İşsizlik ödeneği için hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olmanız ve son üç yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olmanız gerekir; bu hâlde 180 gün süreyle ödenek verilir (4447 sayılı Kanun m. 50). Başvuruyu, hizmet akdinin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren 30 gün içinde işten ayrılma bildirgesi ile Kuruma doğrudan veya elektronik ortamda yapmalısınız; mücbir sebepler dışında gecikilen süre toplam ödenek süresinden düşülür (m. 48). Ödeneğe hak kazanmak için hizmet akdinin kanunda sayılan hâllerden biriyle sona ermesi gerekir (m. 51).
Bu yazı işsizlik sigortasının kimleri kapsadığını, başvurunun nasıl ve ne zaman yapılacağını, ödeneğin süresini ve miktarının nasıl hesaplandığını, hangi ayrılışlarda ödenek alınabileceğini, ödeneğin kesilme sebeplerini, işe iade davasının ödeneğe etkisini ve itiraz yolunu anlatır. İşsizlik sürecinde sağlık güvencenizin ne olacağını, isteğe bağlı sigortanın şartlarını ve prim kurallarını da açıklar. Güncel tutarları resmî kaynaktan kontrol etmeniz gerekir. İşsizlik maaşının günlük uygulaması için işsizlik maaşı yazımıza da bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Kimler işsizlik sigortası kapsamındadır?
- Başvuru süresi ve işten ayrılma bildirgesi
- Prim günü şartı ve ödenek süresi
- Ödenek miktarı, ödeme günü, vergi ve haciz
- Hangi ayrılışlarda ödenek alınır?
- Ödeneğin kesilmesi ve durması
- İşe iade ve yeniden işe girme
- Prim oranı ve primlerin iadesi
- İtiraz
- İşsizlik ve sağlık güvencesi
- İsteğe bağlı sigorta: şartlar, başlangıç, prim, geç ödeme
- Başvuru öncesi kontrol listesi
İşsizlik sigortası kapsamında kimler vardır?
Hizmet akdine dayalı olarak çalışan sigortalılar işsizlik sigortası kapsamındadır; işsizlik sigortası zorunludur ve işe başlama tarihinden itibaren sigortalı olunur. Memurlar gibi bazı personel statüleri bu Kanun kapsamına dahil değildir (m. 46 ve 48).
Başvuru süresi ve işten ayrılma bildirgesi
Hizmet akdinin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren 30 gün içinde işten ayrılma bildirgesi ile Kuruma doğrudan veya elektronik ortamda başvurmanız gerekir. İşveren, hizmet akdi ödeneğe hak veren hâllerden biriyle sona ermiş sigortalılar için üç nüsha işten ayrılma bildirgesi düzenleyip 15 gün içinde bir nüshasını Kuruma gönderir, bir nüshasını sigortalıya verir ve bir nüshasını işyerinde saklar (m. 48). Çıkış nedenini bu bildirgeden kontrol edin ve fesih tarihini not edin.
Prim günü şartı ve ödenek kaç gün ödenir?
Kısa cevap: Prim gün sayınız arttıkça süre uzar. Hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olanlardan, son üç yıl içinde 600 gün prim ödeyenlere 180 gün, 900 gün prim ödeyenlere 240 gün ve 1080 gün prim ödeyenlere 300 gün işsizlik ödeneği verilir (m. 50).
Hak kazanmak için sigortalı işsizin Kuruma süresi içinde şahsen başvurarak yeni bir işe almaya hazır olduğunu kaydettirmesi ve prim ödeme koşullarını sağlamış olması gerekir; ayrıca başvuru sırasında hizmet akdinin grev, lokavt veya kanundan doğan ödevler nedeniyle askıya alınmamış olması aranır (m. 51).
Ödenek miktarı nasıl belirlenir, ne zaman ödenir?
Günlük işsizlik ödeneği, son dört aylık prime esas kazançlar dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancın yüzde kırkıdır. Ancak bu tutar, 16 yaşından büyük işçiler için uygulanan aylık asgari ücretin brüt tutarının yüzde seksenini geçemez. Başvurular izleyen ayın sonuna kadar sonuçlandırılır. İşsizlik ödeneği her ayın beşinde aylık olarak işsizin kendisine ödenir ve damga vergisi hariç herhangi bir vergi ve kesintiye tabi tutulmaz; nafaka borçları dışında haczedilemez, devir veya temlik edilemez (m. 50). Güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin.
