Hapis cezası kesinleşince mahkeme ilamı Cumhuriyet başsavcılığına verir; başsavcılık cezanın süresine göre çağrı kâğıdı veya yakalama emri çıkarır (İnfaz Kanunu m. 20). Çağrı kâğıdının tebliği üzerine on gün içinde gelmezseniz, kaçarsanız veya kaçacağınıza dair şüphe uyandırırsanız savcı yakalama emri çıkarır (m. 19). Süreli hapis cezalarında koşullu salıverilme için kural olarak cezanın yarısını iyi hâlli geçirmek gerekir; kasten öldürme ve sayılan bazı suçlarda oran üçte ikidir (m. 107).
Bu yazı infazın nasıl başladığını, cezaevine girişte yapılan işlemleri, infazın ertelenmesi ve evde çektirilmesi hâllerini, hastanede geçen sürenin mahsubunu, müddetname ve hesap hatasına itirazı, koşullu salıverilme oranlarını, denetim süresini ve geri almayı, adli sicil ve af başlıklarında nelere dikkat edeceğinizi anlatır. Genel hesap için infaz hesaplama ve adli sicil kaydı silme yazılarına bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- İnfazın başlaması: ilam, çağrı kâğıdı ve yakalama emri
- Cezaevine giriş işlemleri ve haklarınızın bildirilmesi
- İnfazın ertelenmesi: hastalık, gebelik ve çocuk bakımı
- Cezayı evde, hafta sonu veya gece çektirme
- Müddetname, hesap hatası ve hastanede geçen süre
- Koşullu salıverilme oranları ve iyi hâl
- Denetim süresi, yükümlülükler ve geri alma
- Adli sicil, HAGB ve af haberleri
- Sık yapılan hatalar
İnfazın başlaması: ilam, çağrı kâğıdı ve yakalama emri
Mahkeme kesinleşen ilamı Cumhuriyet başsavcılığına verir. Başsavcılık ilamı infaz defterine kaydeder; cezanın süresine göre çağrı kâğıdı veya yakalama emri çıkarır. Çağrı kâğıdı hükümde gösterilen adrese tebliğ edilir (İnfaz Kanunu m. 20).
- On gün: Çağrı kâğıdının tebliği üzerine on gün içinde gelmezseniz, kaçarsanız veya kaçacağınıza dair şüphe uyandırırsanız savcı yakalama emri çıkarır. İnfazın ertelenmesini istiyorsanız çağrı üzerine gelip talepte bulunmanız gerekir (m. 19 ve 17).
- Doğrudan yakalama emri: Kasten işlenen suçlarda üç yıldan, taksirle işlenen suçlarda ise beş yıldan fazla hapis cezasının infazı için doğrudan yakalama emri çıkarılır; adli para cezasından çevrilen hapiste hükümlüye öncelikle çağrı kâğıdı gönderilir (m. 19).
- Adres değişikliği: Hükümlü adres değişikliklerini mahkemeye veya Cumhuriyet başsavcılığına bildirmekle yükümlüdür. Bildirmezseniz hükümde gösterilen adreste yapılan tebligat geçerli sayılır; adres değişikliğini yazılı bildirip evrakın bir örneğini saklayın (m. 20).
Cezaevine giriş işlemleri ve haklarınızın bildirilmesi
- Belge: Cumhuriyet başsavcılığınca düzenlenen ve cezaevine alındığınız ile salıverileceğiniz tarihi, ceza süresini ve cezanın hangi hükme ilişkin olduğunu gösteren bir belge verilir. Bu belgeyi saklamak infaz hesabını kontrol etmenizi kolaylaştırır (m. 20).
- Kayıt ve aramalar: Hükümlü, başsavcılığın yazılı emriyle kuruma gönderilir; üstü ve eşyası aranır, hekim muayenesinden geçer. Adı, suçu, ceza süresi ve ilam bilgileri hükümlü defterine yazılır; parmak izi, fotoğraf ve kan grubu gibi tanıma bilgileri alınır (m. 21).
- Bilgilendirme: Kuruma alınan hükümlüye iyileştirme çalışmaları, disiplin suçları ve cezaları, bilgi edinme ve şikâyet yolları, hak ve sorumlulukları sözlü olarak anlatılır ve yazılı tebliğ edilir; yabancı uyruklulara kendi dillerinde bildirim yapılır (m. 22).
- Ailenin bilgilendirilmesi: Hükümlünün istemi üzerine ceza infaz kurumuna alınması, başka kuruma nakli ve hastaneye yatırılması hâllerinde ailesine veya gösterdiği kişiye bilgi verilir; yabancı hükümlü yazılı olarak karşı çıkmazsa durum konsolosluğuna bildirilir (m. 22).
İnfazın ertelenmesi: hastalık, gebelik ve çocuk bakımı
- Hastalık: Akıl hastalığına tutulan hükümlünün infazı geri bırakılır ve iyileşinceye kadar sağlık kurumunda tedavi altına alınır; bu süre cezaevinde geçmiş sayılır. Diğer hastalıklarda infaz sürer; ancak hayatı için kesin tehlike varsa iyileşinceye kadar geri bırakılır. Karar sağlık raporuna dayanır (m. 16).
