ödemeyi kabul etmeniz, kurumda bulunmanız gereken sürenin üç aydan fazla olması ve iyi hâl göstermeniz gerekir; naklolunduğunuz kurumda bir yıl kalmanız gerekir, çocuklar için bu süre altı aydır (m. 54). Disiplin nedeniyle naklolursanız mahkeme kararı, güvenlik veya hastalık gibi nedenler dışında yeni kurumda altı ay kalmak zorundasınızdır (m. 55).
- Hastane sevki: Hastaneye sevki zorunlu görülen hükümlü, en yakın tam teşekküllü Devlet veya üniversite hastanesinin hükümlü koğuşuna yatırılır; acil hâller dışında özel sağlık kuruluşlarında tedavi edilemez, başka hastaneye sevk için sağlık kurulu raporu gerekir (m. 57).
- Muayene ve tedavi: Hükümlü beden ve ruh sağlığının korunması için muayene ve tedavi olanaklarından yararlanma hakkına sahiptir; öncelikle kurum revirinde, mümkün olmazsa Devlet veya üniversite hastanelerinin koğuşlarında tedavi edilir. Uyuşturucu kullanma suçundan hükümlü olanların tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılması zorunludur (m. 71).
- Açlık grevi: Yiyecek ve içecekleri sürekli reddeden hükümlü hekimce bilgilendirilir ve psiko-sosyal çalışma yapılır; sonuç alınamaz ve hayatî tehlikeye girer veya bilinci bozulursa isteğine bakılmaksızın muayene, tedavi ve beslenme gibi tedbirler onur kırıcı olmamak şartıyla uygulanır (m. 82).
Eğitim, çocuk ve ağırlaştırılmış müebbet
- Eğitim: Açık kurumlarda ve çocuk eğitimevlerinde tüm öğretim türlerinden, diğer kurumlarda ise kurum içinde verilebilen yaygın, dışarıdan ve açık öğretim programlarından yararlanılır; kapalı kurumdaki hükümlülerin sınavları güvenlik tedbirleriyle kurum içinde yapılır (m. 76).
- Çocuk yanında: Anası hükümlü olup dışarıda koruma altına bırakılacak kimsesi bulunmayan sıfır-altı yaş grubundaki çocuklar anasının yanında kalabilir; gündüzleri kreş veya gündüz bakımevinde barındırılır. Üç yaşını doldurmuş çocuklar hâkim kararıyla çocuk yuvasına veya yetiştirme yurduna yerleştirilebilir (m. 65).
- Ağırlaştırılmış müebbet: Hükümlü tek kişilik odada barındırılır, günde bir saat açık havaya çıkma ve spor yapma hakkı tanınır; cezanın infazına hiçbir surette ara verilemez ve hükümlü kurum dışında çalıştırılamaz. Risk ve iyi hâle göre sınırlı gevşetme yapılabilir (m. 25).
Tutuklu hakları
Tutuklular normal güvenlik esasına dayalı tutukevlerinde veya olanak yoksa kapalı kurumların ayrılmış bölümlerinde tutulur; büyükler, kadınlar, gençler ve çocuklar ayrı yerlerde barındırılır ve tutukevine kabul için hâkim veya mahkemenin verdiği tutuklama kararı zorunludur (İnfaz Kanunu m. 111 ve 112). Tutuklunun müdafii ile olan haberleşmesine ve kurum düzeni çerçevesindeki temas ve görüşmelerine hiçbir suretle engel olunamaz ve kısıtlama konulamaz; tutuklu savunması için istediği müdafii seçme ve görevlendirme hakkına sahiptir, kurum görevlileri tavsiyede bulunamaz (m. 114).
Sık yapılan hatalar
- Cezaevinden çıktıktan sonra denetimli serbestlik müdürlüğüne beş günlük sürede başvurmamak.
- Yükümlülüklere uyamayacağınızı öğrendiğiniz anda müdürlüğe bildirmemek ve belgeyle başvurmamak.
- Disiplin cezasına karşı karar tarihini ve tebliğ belgesini saklamadan itiraz süresini kaçırmak.
- Cezaevinde cep telefonu bulundurmanın hücre cezası gerektirebileceğini göz ardı etmek.
- Nakil dilekçesinde en az üç kurum belirtmemek.