Hangi ayrılışlarda işsizlik ödeneği alınabilir?
Kanun, ödeneği belirli fesih hâllerine bağlar: bildirim önellerine uygun işveren feshi, işçinin haklı nedenle feshi, işverenin haklı fesih hâllerinden bazıları, belirli sürenin bitimi, işyerinin kapanması gibi. Sıradan istifa sayılanlar arasında yoktur; yani işten kendi isteğinizle ayrılırsanız genellikle ödenek alamazsınız. Çıkış nedeninizi işten ayrılma bildirgesinden kontrol edin (m. 51). Özellikle şu hâller önemlidir:
- Haklı nedenle ayrılma: Hizmet akdi, işçi tarafından kanundaki haklı fesih nedenlerine dayanılarak süresinden önce veya bildirim süresi beklenmeksizin feshedilmişse ödeneğe hak kazanılabilir. Yine de Kuruma süresi içinde başvurmanız ve prim ödeme koşullarını sağlamanız gerekir. Fesih nedeninin ödeneğe hak verip vermediği için işçinin haklı nedenle feshi yazısına bakabilirsiniz.
- Belirli sürenin bitimi: Hizmet akdinin belirli süreli olması hâlinde bu sürenin bitimi nedeniyle işsiz kalanlar, Kuruma süresi içinde şahsen başvurarak yeni bir iş almaya hazır olduklarını kaydettirmeleri ve prim ödeme koşullarını sağlamış olmaları kaydıyla ödeneğe hak kazanır.
- İşyerinin el değiştirmesi veya kapanması: İşyerinin el değiştirmesi, başkasına geçmesi, kapanması veya kapatılması, işin ya da işyerinin niteliğinin değişmesi nedenleriyle işten çıkarılanlar, prim ödeme koşullarını sağlamış olmaları ve süresi içinde başvurmaları kaydıyla ödenek alabilir.
Ödenek hangi durumlarda kesilir veya durur?
- Çalışmak veya yaşlılık aylığı almak: İşsizlik ödeneği aldığı sürede gelir getirici bir işte çalıştığı veya herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı aldığı tespit edilen sigortalı işsizlerin ödenekleri kesilir; fazla ödemeler kusurdan kaynaklanıyorsa yasal faiziyle geri alınır.
- Teklif edilen işi reddetmek: Kurumca teklif edilen mesleğe uygun, son çalışılan işin ücret ve koşullarına yakın ve ikamet edilen yerin belediye mücavir alanı sınırları içindeki bir işi haklı nedene dayanmaksızın reddedenlerin ödenekleri kesilir.
- Çağrıya cevap vermemek: Haklı bir nedene dayanmaksızın Kurum çağrılarını zamanında cevaplamayan veya istenen bilgi ve belgeleri süresi içinde vermeyen ya da önerilen meslek eğitimini haklı neden göstermeden reddeden işsizlerin ödeneği kesilir. Kesinti nedeni ortadan kalkarsa ödeme yeniden başlayabilir; ancak süre baştaki toplam hak süresini geçemez.
- Hastalık, analık, silah altına alınma: Hastalık ve analık nedeniyle geçici iş göremezlik ödeneği almaya hak kazanan sigortalı işsizlerin işsizlik ödeneklerinin ödenmesi bu durumların devamı süresince durdurulur. Muvazzaf askerlik dışında silah altına alınma hâlinde de ödeme durdurulur (m. 52).
İşe iade davasını kazanırsam ve ödenek süresi dolmadan işe girersem
İşe iade davası nedeniyle yatırılan primlerin son günü esas alınarak işsizlik ödeneği hak sahipliği belirlenir ve işsiz geçen dönem için ödeme yapılır; dava sonucunu ve yatırılan primleri Kuruma bildirmeniz yararlı olur. Ödenekten yararlanma süresini doldurmadan tekrar işe girer ve şartları sağlayamadan yeniden işsiz kalırsanız, daha önce hak ettiğiniz ödenek süresini doldurana kadar bu haktan yararlanmaya devam edersiniz; yeni şartlar sağlanırsa yeni hak sahipliğinden doğan süre kadar ödenir (m. 50).
