İş kazasını işveren yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, SGK'ya da en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirmekle yükümlüdür; işveren bildirmezse bu, sizin SGK haklarınızı ortadan kaldırmaz (5510 sayılı Kanun m. 13 ve 21). Kazayı ve sağlık kayıtlarını koruyarak SGK sürecini araştırabilir, tedaviyi geciktirmeden resmî bildirimin yapılmasını sağlayabilirsiniz.
Bu yazı, hangi olayların iş kazası ve meslek hastalığı sayıldığını, işverenin bildirim süresini, SGK'dan hangi yardımların alınabileceğini, geçici iş göremezlik ödeneği için gereken prim günlerini ve hizmet dökümünde eksik günlerin nedenini, rücu ve kusur kurallarını, maddi ve manevi tazminat ile zamanaşımını ve yetkili mahkemeyi anlatır.
Bu yazıda
- İş kazası sayılan hâller
- İşveren bildirmezse ne olur?
- Meslek hastalığı ve tespiti
- SGK yardımları ve oranlar
- Geçici iş göremezlik ödeneği ve prim günü şartı
- Hizmet dökümü ve eksik gün
- Rücu, kusur indirimi ve sigortasız çalışma
- Tazminat kalemleri ve zamanaşımı
- İşveren ve sağlık gözetimi yükümlülükleri
Hangi olaylar iş kazası sayılır?
Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, görevle işyeri dışına gönderildiği sürede asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda, emziren kadının süt izni zamanlarında ve işverence sağlanan taşıtla işe gidiş gelişte meydana gelen, sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olay iş kazasıdır (m. 13). Özellikle şunlara dikkat edin:
- Servis: İşverenin sağladığı taşıtla işe gidiş gelişte olan kaza iş kazasıdır. Kendi aracınızla gidişte durum farklı olabilir; kaza tutanağını ve servis kaydını saklayın.
- Görevle işyeri dışı: Bir işverene bağlı sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda olan olay da iş kazasıdır. Görevlendirme yazısını ve harcırah belgelerini saklayın.
Yaralanma olmamış olsa bile işyeri veya iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan ya da bu potansiyeli taşıyan olaylar (ramak kala) işveren tarafından incelenip raporlanmalıdır; bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydı da tutulur (6331 sayılı Kanun m. 14). Böyle bir olayı fark ettiğinizde yazılı veya e-posta ile bildirmeniz, ileride önlem alınmadığını göstermenizi kolaylaştırır.
İşveren iş kazasını SGK'ya bildirmezse ne olur, beklemeli miyim?
İş kazası süresinde bildirilmezse bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir (m. 13 ve 21). Beklemeden şunları yapın: tedavinizi geciktirmeyin, kaza tutanağını ve tedavi belgelerini saklayın, kazanın iş kazası olarak tespiti için SGK sürecini araştırın. Kazanın iş kazası olarak tespiti, kurum yardımları ve tazminat ayrı konulardır; birinin sonucunu diğerinin yerine koymayın. Sigortalı işe giriş bildirgesi süresinde verilmemişse, sonradan verildiği veya çalıştırıldığınız Kurumca tespit edildiği tarihten önce meydana gelen iş kazası ve meslek hastalığı sonucu gelir ve ödenekler yine Kurumca ödenir; Kurum bunu işverenden ayrıca tahsil eder (m. 23). Yani sigortasız çalışırken iş kazası geçirmeniz haklarınızı ortadan kaldırmaz. Daha ayrıntılı bir anlatım için iş kazası tazminatı yazımıza da bakabilirsiniz.
Meslek hastalığı nedir, kim karar verir?
Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlidir. Çalıştığınız işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunuz, yetkili sağlık hizmeti sunucularının düzenlediği sağlık kurulu raporu ve tıbbi belgelerin, gerekirse işyeri denetim raporlarının incelenmesi sonucunda Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilir; bu tespit zorunludur. Hastalık işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkmışsa, ayrılma ile hastalığın çıkması arasında yönetmelikte belirtilen süreden uzun zaman geçmemiş olmalıdır. İşveren meslek hastalığına tutulduğunuzu öğrendiği veya kendisine bildirildiği günden başlayarak üç işgünü içinde iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle Kuruma bildirmek zorundadır (m. 14).
İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından hangi haklar sağlanır?
- Geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir, evlenme ödeneği ve cenaze ödeneği sağlanır (m. 16). Hangisine hak kazandığınız raporlara ve kayıtlara göre değişir.
- İş kazası veya meslek hastalığı sonucu oluşan hastalık ve engellilik nedeniyle Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücü en az yüzde on oranında azalmış bulunduğu tespit edilen sigortalı, sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır (m. 19).
- İş kazası veya meslek hastalığına bağlı nedenlerden dolayı ölen sigortalının hak sahiplerine, hesaplanan aylık kazancın yüzde yetmişi üzerinden gelir bağlanır ve ayrıca cenaze ödeneği verilir (m. 20).