- Gebelik ve doğum: Gebe olan ya da doğurduğu tarihten itibaren bir yıl altı ay geçmemiş kadınlar hakkında hapis cezasının infazı geri bırakılır. Çocuk ölmüşse veya anasından başka birine verilmişse doğumdan iki ay geçince ceza infaz olunur; kapalı kurumda gebe kalanlara ilişkin istisnalar vardır (m. 16).
- Ağır hasta çocuk: Toplam on yıl veya daha az hapis cezası alan kadın hükümlünün bakıma muhtaç veya ağır hasta on sekiz yaşından küçük çocuğu varsa ve toplum güvenliği bakımından tehlike görülmüyorsa infaz Cumhuriyet başsavcılığınca bir yıla kadar ertelenebilir; erteleme en çok dört kez altı aylık süreyle uzatılır (m. 16).
- İsteğe bağlı erteleme herkese tanınmaz: Terör suçları, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan mahkûm olanlar, mükerrirlere özgü infaz rejimi uygulananlar ile disiplin veya tazyik hapsine mahkûm edilenler bu erteleme hükümlerinden yararlanamaz (m. 17).
Cezayı evde, hafta sonu veya gece çektirme
İnfaz hâkimi, aşağıdaki hâllerde cezanın konutta çektirilmesine karar verebilir (İnfaz Kanunu m. 110):
- Kadın, çocuk veya altmış beş yaşını bitirmiş kişilerin toplam üç yıl, yetmiş yaşını bitirenlerin dört yıl, yetmiş beş yaşını bitirenlerin beş yıl ve seksen yaşını bitirenlerin altı yıl veya daha az hapis cezası; zararın giderilmesi sorumluluğu saklıdır.
- Doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçen ve toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alan kadın; talep için doğumdan itibaren bir yıl altı ay geçmemiş olması gerekir ve çocuk ölürse veya anasından başka birine verilirse karar kaldırılır.
- Ağır bir hastalık veya engellilik nedeniyle cezaevi koşullarında hayatını yalnız sürdüremeyeceği tespit edilen ve toplum güvenliği bakımından ağır ve somut tehlike oluşturmayacağı değerlendirilen hükümlü; durum her yıl yeniden incelettirilir.
- Hükümlünün talebi üzerine kasten işlenen suçlarda toplam üç yıl, taksirli suçlarda (taksirle öldürme hariç) beş yıl veya daha az hapis cezasının hafta sonları veya geceleri cezaevinde çektirilmesi; terör, örgüt ve cinsel suç hükümlüleri bu usulden yararlanamaz.
Müddetname, hesap hatası ve hastanede geçen süre
Sadece hükmedilen süreyle güvenilir bir infaz hesabı yapılamaz; suçun türü ve tarihi, tekerrür, mahsup, birden fazla hüküm ve geçiş hükümleri sonucu etkiler. Müddetname, infaza ilişkin tarih ve hesapların yer aldığı belgedir; karar, mahsup ve uygulanacak infaz hükümleriyle karşılaştırılarak hata iddiası değerlendirilebilir. Belgenin son sürümünü alın; genel bir hesaplayıcının sonucunu kesin tarih saymayın (İnfaz Kanunu m. 4 ve 98-101).
Çektirilecek cezanın hesabında duraksama varsa veya cezanın yerine getirilip getirilemeyeceği ileri sürülürse infaz hâkimliğinden karar istenir; bu başvuru infazı kendiliğinden ertelemez, ancak mahkeme veya infaz hâkimliği somut olaya göre infazın ertelenmesine ya da durdurulmasına karar verebilir (m. 98). Cezanın infazına başlandıktan sonra hastalık nedeniyle cezaevinden hastaneye kaldırılan hükümlünün orada geçirdiği süre cezasından indirilir; infazı durdurmak için hastalığına kasten neden olan bu hükümden yararlanamaz (m. 100).
Koşullu salıverilme oranları ve iyi hâl
- Genel oran: Süreli hapis cezalarında kural olarak cezanın yarısını infaz kurumunda çekmek ve bu süreyi iyi hâlli geçirmek gerekir; dosyanızda hangi oranın uygulandığını infaz bürosundan sorun (m. 107).
- Müebbet: Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar otuz yılını, müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar yirmi dört yılını infaz kurumunda çektikleri ve iyi hâlli oldukları takdirde koşullu salıverilmeden yararlanabilir. Suç işlemek için örgüt kurma veya yönetme ya da örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda süreli hapiste cezanın üçte ikisi, ağırlaştırılmış müebbette otuz altı yıl, müebbette otuz yıl aranır (m. 107).
- Üçte iki oranı: Kasten öldürme suçlarından süreli hapis cezasına mahkûm olanlar cezalarının üçte ikisini çektiklerinde yararlanabilir; işkence ve cinsel saldırı, reşit olmayanla cinsel ilişki ve cinsel taciz gibi sayılan suçlar için de benzer biçimde üçte iki oranı öngörülmüştür. Dosyanızdaki suç maddesine göre hesap değişebileceğinden infaz bürosundan öğrenin (m. 107).