İşsizlik sigortası primi oranı nedir, primler iade edilir mi?
İşsizlik sigortası primi prime esas aylık brüt kazançtan yüzde bir sigortalı, yüzde iki işveren ve yüzde bir Devlet payı olarak alınır. Devlet payını artırmaya veya indirmeye Cumhurbaşkanı yetkilidir. İşveren, sigortalının ücretinden bu nedenle ek kesinti yapamaz. İşçinin sigortalılık durumunun herhangi bir nedenle sona ermesi hâlinde o ana kadar işçiden ve işverenden kesilen işsizlik sigortası primleri ile Devlet payı iade edilmez (m. 49).
İşsizlik sigortası işlemlerine itiraz
İşsizlik sigortası uygulamasına ilişkin işlemlere karşı sigortalıların ve işverenlerin itirazları, işlemin tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde yapılır ve 30 gün içinde sonuçlandırılır; itiraz yoluna başvurulması yargı yoluna başvurma hakkını ortadan kaldırmaz (m. 54). Başvurunuz reddedilir veya ödeneğiniz kesilirse bu süreyi kaçırmayın.
İşsizlik ve sağlık güvencesi
Sigortalı işsizlere Kurumca işsizlik ödeneği ile birlikte 5510 sayılı Kanun gereği ödenecek sigorta primleri de karşılanır; ayrıca yeni bir iş bulma ve aktif işgücü hizmetleri kapsamında kurs ve programlar sunulur (4447 sayılı Kanun m. 48). İşsizlik ödeneği alan kişiler, ödenekten yararlanmaya başladıkları tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılır ve İş Kurumu bunu ödeneğin bağlandığı tarihten itibaren bir ay içinde Kuruma bildirir (5510 sayılı Kanun m. 60 ve 61). Yani ödenek aldığınız sürede sağlık güvenceniz devam eder.
Genel sağlık sigortası, kişilerin sağlıklarının korunmasını ve sağlık riskleriyle karşılaşmaları hâlinde oluşan harcamaların finansmanını sağlayan sigortadır; kapsam 60. maddede sayılır (m. 3 ve 60). Zorunlu veya isteğe bağlı sigortalı olarak tescil edildiğiniz tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılırsınız ve ayrıca başvuru gerekmez. Başka bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı bulunmayan ve diğer bentlerde yer almayan vatandaşlar Kurumca resen tescil edilir ve primi kendileri öder; bu kişiler her ay otuz tam gün prim öder (m. 60, 61 ve 88). Gelir testi ile emeklilik hesabı aynı işlem değildir. Ayrıntılar için genel sağlık sigortası ve SGK kapsamı yazımıza, prim borcu için GSS borcu yazısına bakın.
İsteğe bağlı sigorta: şartlar, başlangıç, prim, geç ödeme
Kısa cevap: İsteğe bağlı sigorta, çalışmayanların kendi başvurusuyla başlayan ayrı bir sigortalılıktır. Türkiye'de ikamet etmek, zorunlu sigortalı olmayı gerektirecek şekilde çalışmamak, kendi sigortalılığınız nedeniyle aylık bağlanmamış olmak, onsekiz yaşını doldurmuş olmak ve talep dilekçesiyle Kuruma başvurmak gerekir (5510 sayılı Kanun m. 50).
- Başlangıç: İsteğe bağlı sigortalılık, müracaatın Kurum kayıtlarına intikal ettiği tarihi takip eden günden itibaren başlar. Alındı belgesi veya kayıt numarasını saklayın (m. 51).
- Prim oranı: Prime esas kazancın alt ve üst sınırı arasında kendinizin belirlediği aylık kazancın %33'üdür; bunun %21'i malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi, %12'si genel sağlık sigortası primidir. İsteğe bağlı sigortalılar bakmakla yükümlü olunan kişi olsalar bile genel sağlık sigortalısı sayılır ve bu primi de öderler. Güncel alt ve üst sınırı Kurumdan kontrol edin (m. 52).