Geçici iş göremezlik ödeneği ve prim günü şartı
İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle iş göremezliğe uğrayan sigortalıya, Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurulundan istirahat raporu alınmış olması şartıyla her gün için geçici iş göremezlik ödeneği verilir; bu hâlde hastalıktaki gibi ayrı bir prim günü şartı yazmaz. Hastalık nedeniyle iş göremezlikte ise iş göremezliğin başladığı tarihten önceki bir yıl içinde en az doksan gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olmalıdır ve ödenek geçici iş göremezliğin üçüncü gününden başlar; yani raporun ilk günleri SGK ödeneği kapsamında değildir. Bu günlerin ücretinin ödenip ödenmeyeceği iş sözleşmenize ve toplu iş sözleşmesine bağlıdır. Sigortalı kadının analığı hâlinde de doğumdan önceki bir yıl içinde en az doksan gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olması gerekir; ödenek doğumdan önceki sekiz ve sonraki onaltı haftalık sürede çalışılmayan her gün için verilir (m. 18). Hizmet dökümünüzü doğumdan önce kontrol edin. Raporu zamanında işverene ve sağlık kuruluşuna ibraz etmeniz ödemelerin gecikmemesi için önemlidir.
Hizmet dökümümde eksik gün görünüyorsa
Ay içinde bazı iş günlerinde çalıştırılmayan ve ücret ödenmeyen sigortalıların eksik gün nedeni ve sayısı, işverence aylık prim ve hizmet belgesinde veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesinde beyan edilir; nedenini ispatlayan belgeler Kurumca istenebilir. Ücretsiz izne ayrıldığınız aylar için de işveren eksik gün nedenini ve sayısını bildirir; otuz günden az bildirilen aylarda gerekçeyi gösteren belgeler istenebilir. Bu yüzden ücretsiz izin yazısını saklayın, dökümünüzü kontrol edin ve hatalı kodlamayı işverene bildirin. İşveren, işyeri defter, kayıt ve belgelerini ilgili olduğu yılı takip eden yıl başından başlayarak on yıl süreyle saklamak ve SGK denetim görevlilerince istenirse onbeş gün içinde ibraz etmek zorundadır; geçmiş çalışmanızı ispat gerektiğinde bu kayıtlar önemli olabilir (m. 86).
İşverenin kusuru, üçüncü kişi ve sizin kusurunuz
- İşverenin kusuru: İş kazası veya meslek hastalığı işverenin kastı ya da sağlığı koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK'nın yaptığı ödemeler ve gelirin ilk peşin sermaye değeri, işverenden istenebilecek tutarlarla sınırlı olarak işverene ödettirilir.
- Üçüncü kişi: Kaza üçüncü bir kişinin kusuruyla olmuşsa sigortalıya ve hak sahiplerine yapılan ödemeler ile gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısı, zarara sebep olan üçüncü kişilere ve kusurları varsa bunları çalıştıranlara rücu edilir (m. 21).
- Ağır kusur: Ağır kusuru yüzünden iş kazasına uğrayan sigortalının kusur derecesi esas alınarak ödenek veya gelirin üçte birine kadarı eksiltilebilir; hekimin tavsiyelerine uymayarak tedavi süresinin uzamasına neden olursanız uzayan süre için dörtte birine kadar kesinti söz konusu olur (m. 22).
İş kazasında tazminat: hangi kalemler istenebilir?
Bedensel zararlar özellikle tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplardır; ölümde cenaze giderleri ve desteğinden yoksun kalanların kayıpları da istenebilir (TBK m. 53 ve 54). Hâkim, bedensel bütünlüğün zedelenmesi hâlinde olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir; ağır bedensel zarar veya ölümde yakınlarına da manevi tazminat verilebilir (TBK m. 56). Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (TBK m. 52); bu nedenle kaza tutanağını ve bilirkişi raporlarını saklayın.
Haksız fiil olarak açılan tazminat istemi, zararı ve sorumluyu öğrenmeden başlayarak iki yılda, her hâlde fiilden başlayarak on yılda zamanaşımına uğrar; işverenin sözleşmeye aykırılığına dayanılırsa genel on yıl kuralı gündeme gelir (TBK m. 72, 146 ve 417). Süre kaybı riski nedeniyle hızlı hareket edin. İş kazasından doğan tazminat davalarında yetkili mahkeme, davalının yerleşim yeri ve işin yapıldığı yer mahkemesinin yanında kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesidir (7036 sayılı Kanun m. 6).
Kazadan sonra işveren hangi sağlık yükümlülüklerini taşır?
İşveren, çalışanların iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri hâlinde sağlık muayenelerinin yapılmasını sağlamak zorundadır; sağlık gözetiminden doğan maliyet işverence karşılanır ve çalışana yansıtılamaz. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz; raporu işe başlamadan önce isteyin ve kopyasını saklayın (6331 sayılı Kanun m. 15).
Sık yapılan hatalar
- Kaza tutanağı, rapor ve tedavi belgelerinin kopyalarını saklamamak.
- İşverenin bildirimi yapıp yapmadığını SGK kayıtlarından kontrol etmemek.
- Tazminat zamanaşımını beklemek.
- Hastalık raporunun ilk günlerinin ücretini sözleşmeyle kontrol etmemek.