- Mükerrirler: Tekerrür hâlinde işlenen suçta süreli hapis cezasının üçte ikisinin iyi hâlle çekilmesi gerekir; ikinci defa tekerrürde süreli hapiste oran dörtte üçtür ve bu durum hükümde belirtilir. Cezanın bitiminden sonra bir yıldan az olmamak üzere denetim süresi de belirlenir (m. 108).
- Çocukluk dönemi: On beş yaşını doluruncaya kadar infaz kurumunda geçirilen her gün koşullu salıverilme süresinin hesabında iki gün olarak dikkate alınır; kasten öldürme, bazı cinsel suçlar, uyuşturucu imal ve ticareti ile örgüt kurma gibi sayılan suçlar hariçtir. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan ve uyuşturucu imal ve ticareti suçundan hapis cezası alan çocuklar cezalarının üçte ikisini çektikten sonra koşullu salıverilebilir (m. 107).
- İyi hâlin belirlenmesi: Hükümlüler kurumda bulundukları süre boyunca idare ve gözlem kurulunca değerlendirilir; kurallara uyum, haklarını iyi niyetle kullanma, programlara katılım, pişmanlık ve disiplin cezaları dikkate alınır ve koşullu salıverilme raporu infaz hâkimliğine gönderilir (m. 89 ve 107). Tutum ve davranışları olumsuz değerlendirilen hükümlülerin yeniden değerlendirilme süreleri bir yılı geçemez; eğitim, program ve spor faaliyetlerine katılımınızı ve aldığınız sertifikaları dosyanıza işletin (m. 89).
Denetim süresi, yükümlülükler ve geri alma
- Karar: Cezaevi idaresinin hazırladığı gerekçeli rapor infaz hâkimliğine verilir; hâkim raporu uygun bulursa dosya üzerinden koşullu salıverilmeye karar verir, uygun bulmazsa gerekçesini kararında gösterir. Bu kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir (m. 107).
- Denetim süresi: Koşullu salıverilme için kurumda geçirilmesi gereken süre kadardır; ancak süreli hapislerde hak ederek tahliye tarihini geçemez. Bu sürede infaz hâkimi iki yılı geçmemek üzere belirli bölgede gözetim, belirli yerlere gitmeme veya programlara katılma gibi yükümlülükler koyabilir ya da kişiliğe ve topluma uyuma göre hiç yükümlülük koymayabilir; yükümlülükler kaldırılabilir de (m. 107).
- Geri alma: Denetim süresinde hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemeniz ya da uyarıya rağmen yükümlülüklere uymakta ısrar etmeniz hâlinde koşullu salıverilme kararı geri alınır. Yeni suçun cezasının iki katı sürenin kurumda aynen çektirilmesine karar verilir; bu süre tahliye tarihini geçemez. Geri alma kararı infaz hâkimliğince dosya üzerinden verilir, itiraz yolu açıktır ve aynı hükmün infazı bakımından bir daha koşullu salıverilme kararı verilmez (m. 107).
- Denetimli serbestlik yükümlülüğüne uyamazsanız: Yükümlülüğün türü, ihlal sayılan davranış ve ilgili karar sonucu belirler; katılamayacağınızı öğrendiğiniz anda birime bildirin ve mazeretinizi belgeleyin, kendiliğinden izinli sayıldığınızı varsaymayın (m. 105).
Adli sicil, HAGB ve af haberleri
HAGB ile kesinleşmiş mahkûmiyet aynı kayıt ve sonuç düzenine tabi değildir; kararın tarihi, türü ve istenen belgenin amacı önemlidir. İş başvurusu veya kamu görevi gibi sonuçları tek bir "sicile işler" cümlesiyle değerlendirmeyin (CMK m. 231; 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu). Adli sicil kaydında silme ve düzeltme farklı taleplerdir; kaydın türü ve kanuni koşullar incelenir. Adalet Bakanlığının e-Devlet üzerinden başvuru hizmeti bulunur; güncel kaydı, ilgili kararları ve infaz bilgilerini hazırlayarak talebinizin dayanağını belirleyin.
Af veya yeni infaz düzenlemesi sizi kapsar mı sorusunun cevabı bir haber başlığında değildir. Yayımlanmış düzenlemenin kapsamı, yürürlük tarihi, istisnaları ve dosyanızdaki suç tarihi birlikte incelenmelidir; kanun teklifi ile yürürlüğe girmiş hükmü ayırın ve karar belgeleriniz olmadan kapsam sonucu çıkarmayın. Güncel durum için Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikleri kontrol edin.
Sık yapılan hatalar
- Çağrı kâğıdına on gün içinde gitmemek ve infazın ertelenmesi talebini çağrı üzerine gelerek yapmamak.
- Adres değişikliğini yazılı bildirmemek.
- Genel bir hesaplayıcının tarihini kesin saymak ve müddetnameyi dosyayla karşılaştırtmamak.
- Koşullu salıverilme oranının tüm suçlarda yarı olduğunu varsaymak.
- Denetim süresinde yükümlülüğe uyamayacağınızı birime bildirmemek.