- Geç ödeme: Ait olduğu aydan itibaren en geç 12 ay içinde gecikme cezası ve gecikme zammıyla birlikte ödenmeyen süreler sigortalılık süresinden sayılmaz; bu süreden sonra ödenen primler iade edilir (m. 52 ve 89).
- Hangi kollarda sayılır: İsteğe bağlı sigorta primi ödenmiş süreler malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları ile genel sağlık sigortası hükümlerinin uygulanmasında dikkate alınır ve 4/b kapsamında sigortalılık süresi sayılır (m. 51).
- Ayda otuz günden az çalışanlar: Aynı ay içinde isteğe bağlı sigortaya prim öderlerse primi ödenen süreler prim ödeme gün sayısına otuz günü geçmemek üzere eklenir ve 4/a sigortalılık süresi sayılır (m. 51 ve 52).
- İşe girerseniz: 4/a, 4/b veya 4/c kapsamında çalışmaya başlamanızla isteğe bağlı sigortalılık hâli sona erer (m. 53). Zorunlu sigortalılıkla çakışan isteğe bağlı prim ödenen süreler iptal edilir ve primler iade edilir (m. 51).
- Sona erme: Sona erdirme talebinde bulunanlarda sigortalılık primi ödenmiş son günü takip eden günden itibaren sona erer. Aylık talebinde bulunanlarda aylığa hak kazanmış olmak şartıyla talep tarihinden, ölümde ölüm tarihinden itibaren sona erer (m. 51).
- Prim borcu varsa: Zorunlu sigortalılık nedeniyle prim borcunuz varsa isteğe bağlı sigortaya ödediğiniz primler öncelikle bu borçlara mahsup edilir; hizmet dökümünüzden kontrol edin (m. 52).
İsteğe bağlı prim ile geçmiş fiilî çalışmanın tespiti farklı yollardır; birinin diğerinin yerine geçtiğini varsaymayın (bkz. hizmet tespiti).
Başvuru öncesinde adım adım kontrol listesi
- İşten ayrılış tarihinizi ve fesih nedeninizi yazılı belgeyle tespit edin; 30 günlük süre ayrılış tarihini izleyen günden başlar.
- İşverenin işten ayrılma bildirgesini düzenleyip düzenlemediğini ve bildirgedeki çıkış nedeninin gerçek ayrılış nedeninizle uyumlu olup olmadığını kontrol edin.
- Son 120 gün ve son üç yıldaki prim gün sayınızı e-Devlet'teki hizmet dökümünüzden doğrulayın; eksik veya hatalı kayıt varsa işverene bildirin.
- Kuruma doğrudan veya elektronik ortamda başvurun ve başvuru kaydınızı saklayın.
- Ödenek süresince gelir getirici bir işe girmeden önce durumu değerlendirin; çalışmak ödeneğin kesilmesine yol açar.
- Kurumdan gelen çağrılara, belge taleplerine ve teklif edilen işlere süresi içinde cevap verin.
- İsteğe bağlı sigorta düşünüyorsanız ödenek aldığınız sürede sağlık güvencenizin zaten devam ettiğini hesaba katın.
Haklı nedenle ayrıldıysanız, haklı nedeni ispatlayan belgeleri (yazışmalar, ödenmeyen ücret kayıtları, raporlar) başvurunuzla birlikte hazır tutmak sürecinizi hızlandırır. Ödeneğin hesabında esas alınan kazanç ve prim gün sayısı kişiden kişiye değiştiği için başkasının aldığı ödeneği kendi durumunuza uygulamayın.
Sık yapılan hatalar
- Otuz günlük başvuru süresini kaçırmak.
- İşten ayrılma bildirgesindeki çıkış nedenini kontrol etmemek.
- Ödenek alırken gelir getirici bir işte çalışmak.
- Kurum çağrılarına zamanında cevap vermemek.
- Çalışılan aylar için ayrıca isteğe bağlı prim yatırmak; çakışan süreler iptal edilir.